Аннотация: Мақалада Жетісу аумағындағы Сиверс алмасында (Malus sieversii) тіршілік ететін зиянкес жәндіктердің экологиялық топтарға бөліну ерекшеліктері қарастырылды. Зиянкестердің өсімдіктің зақымдайтын мүшелеріне байланысты қоректену мамандануы анықталып, олар жапырақпен қоректенетін филлофагтар, ағаштың қаңқалық бөліктерімен қоректенетін ксилофагтар және генеративті мүшелері мен жемістерін зақымдайтын карпофагтар топтарына жіктелді. Зерттеу нәтижесінде Сиверс алмасында 117 зиянкес түрі тіркеліп, олардың ішінде филлофагтардың басым екендігі (62,4%) анықталды. Карпофагтар жалпы түрлердің 21,4%-ын, ал ксилофагтар 16,2%-ын құрады. Алынған нәтижелер Сиверс алмасының зиянкестерінің биоэкологиялық ерекшеліктерін бағалауға және оларды қорғау шараларын ғылыми негізде жетілдіруге мүмкіндік береді.
Кілт сөздер: Сиверс алмасы, Malus sieversii, зиянкес жәндіктер, экологиялық топтар, филлофагтар, ксилофагтар, карпофагтар, биоалуантүрлілік.

Кіріспе. Сиверс алмасы (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – мәдени алма сорттарының арғы тегі болып саналатын, әлемдік маңызы бар сирек реликті өсімдік. Оның табиғи таралу аймағы Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен оңтүстігі, Тарбағатайдан Памир-Алайға дейін жабайы жеміс ормандарында шоғырланған. Бұл ормандар биоалуантүрлілікті сақтауда ерекше орын алады және көптеген омыртқасыз жануарлар мен жәндіктердің табиғи мекендеу ортасы болып табылады [1, 2].
Соңғы жылдары табиғи және антропогендік факторлардың әсерінен Сиверс алма ормандарының ауданы қысқарып, ағаштардың фитосанитарлық жағдайы нашарлауда. Орман экожүйелерінің тұрақтылығына кері әсер ететін негізгі факторлардың бірі – зиянкес жәндіктердің көптүрлілігі мен олардың өсімдіктің әртүрлі мүшелерін зақымдауы. Жәндіктер жапырақтармен, бүршіктермен, гүлдермен, жемістермен, қабықпен және сүрекпен қоректеніп, ағаштардың физиологиялық жағдайын әлсіретеді, өнімділігін төмендетеді және әртүрлі ауру қоздырғыштарының таралуына ықпал етеді [3, 4].
Сиверс алмасының зиянкестерінің түрлік құрамы мен биоэкологиялық ерекшеліктері жөнінде бірқатар зерттеулер жүргізілгенімен [1, 3, 5, 6], олардың экологиялық топтарға бөлінуі мен қоректік мамандануы жөніндегі мәліметтерді жүйелеу табиғи популяцияларды қорғау үшін маңызды болып табылады. Зиянкестерді олардың зақымдайтын мүшелері бойынша жіктеу фитосанитарлық мониторингті жетілдіруге, қауіпті түрлерді дер кезінде анықтауға және ғылыми негізделген қорғау шараларын әзірлеуге мүмкіндік береді [7–9].
Осыған байланысты зерттеудің мақсаты – Жетісу аумағындағы Сиверс алмасымен қоректенетін зиянкес жәндіктерді өсімдіктің зақымдайтын мүшелеріне сәйкес экологиялық топтарға бөліп, олардың таралу ерекшеліктері мен салыстырмалы үлесін анықтау.
Материалдар мен әдістер.
Зерттеу материалы 2018-2019, 2023-2024 жылдары далалық маусымда Жоңғар-Алатау мемлекеттік ұлттық табиғи паркі аумағындағы Сиверс алмасының табиғи популяцияларында жүргізілген маршруттық зерттеулер барысында жиналды. Жәндіктерді бақылау және жинау үшін жалпы энтомологияда қабылданған әдістер қолданылды: ағаштардың жапырақтары, генеративті мүшелері, қабығы, діңі мен бұтақтары қаралып, қозғалмалы жәндіктер энтомологиялық тормен ұсталды. Жиналған үлгілер морфологиялық белгілері бойынша анықтағыштармен салыстырылып, түрлердің атаулары қолда бар ғылыми деректермен тексерілді [10, 14].
Анықталған түрлер өсімдіктің зақымдайтын мүшесіне қарай үш экологиялық топқа бөлінді: филлофагтар (жапырақпен қоректенетіндер), ксилофагтар (ағаштың қаңқалық бөліктерімен қоректенетіндер) және карпофагтар (генеративті мүшелермен, бүршіктермен және жемістермен қоректенетіндер). Әр топтың пайыздық үлесі P = n/N × 100 формуласы бойынша есептелді, мұнда n — тиісті топтағы түрлер саны, N — барлық тіркелген түрлердің жалпы саны (N = 117). Есептеу нәтижелері бір ондық таңбаға дейін дөңгелектелді.
Зерттеу нәтижелері. Жәндіктер өсімдіктерге қоректенумен, жұмыртқа салу, саңырауқұлақтарды, бактериялық және вирустық ауруларды тарату арқылы зиян келтіреді [10-13]. Жәндіктердің қоректенуі ең көп таралған зияндылық болып табылады.
Жәндіктер, әдетте, белгілі бір мүшелерге мамандандырылған, қоректену үшін жапырақтарды немесе жемістерді, ағашты, тамырларды және өсімдіктердің басқа бөліктерін таңдайды. Жапырақтарға зиян келтіретін түрлер – филлофагтар, жемістерге – карпофагтар, ағаштарға – ксилофагтар, тамырларға – ризофагтар деп аталады. Анықталған зиянкес жәндіктерге сәйкес Сиверс алма ағашында мамандандырылған қоректену мүшелері анықталды (1-кесте).
Кесте 1 – Жапырақтармен қоректенетін зиянкес түрлер
| Отряд | Тұқымдас | Түрлер |
| Homoptera теңқанаттылар | Aphididae нағыз бітелер | Aphis pomi De Geer |
| Dysaphis mali Ferrari | ||
| Dysaphis devecta Walker | ||
| Eriosoma lanigerum Hausmann | ||
| Cicadellidae шырылдауықтар | Typhlocyba rosae L. | |
| Coccidae сымырлар | Parthenolecanium corni Bouché | |
| Parthenolecanium persicae Fabricius | ||
| Eulecanium mali Borchsenius | ||
| Palaeolecanium bituberculatum Signoret | ||
| Rhodococcus turanicus Archangelskaya | ||
| Hemiptera жартылай қаттықанаттылар | Tingidae шiлтерлi қандалалар | Stephanitis pyri Fabricius |
| Coleoptera қаттықанаттылар
|
Scarabaeidae тақтамұртты қоңыздар | Phyllopertha horticola L. |
| Maladera holosericae Scopoli | ||
| Curculionidae бiзтұмсықты
қоңыздар |
Phyllobius pyri L. | |
| Phyllobius urticae De Geer | ||
| Phyllobius oblongus L. | ||
| Chrysomelidae жапырақжегiш қоңыздар | Chrysomela tremulae Fabricius | |
| Melasoma populi L. | ||
| Luperus xanthopoda Schrank | ||
| Hymenoptera жарғаққанаттылар
|
Pamphiliidae егеушiлер | Neurotoma saltuum L. |
| Croesus septentrionalis L. | ||
| Diptera қосқанаттылар | Cecidomyiidae беріштүзуші шыбындар | Dasyneura pyri Bouché |
| Dasyneura mali Kieffer | ||
| Agromyzidae миналаушы шыбындар | Phytomyza heringiana Hendel | |
| Lepidoptera қабыршаққанаттылар
|
Tortricidae жапырақ ширатқыш көбелектер | Cydia (Laspeyresia) pomonella Linnaeus |
| Laspeyresia pyrivora Danilevsky | ||
| Spilonota albicana Motschulsky | ||
| Grapholita molesta Busck | ||
| Spilonota ocellana Denis & Schiffermuller | ||
| Archips rosana Linnaeus | ||
| Archips crataegana Hubner | ||
| Archips podana Scopoli | ||
| Acleris variegana Denis & Schiffermuller | ||
| Argyrotaenia ljungiana Thunberg | ||
| Eupoecilia ambiguella Hubner | ||
| Hedya nubiferana Haworth | ||
| Cacoecia xylosteana Linnaeus | ||
| Ptycholoma lecheana Linnaeus | ||
| Adoxophyes orana Fischer v.Roslerstamm | ||
| Ancylis selenana Guenee | ||
| Acleris ferrugana Denis & Schiffermuller | ||
| Glyphipterygidae жапырақ ширатқыш күйе көбелектер | Simaethis pariana Clerck | |
| Yponomeutidae ақкіс күйе көбелектер | Yponomeuta malinellus Zeller | |
| Yponomeuta padellus L. | ||
| Gemiostomidae шеңберлі күйе көбелектер | Leucoptera malifoliella Costa | |
| Cemiostoma scitella Zeller | ||
| Lyonetiidae тарқанатты миналаушы күйе көбелектер | Lyonetia clerckella Linnaeus | |
| Momphidae тарқанатты күйе көбелектер | Lastodacna putripennella Zeller | |
| Lithocolletidae шұбар күйе көбелектер | Callisto denticulella Thunberg | |
| Gammaornix petiolella Frey | ||
| Lithocolletis blancardella Fabricius | ||
| Lithocolletis corilifoliella Hübner | ||
| Gelechiidae оймақанатты күйе көбелектер | Recurvaria nanella Denis & Schiffermüller | |
| Recurvaria leucatella Clerck | ||
| Stigmeleidae шағын күйе көбелектер | Stigmella malella Stainton | |
| Pyralidae откөбелектер | Eurrhypara hortulata Linnaeus | |
| Geometridae мұр көбелектер | Operophthera brumata Linnaeus | |
| Oporinia autumnata Borkhausen | ||
| Lycia hirtaria Clerck | ||
| Chloroclystis rectangulata Linnaeus | ||
| Opisthograptis luteolata Linnaeus | ||
| Noctuidae түн көбелектер | Autographa gamma Linnaeus | |
| Atethmia ambusta Denis & Schiffermuller | ||
| Agrotis segetum Denis & Schiffermuller | ||
| Agrotis ipsilon Hufnagel | ||
| Apatele tridens Denis & Schiffermüller | ||
| Lymantriidae толқын көбелектер | Euproctis chrysorrhoea Linnaeus | |
| Lymantria dispar Linnaeus | ||
| Orgya antiqua Linnaeus | ||
| Arctiidae кiрекей көбелектер | Phragmatobia fuliginosa Linnaeus | |
| Hyphantria cunea Drury | ||
| Pieridae ақ көбелектер | Aporia crataegi Linnaeus |
1-кестенің нәтижелері бойынша барлық анықталған отрядтарда жапырақтармен қоректенетін түрлер бар екенін көруге болады, бірақ олардың негізгі бөлігін қабыршаққанаттылар отряды құрайды. Мұны 1-суреттен де байқауға болады.

Сурет 1 – Сиверс алма ағашының жапырақтарымен қоректенетін зиянкес түрлер
1-суретке сәйкес, жапырақтармен қоректенетін отрядтардың ішінде бірінші орынды қабыршаққанаттылар (67 %), екінші орында теңқанаттылар (14%) алады, 8 түрмен үшінші орынға қаттықанаттылар (11 %) ие, қосқанаттылар 4%, жарғаққанаттылар 3% алады, ең азы тек 1%-ды жартылай қаттықанаттылар алады. Ағаштардың қаңқалық бөліктерін жейтін түрлер де бар (2-кесте).
Кесте 2 – Ағаштардың қаңқалық бөліктерін жейтін зиянкес түрлер
| Отряд | Тұқымдас | Түрлер |
| Homoptera теңқанаттылар
|
Diaspididae сымырлар | Epidiaspis leperii Signoret |
| Diaspidiotus prunorum Laing | ||
| Diaspidiotus ostreaeformis Curtis | ||
| Lepidosaphes ulmi L. | ||
| Lepidosaphes malicola Borchsenius | ||
| Eriococcidae киіз басушылар | Acanthococcus lagerstroemiae Kuwana | |
| Pseudococcidae ұн құртшалары | Coccura comari Kunow | |
| Coleoptera қаттықанаттылар | Cerambycidae ұзынмұртшалы қоңыздар | Tetrops praeusta L. |
| Сleroclytus semirufus collarius Jakovlev | ||
| Molorchus schmidti Ganglbauer | ||
| Turanium badenkoi Danilevsky | ||
| Trichoferus campestris Faldermann | ||
| Tetrops formosus bivittulatus Jankowski | ||
| Tetrops formosus songaricus Kostin | ||
| Scolytidae қабықжегіш қоңыздар | Scolytus mali Bechstein | |
| Scolytus rugulosus Müller | ||
| Xyleborus dispar Fabricius | ||
| Buprestidae зер қоңыздар | Chrysobothris affinis nevskyi Richter | |
| Anobiidae үңгі қоңыздар | Cacotemnus rufipes Fabricius | |
| Lepidoptera қабыршаққанаттылар | Cossidae ағаш бұрғы көбелектер | Zeuzera pyrina Linnaeus |
| Cossus cossus Linnaeus |
Кесте 2 ағаштың қаңқалық бөліктері, атап айтқанда ағаштың қабығы, діңі, бұтақтары теңқанаттылар, қаттықанаттылар және қабыршаққанаттылар түрлерін жейтінін көрсетеді. Мұны 2-суреттен көруге болады.

Сурет 2 – Сиверс алма ағаштарының қаңқалық бөліктерін жейтін зиянкестердің пайыздық мөлшері
2-суреттен қаттықанаттылардың түрлері басқа түрлерге қарағанда ағаштардың қаңқа бөліктері бойынша маманданғанын көруге болады. Ағаштардың осы бөлігінің екінші жегіштері – бұл теңқанаттылар. Қабыршаққанаттылар отрядының екі түрі ғана ағаштардың қаңқалық бөліктерін жегенді жөн көреді [14-15]. Сиверс алма ағашының генеративті мүшелерімен қоректенетін түрлер де бар (3-кесте).
Кесте 3 – Генеративті мүшелермен және бүршіктермен қоректенетін зиянкестердің түрлері
| Отряд | Тұқымдас | Түрлер |
| Homoptera теңқанаттылар | Psyllidae жапырақ бүргелері | Psylla mali Schmidberger |
| Psylla pyri Linnaeus | ||
| Thysanoptera трипстер | Phlaeothripidae ірі трипстер | Haplothrips reuteri Каrnу |
| Frankliniella intonsa Trybom | ||
| Coleoptera қаттықанаттылар | Scarabaeidae тақтамұртты қоңыздар | Epicometis hirta Poda |
| Oxythyrea funesta Poda | ||
| Curculionidae бізтұмсықты қоңыздар | Anthonomus pomorum L. | |
| Sciaphobus squalidus Gyllenhal | ||
| Psalidium maxillosum Dejean | ||
| Rhynchitidae түтік ораушы қоңыздар | Rhynchites bacchus L. | |
| Rhynchites giganteus Kryn | ||
| Neocoenorhinidius pauxillus Germar | ||
| Coenorrhinus aequatus L. | ||
| Haplorhynchites coeruleus De Geer | ||
| Hymenoptera жарғаққанаттылар
|
Tenthredinidae негізгі егеушілер | Hoplocampa testudinea Klug |
| Hoplocampa brevis Klug | ||
| Hoplocampa minuta Christ | ||
| Diptera қосқанаттылар | Cecidomyiidae беріштүзушілер | Thomasiniana oculiperda Rubsaamen |
| Tephritidae алақанат шыбындар | Rhagoletis pomonella Walsh | |
| Lepidoptera қабыршаққанаттылар | Gemiostomidae дөңгелекті күйе көбелектер | Argyresthia conjugella Zeller |
| Gelechiidae оймақанатты күйе көбелектер | Anarsia lineatella Zeller | |
| Coleophoridae құндақты көбелектер
|
Coleophora hemerobiella Scopoli | |
| Geometridae мұр көбелектер | Erannis defoliaria Clerck |
3-кестеден барлық отрядтардың бірнеше түрі генеративті мүшелермен және бүршіктермен қоректенуге мамандандырылған, атап айтқанда гүлдер, аталықтар мен аналықтар, бүршіктер, жемістер жейтінін білуге болады. 3-суреттен анық көруге болады.

Сурет 3 – Генеративті мүшелермен және бүршіктермен қоректенетін зиянкестердің пайыздық көрсеткіші
3-суреттің нәтижелері бойынша генеративті мүшелермен ең көп қоректенетін қаттықанаттылар екені белгілі болды, олар басқа түрлердің арасында 43% алады. Гүлдер, аталықтар мен аналықтар, бүршіктер мен жемістермен қоректенетіндердің ішінен екінші орынға – қабыршаққанаттылар орналасты.
Үшінші орынды жарғаққанаттылар алады, ал қалған отрядтар теңқанаттылар, трипстер және қосқанаттылар бірдей түрлерге ие, олар генеративті органдармен және Сиверс алма ағашының бүршіктерімен қоректенеді.
Қоректену мүшелерінің мамандануы бойынша барлық түрлерді анықтағаннан кейін зиянкестердің экологиялық топтарына әсер ету сипаты мен Сиверс алма ағашындағы зақымданудың локализациясы бойынша талдау жасалды (4-кесте).
Кесте 4 – Сиверс алма ағашындағы зақымдайтын мүшелері мен әсер ету сипаты бойынша зиянкестердің экологиялық топтары
| Зақымдайтын мүшелері | Отряд | Түрлер саны | Пайыздық көрсеткіші |
| Жапырақпен қоректенетіндер | 6 | 73 | 62,4 % |
| Қаңқалық бөліктерімен қоректенетіндер | 3 | 19 | 16,2 % |
| Генеративті мүшелермен және бүршіктермен қоректенетіндер | 6 | 25 | 21,4 % |
| Барлығы | 117 | 100 % |

Сурет 4 – Сиверс алма ағашындағы зақымдайтын мүшелері мен әсер ету сипаты бойынша зиянкестердің экологиялық топтары
4-сурет пен 4-кестенің нәтижелері бойынша зиянкестердің экологиялық топтарының арасында филлофагтар – жапырақтарға мамандандырылған түрлер (62,4 %) басым екендігі анықталды. Екінші орынды карпофагтар – жемістермен, алма ағашының генеративті мүшелерімен қоректенетін түрлер алды, үшінші орынды ксилофагтар – ағаштардың қаңқалық бөліктерімен қоректенетін түрлер (16,2%) иеленді.
Қорытынды. Зерттеу нәтижесінде Жетісу аумағындағы Сиверс алма ағашында тіршілік ететін зиянкес жәндіктердің экологиялық құрылымы анықталды. Жалпы 117 зиянкес түрі тіркеліп, олардың өсімдіктің зақымдайтын мүшелеріне қарай филлофагтар, ксилофагтар және карпофагтар топтарына жіктелгені анықталды.
Экологиялық топтардың ішінде басым бөлігін жапырақпен қоректенетін филлофагтар құрап, олардың үлесі 62,4%-ға жетті. Генеративті мүшелер мен жемістерді зақымдайтын карпофагтар 21,4%, ал ағаштың қаңқалық бөліктерімен қоректенетін ксилофагтар 16,2% болды. Жапырақпен қоректенетін зиянкестер арасында қабыршаққанаттылар (Lepidoptera) отрядының түрлері ең жоғары үлеске ие екендігі анықталды. Ал ағаштың сүрегі мен қабығына маманданған түрлердің басым бөлігі қаттықанаттылар (Coleoptera) отрядына жататыны байқалды. Генеративті мүшелерді зақымдайтын түрлер арасында да қаттықанаттылардың үлесі жоғары болды.
Алынған нәтижелер Сиверс алма популяцияларындағы зиянкес жәндіктердің қоректік мамандануын және олардың экологиялық топтар бойынша таралу заңдылықтарын сипаттайды. Бұл мәліметтер табиғи жабайы алма ормандарының фитосанитарлық жағдайын бағалауда, зиянкестерге мониторинг жүргізуде және ғылыми негізделген қорғау іс-шараларын жоспарлауда маңызды ғылыми негіз бола алады. Сонымен қатар зерттеу нәтижелері Қазақстандағы Сиверс алма ормандарының биоалуантүрлілігін сақтау және оларды ұзақ мерзімді қорғау бағытындағы энтомологиялық зерттеулерді толықтыра түседі.
Әдебиеттер тізімі:
- Мухамадиев Н.С., Ашикбаев Н.Ж., Меңдібаева Г.Ж., Болат Ж., Кеңес Н., Мусин Т.О. Основные виды дефолиаторов яблони Сиверса (Malus sieversii) в Джунгарском и Заилийском Алатау // Известия Национальной академии наук Республики Казахстан. – 2017. – Т. 3, № 39. – С. 147-151.
- Сагитов А.О., Мухамадиев Н.С., Ашикбаев Н.Ж. и др. К дендрохронологическим исследованиям яблони Сиверса в дикоплодовых лесах Юго-Востока Казахстана // Инновационные экологически безопасные технологии защиты растений: материалы международной конференции. – Алматы, 2015. – С. 171-
- Исин М.М., Джуманова Ж.К., Солтанбеков С.С., Омаров Е.Е. Испытание инсектицидов гормонального действия, биопрепаратов и фунгицидов против вредных организмов на яблоне Сиверса в Заилийском Алатау // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. – – Т. 10, № 9. – С. 44-49.
- Митяев И.Д., Ященко Р.В., Казенас В.Л. Удивительный мир беспозвоночных. По страницам Красной книги Казахстана. – Алматы: Алматы кітап, 2005. – 115 с.
- Кащеев В.А., Тлеппаева А.А. Материалы по фауне супралиторальных членистоногих Большого Алматинского озера (Илейский Алатау) // Известия МН-АН Республики Казахстан. Серия биологическая. – – № 2. – С. 16-19.
- Кадырбеков Р.Х., Тлеппаева А.М. Обзор жуков-дровосеков (Coleoptera, Cerambycidae) Алматинской области // Tethys Entomological Research. – 2008. – Т. 16. – С. 45-58.
- Кабак И.И. Жужелицы (Coleoptera, Carabidae) гор юга и юго-востока Казахстана // Видовое разнообразие насекомых и паукообразных в горных экосистемах юга и юго-востока Казахстана: заключительный отчет о научно-исследовательской работе за 2000–2002 гг. – Алматы: Институт зоологии МОН РК, 2002. – 226 с.
- Есенбекова П.А. К фауне полужесткокрылых долины среднего течения р. Или // Вестник КазНУ. Серия биологическая. – – № 2 (28). – С. 68-78.
- Джанокмен К.А. Предварительный список видов птеромалид (Hymenoptera, Chalcidoidea, Pteromalidae) Казахстана и Средней Азии // Tethys Entomological Research. – – Т. 8. – С. 215-238.
- Вредители и болезни полезащитных лесных насаждений и меры борьбы с ними / под ред. В.Н. Старка. – Л.: Государственное издательство сельскохозяйственной литературы, 1951. – 326 с.
- Кащеев В.А. Справочник насекомых-вредителей яблонь в дикорастущих плодовых лесах и садах Казахстана. – Алматы, 2010. – 156 с.
- Матесова Г.Я., Митяев И.Д., Юхневич Л.А. Обзор насекомых, повреждающих плодово-ягодные культуры и виноградную лозу в Юго-Западном Казахстане // Материалы по изучению насекомых Казахстана. – Алма-Ата: АН КазССР, 1962. – С. 3–46.
- Казенас В.Л. Фундаментальной энтомологической науке — новый стимул // Доклады НАН РК. – – № 4. – С. 74-79.
- Jashenko R., Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – – Vol. 298. – Art. 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
- Jashchenko R., Tanabekova G.B., Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Malus sieversii pests in the Trans-Ili Alatau, Kazakhstan // Sustainability. – – Vol. 15, No. 14. – Art. 11303. https://doi.org/10.3390/su151411303.
Тaнaбeковa Г.Б.1,2
1ҚР ҒЖБМ ҒК “Зоология институты” ШЖҚ РМК
2Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
tanabekova.guli@gmail.com

Конференция аясында Танабекова Гүлжанат Бакытовнаның «Іле және Жетісу Алатауындағы Сиверс алмасының зиянкес жәндіктері» кітабының тұсаукесері өтті.











