ءتۇيىن: ماقالادا سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى جابايى الما اعاشتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) جاي-كۇيى جانە گەندىك قورىن ساقتاۋ مەن مولايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى قاراستىرىلادى. وگەم جانە باقشەلپەك ورمانشىلىقتارىندا وتىرعىزىلعان سيۆەرس الماسىنىڭ كوشەتتەرىنە فەنولوگيالىق باقىلاۋلار مەن بيومەتريالىق ولشەۋلەر جۇرگىزىلگەن. 2007 جانە 2009 جىلدارى وتىرعىزىلعان ەكپەلەردىڭ ساقتالۋ كورسەتكىشتەرى، اعاشتاردىڭ بيىكتىگى مەن ءدىڭ ديامەترلەرى، جاپىراق ولشەمدەرى جانە جەمىس كورسەتكىشتەرى بەرىلگەن. سونىمەن قاتار سيۆەرس الماسىنىڭ ءارتۇرلى كلوندارىن بەيىمدەۋ بارىسى جانە تۇقىمدىق ماتەريالدى دايىنداۋ ناتيجەلەرى سيپاتتالعان. زەرتتەۋ دەرەكتەرى پارك جاعدايىندا الماتى وبلىسىنان اكەلىنگەن سيۆەرس الماسى كلوندارىنىڭ بەيىمدەلۋى باياۋ جۇرەتىنىن كورسەتەدى. الدىن الا انىقتالعان قۇندى اعاشتاردان جينالعان 6 كگ تۇقىمنىڭ زەرتحانالىق ساراپتاماسىندا تازالىعى 99%، ومىرشەڭدىگى 64% بولىپ، ساپاسى 3-سىنىپقا جاتقىزىلعان.
ءتۇيىن سوزدەر: سيۆەرس الماسى، Malus sieversii، گەندىك قور، كلون، كوشەت، فەنولوگيالىق باقىلاۋ، بيومەتريالىق ولشەۋ، جەرسىنۋ، پيتومنيك.
كىرىسپە
سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى قۇرىلعان 2006 جىلدان باستاپ پارك اۋماعىندا سيۆەرس الماسىنىڭ گەندىك قورىن ساقتاۋ مەن مولايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سيۆەرس الماسى پارك اۋماعىنىڭ كوكبۇلاق، ءداۋبابا، وگەم، كەلەس جانە باقشەلپەك ۋچاسكەلەرىندە تارالعان. جابايى جەمىستى اعاش-بۇتالاردىڭ قورىن قالپىنا كەلتىرۋ، ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ بيوالۋانتۇرلىلىكتى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
سيۆەرس الماسى پوليمورفيزم قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنەدى جانە سەلەكتسيالىق جۇمىستار ءۇشىن ماڭىزدى گەنەتيكالىق ماتەريال رەتىندە قاراستىرىلادى. باستاپقى زەرتتەۋ ماتەريالىندا ونىڭ تابيعي القاپتارىنىڭ تاكساتسيالىق كورسەتكىشتەرى، ءوسۋ جاعدايلارى، تارالۋ ۋچاسكەلەرى جانە تۇقىم دايىنداۋعا قولايلى ۋچاسكەلەر بويىنشا دالالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەنى كورسەتىلگەن.
ادەبي دەرەكتەردە سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىنىڭ ساقتالۋىنا انتروپوگەندىك اسەرمەن قاتار ءوسىپ-دامۋ جاعدايلارىنىڭ وزگەرۋى، ارەالدىڭ تارىلۋى جانە سەل، جەر سىلكىنىسى، وزەندەر مەن بۇلاقتار دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى سياقتى تابيعي فاكتورلار اسەر ەتەتىنى كورسەتىلەدى.
زەرتتەۋدىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى
زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – سايرام-وگەم مۇتپ اۋماعىنداعى سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي جانە مادەني ەكپەلەرىنىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ جانە ونىڭ گەندىك قورىن ساقتاۋ مەن مولايتۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن سيپاتتاۋ.
زەرتتەۋ مىندەتتەرى: 1) سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي تارالۋ ۋچاسكەلەرىن جانە ءوسۋ جاعدايلارىن باقىلاۋ؛ 2) وتىرعىزىلعان كوشەتتەردىڭ ءوسىپ-دامۋىن فەنولوگيالىق باقىلاۋ ارقىلى باعالاۋ؛ 3) اعاشتاردىڭ بيىكتىگى مەن ءدىڭ ديامەترلەرىن ولشەۋ؛ 4) كلوندىق فورمالاردىڭ بەيىمدەلۋ ەرەكشەلىكتەرىن سالىستىرۋ؛ 5) تۇقىم دايىنداۋ مۇمكىندىگىن جانە تۇقىم ساپاسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن انىقتاۋ.
ماتەريالدار مەن زەرتتەۋ ادىستەرى
زەرتتەۋ جۇمىستارى سايرام-وگەم مۇتپ اۋماعىنداعى سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي القاپتارى مەن وگەم فيليالىندا وتىرعىزىلعان ەكپەلەردە جۇرگىزىلگەن. باقىلاۋ نىساندارىنىڭ قاتارىندا 2007 جانە 2009 جىلدارى وتىرعىزىلعان كوشەتتەر، سونداي-اق «اسيا»، «زايلييسكوە زەلەنوپلودنوە»، «زايلييسكوە سرەدنەپلودنوە»، «دجۋنگارسكوە وسەننەپلودنوە»، «اسكار»، «دجۋنگارسكوە لەتنەە» كلوندىق فورمالارى بار.
ونىمدىلىكتى باعالاۋ ا.ج. جانعاليەۆ، ۆ.گ. كاپپەر جانە ا.ن. فورموزوۆ تاسىلدەرىمەن 6 بالدىق جۇيەدە جۇرگىزىلگەنى باستاپقى ماتەريالدا كورسەتىلگەن. اۋرۋلار مەن زيانكەستەردىڭ ەسەبى ورمان-پاتولوگيالىق ادىستەرمەن 6 بالدىق جۇيە بويىنشا جۇرگىزىلگەن. كوشەتتەردىڭ ءوسىپ-دامۋىنا فەنولوگيالىق باقىلاۋ جانە بيومەتريالىق ولشەۋلەر جۇرگىزىلگەن.
بيومەتريالىق ولشەۋلەر بارىسىندا اعاشتاردىڭ بيىكتىگى، ءدىڭنىڭ تامىر موينىنا جاقىن جانە ورتا بولىگىنىڭ ديامەترلەرى، كەيبىر جاعدايدا توبە ساباقتارىنىڭ ديامەترلەرى، سونداي-اق جاپىراق ۇزىندىعى مەن ەنى انىقتالعان. 2014 جىلدىڭ شىلدە-تامىز ايلارىندا بىرقاتار كلوندىق فورمالار ءىشىنارا ىرىكتەۋ ارقىلى ولشەنگەن.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى
وگەم فيليالىندا 2007 جىلى 5 گا جەرگە 6×6 م سىزباسىمەن 1400 دانا سيۆەرس الماسىنىڭ كوشەتى وتىرعىزىلعان. 2009 جىلى وسى ۋچاسكەگە تولىقتىرۋ ماقساتىندا 92 دانا كوشەت وتىرعىزىلعان. باستاپقى قۇجاتتا ءبىرىنشى جىلعى كونىمدىلىگى 93%، ەكىنشى جىلعى كورسەتكىش 70% دەپ بەرىلگەن. 2009 جىلى باقشەلپەك ورمانشىلىعىندا 4،5 گا جەرگە 6×6 م سىزباسىمەن 1008 دانا كوشەت وتىرعىزىلىپ، 2011 جىلى 400 دانا، 2012 جىلى 600 دانا كوشەت تولىقتىرۋ ماقساتىندا وتىرعىزىلعان. بۇل ۋچاسكەدە ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جىلدارداعى كورسەتكىشتەر 90% دەپ كورسەتىلگەن.
كوشەتتەر الماتى وبلىسىنىڭ ەسىك ورمان پيتومنيگىنەن الىنعان. وتىرعىزىلعان ماتەريال پروفەسسور ا. جانعاليەۆ ىرىكتەگەن سيۆەرس الماسىنىڭ بىرنەشە كلوندىق فورمالارىنان تۇرادى.
كلونداردىڭ بيومەتريالىق كورسەتكىشتەرى
«اسيا» كلونىنىڭ 2014 جىلعى 8 اعاشىنا جۇرگىزىلگەن ولشەۋدە بيىكتىگى 152–191 سم ارالىعىندا، ءدىڭنىڭ ءتۇپ بولىگىنىڭ ديامەترى 19–29 مم، ورتا بولىگىنىڭ ديامەترى 11–20 مم، توبە ساباقتارىنىڭ ديامەترى 7–10 مم بولعان.
كورسەتكىش 1 2 3 4 5 6 7 8
اعاش بيىكتىگى، سم 185 191 168 178 189 156 152 186
ءدىڭ ءتۇبىنىڭ ديامەترى، مم 29 28 22 27 29 20 19 28
ءدىڭ ورتا بولىگىنىڭ ديامەترى، مم 20 14 11،5 14 15 12 13 16
توبە ساباقتارىنىڭ ديامەترى، مم 9 10 8 9 8 10 7 9
جوڭعارلىق كلوننىڭ 2009 جىلى وتىرعىزىلعان مادەني ەكپەلەرىن 2014 جىلدىڭ تامىز ايىندا ءىشىنارا ولشەۋ كەزىندە اعاشتاردىڭ بيىكتىگى 165–299 سم ارالىعىندا، ءدىڭ ءتۇبىنىڭ ديامەترى 21–43 مم، ورتا بولىگىنىڭ ديامەترى 11–32 مم بولعان. ەڭ بيىك اعاشتىڭ بيىكتىگى 299 سم، ءدىڭ ءتۇبىنىڭ ديامەترى 43 مم، ورتا بولىگىنىڭ ديامەترى 32 مم بولعان.
«اسيا» كلونىندا ولشەنگەن اعاشتاردىڭ بيىكتىگى 93–151 سم، ءدىڭ ءتۇبىنىڭ ديامەترى 7–28 مم، ورتا بولىگىنىڭ ديامەترى 5–32 مم ارالىعىندا بولعان. كەيبىر اعاشتاردىڭ دامۋى جاقسى، ال جەكەلەگەن اعاشتاردا جاپىراقتارىنىڭ ءوسۋى ءالسىز نەمەسە دامۋى ناشار ەكەنى بەلگىلەنگەن.
جاپىراق جانە جەمىس كورسەتكىشتەرى
«اسيا» كلونىنىڭ زەرتتەلگەن اعاشتارىندا جاپىراق ۇزىندىعى 61–72 مم، ەنى 49–52 مم بولعان. اڭشىلار ءۇيىنىڭ جانىنداعى كوشەتتەردە جاپىراق ۇزىندىعى 78–93 مم، ەنى 48–57 مم ارالىعىندا انىقتالعان.
زەرتتەۋ كەزەڭىندە سيۆەرس الماسىنىڭ «اسيا» كلونى اعاشتارىنا بيومەتريالىق ولشەۋلەر جۇرگىزىلگەن. جەتى اعاشتىڭ بيىكتىگى 142–188 سم، ءدىڭ ءتۇبىنىڭ ديامەترى 21،5–29 مم، ورتا بولىگىنىڭ ديامەترى 18–21،5 مم ارالىعىندا بولعان.
«باقشەلپەك» ورمانشىلىعىنىڭ 58 ورامى، 28 تەلىمىندەگى اعاشتاردىڭ بيىكتىگى 143–259 سم، ءدىڭ ءتۇبىنىڭ ديامەترى 25–43 مم، ورتا بولىگىنىڭ ديامەترى 16–40 مم بولعان. جەمىس سالعان اعاشتىڭ جەمىسىنىڭ بيىكتىگى 24 مم، ەنى 31 مم ەكەنى انىقتالعان.
تۇقىم دايىنداۋ جانە گەندىك قوردى ساقتاۋ
الدىن الا انىقتالعان سيۆەرس الماسىنىڭ پليۋستىك (قۇندى) اعاشتارىنان وگەم فيليالىندا 6 كگ تۇقىم دايىندالىپ، الماتى قالاسىنداعى قازاق مەملەكەتتىك رەسپۋبليكالىق اعاش تۇقىمى مەكەمەسىندە تەكسەرىلگەن. ساراپتاما ناتيجەسىندە تۇقىم ساپاسى 3-سىنىپقا جاتقىزىلىپ، تازالىعى 99%، ومىرشەڭدىگى 64% بولعانى كورسەتىلگەن. كۋالىك ءنومىرى – №433، 16.10.2014 ج.
بۇل ناتيجە سيۆەرس الماسىنىڭ قۇندى تابيعي دارالارىنان تۇقىمدىق ماتەريال جيناۋ جانە ونى گەندىك قوردى ساقتاۋ جۇمىستارىنا پايدالانۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى.
تالقىلاۋ
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى سيۆەرس الماسىنىڭ سايرام-وگەم مۇتپ اۋماعىندا تابيعي القاپتاردا تارالعانىن جانە گەندىك قورىن ساقتاۋ ماقساتىندا مادەني ەكپەلەر تۇرىندە دە وسىرىلەتىنىن كورسەتەدى. 2007 جانە 2009 جىلدارى وتىرعىزىلعان كوشەتتەرگە جۇرگىزىلگەن باقىلاۋلار ولاردىڭ ءوسىپ-دامۋىندا ايىرماشىلىقتار بار ەكەنىن كورسەتتى.
جوڭعارلىق كلوننىڭ جەكەلەگەن دارالارىندا بيىكتىك پەن ءدىڭ ديامەترىنىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرى تىركەلسە، «اسيا» كلونىنىڭ كەيبىر دارالارىندا ءوسۋ قارقىنى تومەن بولعان. كوشەتتەردىڭ بەيىمدەلۋىنىڭ باياۋ ءجۇرۋىن سۋارۋ جۇمىستارىنىڭ بىركەلكى بولماۋىنان جانە اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىمەن بايلانىستى.
سيۆەرس الماسىنىڭ پوليمورفتىق ەرەكشەلىكتەرى ونىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ جانە سەلەكتسيالىق ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن ماڭىزىن ارتتىرادى. وسىعان بايلانىستى تابيعي پوپۋلياتسيالاردى قورعاۋ، قۇندى دارالاردان تۇقىم جيناۋ، پيتومنيكتىك ماتەريالدى كوبەيتۋ جانە مادەني ەكپەلەردەگى بەيىمدەلۋىن ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت.
قورىتىندى
1. سايرام-وگەم مۇتپ اۋماعىندا سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي تارالۋ ۋچاسكەلەرى انىقتالىپ، تابيعي القاپتارى مەن مادەني ەكپەلەرىنىڭ ءوسىپ-دامۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزىلگەن.
2. وگەم جانە باقشەلپەك ورمانشىلىقتارىندا 2007 جانە 2009 جىلدارى وتىرعىزىلعان سيۆەرس الماسىنىڭ كوشەتتەرىنە فەنولوگيالىق جانە بيومەتريالىق باقىلاۋلار جۇرگىزىلگەن. زەرتتەلگەن دارالار بويىنشا بيىكتىك پەن ءدىڭ ديامەترلەرىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرگىشتىگى بايقالادى.
3. سيۆەرس الماسىنىڭ ءارتۇرلى كلوندىق فورمالارىنىڭ بەيىمدەلۋى بىركەلكى ەمەس. زەرتتەۋ ماتەريالىندا الماتى وبلىسىنان اكەلىنگەن كلونداردىڭ وگەم تاۋى جاعدايىندا بەيىمدەلۋى قاناعاتتانارلىق بولعانىمەن، جالپى ءوسۋى باياۋ جۇرەتىنى كورسەتىلگەن.
4. قۇندى سيۆەرس الماسىنىڭ دارالارىنان 6 كگ تۇقىم دايىندالىپ، زەرتحانالىق ساراپتامادا تازالىعى 99%، ومىرشەڭدىگى 64% جانە ساپاسى 3-سىنىپ ەكەنى انىقتالدى.
5. سيۆەرس الماسىنىڭ گەندىك قورىن ساقتاۋ ءۇشىن تابيعي پوپۋلياتسيالاردى قورعاۋ، قۇندى دارالاردى انىقتاۋ، تۇقىمدىق ماتەريال جيناۋ جانە مادەني ەكپەلەردىڭ جەرسىنۋى مەن ءوسىپ-دامۋىن جۇيەلى تۇردە باقىلاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ ۇسىنىلادى.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
1. اتلاس بيولوگيچەسكوگو رازنووبرازيا زاپادنوگو تيان-شانيا. تسەنترالنوازياتسكيي ترانسگرانيچنىي پروەكت پو سوحرانەنيۋ بيورازنووبرازيا زاپادنوگو تيان-شانيا. استانا، 2005.
2. گوسۋدارستۆەننىي كاداستر راستەنيي يۋجنو-كازاحستانسكوي وبلاستي. كراسنايا كنيگا. ديكوراستۋشيە رەدكيە ي يسچەزايۋشيە ۆيدى راستەنيي. الماتى: عىلىم، 2002.
3. دجانگاليەۆ ا.د. ديكايا يابلونيا كازاحستانا. الما-اتا: ناۋكا، 1977. 284 س.
4. ديكوپلودوۆىە لەسا كازاحستانا: ۆوپروسى سوحرانەنيا ي راتسيونالنوگو يسپولزوۆانيا گەنوفوندا گلوبالنوگو زناچەنيا. الماتى، 2012. 120 س.
5. زاپرياگاەۆا ۆ.ي. ديكوراستۋشيە پلودوۆىە تادجيكيستانا. م.-ل.، 1964.
6. يۆاشەنكو ا.ا. قازاقستاننىڭ وسىمدىكتەر الەمى. الماتى: الماتىكىتاپ، 2004. 176 ب.
7. يونوۆ ر.ن.، لەبەدەۆا ل.پ. راستيتەلنىي پوكروۆ زاپادنوگو تيان-شانيا: وبزور سوۆرەمەننوگو سوستويانيا فلورى ي راستيتەلنوستي. بيشكەك، 2005.
8. كاپپەر ۆ.گ. لەسوسەمەننوە دەلو. لەنينگراد: گيز، 1936.
9. كالمىكوۆ س.س. يابلونەۆىە لەسا يۋجنوگو كازاحستانا. لەسنوە حوزيايستۆو، 1952.
10. كالمىكوۆ س.س. ديكوراستۋشيە پلودوۆىە زاپادنوگو تيان-شانيا. الما-اتا، 1956.
11. مەتوديچەسكيە ۋكازانيا پو ۆەدەنيۋ لەتوپيسي پريرودى ۆ وسوبو وحرانياەمىح پريرودنىح تەرريتورياح سو ستاتۋسوم يۋريديچەسكوگو ليتسا. استانا، 2007.
12. وتچەت زا 2001 گود پو تەمە نير «ناۋچنوە وبوسنوۆانيە ي وبەسپەچەنيە سوحرانەنيا ي ۋستويچيۆوگو يسپولزوۆانيا گەنوفوندا بيورازنووبرازيا لەسوۆ يۋكو». ناۋچنىي رۋكوۆوديتەل پروف. ا.د. دجانگاليەۆ. الماتى، 2001.
13. سوۆرەمەننىە مەتودى ي مەجدۋنارودنىي وپىت سوحرانەنيا گەنوفوندا ديكوراستۋشيح راستەنيي (ديكيە پلودوۆىە). الماتى، 2011. 188 س.
14. فورموزوۆ ا.ن. ۋروجاي پلودوۆ، سەميان درەۆەسنىح پورود، ياگودنىح كۋستارنيكوۆ ي يح بيوتسەنوتيچەسكوە زناچەنيە // گەوگرافيا پلودونوشەنيا لەسنىح درەۆەسنىح پورود، كۋستارنيكوۆ ي ياگودنيكوۆ. م.، 1964.
سيحىمباەۆ ءا.¹، جەڭىسبەكۇلى ع.²، تاسبۋلاتوۆا ا.²
¹ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
²سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى، عىلىم، اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمى، قازاقستان، شىمكەنت ق.
e-mail: nauka_sayramugam@mail.ru











