Түйін: Мақалада Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі аумағындағы жабайы алма ағаштарының, оның ішінде Сиверс алмасының (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) жай-күйі және гендік қорын сақтау мен молайту бағытындағы жұмыстардың нәтижелері қарастырылады. Өгем және Бақшелпек орманшылықтарында отырғызылған Сиверс алмасының көшеттеріне фенологиялық бақылаулар мен биометриялық өлшеулер жүргізілген. 2007 және 2009 жылдары отырғызылған екпелердің сақталу көрсеткіштері, ағаштардың биіктігі мен дің диаметрлері, жапырақ өлшемдері және жеміс көрсеткіштері берілген. Сонымен қатар Сиверс алмасының әртүрлі клондарын бейімдеу барысы және тұқымдық материалды дайындау нәтижелері сипатталған. Зерттеу деректері парк жағдайында Алматы облысынан әкелінген Сиверс алмасы клондарының бейімделуі баяу жүретінін көрсетеді. Алдын ала анықталған құнды ағаштардан жиналған 6 кг тұқымның зертханалық сараптамасында тазалығы 99%, өміршеңдігі 64% болып, сапасы 3-сыныпқа жатқызылған.
Түйін сөздер: Сиверс алмасы, Malus sieversii, гендік қор, клон, көшет, фенологиялық бақылау, биометриялық өлшеу, жерсіну, питомник.

Кіріспе
Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі құрылған 2006 жылдан бастап парк аумағында Сиверс алмасының гендік қорын сақтау мен молайтуға ерекше көңіл бөлініп келеді. Сиверс алмасы парк аумағының Көкбұлақ, Дәубаба, Өгем, Келес және Бақшелпек учаскелерінде таралған. Жабайы жемісті ағаш-бұталардың қорын қалпына келтіру, сақтау және көбейту биоалуантүрлілікті қорғаудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Сиверс алмасы полиморфизм қасиетімен ерекшеленеді және селекциялық жұмыстар үшін маңызды генетикалық материал ретінде қарастырылады. Бастапқы зерттеу материалында оның табиғи алқаптарының таксациялық көрсеткіштері, өсу жағдайлары, таралу учаскелері және тұқым дайындауға қолайлы учаскелер бойынша далалық зерттеулер жүргізілгені көрсетілген.
Әдеби деректерде Сиверс алмасының табиғи популяцияларының сақталуына антропогендік әсермен қатар өсіп-даму жағдайларының өзгеруі, ареалдың тарылуы және сел, жер сілкінісі, өзендер мен бұлақтар деңгейінің төмендеуі сияқты табиғи факторлар әсер ететіні көрсетіледі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің мақсаты – Сайрам-Өгем МҰТП аумағындағы Сиверс алмасының табиғи және мәдени екпелерінің жай-күйін бағалау және оның гендік қорын сақтау мен молайту жұмыстарының нәтижелерін сипаттау.
Зерттеу міндеттері: 1) Сиверс алмасының табиғи таралу учаскелерін және өсу жағдайларын бақылау; 2) отырғызылған көшеттердің өсіп-дамуын фенологиялық бақылау арқылы бағалау; 3) ағаштардың биіктігі мен дің диаметрлерін өлшеу; 4) клондық формалардың бейімделу ерекшеліктерін салыстыру; 5) тұқым дайындау мүмкіндігін және тұқым сапасының көрсеткіштерін анықтау.
Материалдар мен зерттеу әдістері
Зерттеу жұмыстары Сайрам-Өгем МҰТП аумағындағы Сиверс алмасының табиғи алқаптары мен Өгем филиалында отырғызылған екпелерде жүргізілген. Бақылау нысандарының қатарында 2007 және 2009 жылдары отырғызылған көшеттер, сондай-ақ «Ася», «Заилийское зеленоплодное», «Заилийское среднеплодное», «Джунгарское осеннеплодное», «Аскар», «Джунгарское летнее» клондық формалары бар.
Өнімділікті бағалау А.Ж. Жанғалиев, В.Г. Каппер және А.Н. Формозов тәсілдерімен 6 балдық жүйеде жүргізілгені бастапқы материалда көрсетілген. Аурулар мен зиянкестердің есебі орман-патологиялық әдістермен 6 балдық жүйе бойынша жүргізілген. Көшеттердің өсіп-дамуына фенологиялық бақылау және биометриялық өлшеулер жүргізілген.
Биометриялық өлшеулер барысында ағаштардың биіктігі, діңнің тамыр мойнына жақын және орта бөлігінің диаметрлері, кейбір жағдайда төбе сабақтарының диаметрлері, сондай-ақ жапырақ ұзындығы мен ені анықталған. 2014 жылдың шілде-тамыз айларында бірқатар клондық формалар ішінара іріктеу арқылы өлшенген.
Зерттеу нәтижелері
Өгем филиалында 2007 жылы 5 га жерге 6×6 м сызбасымен 1400 дана Сиверс алмасының көшеті отырғызылған. 2009 жылы осы учаскеге толықтыру мақсатында 92 дана көшет отырғызылған. Бастапқы құжатта бірінші жылғы көнімділігі 93%, екінші жылғы көрсеткіш 70% деп берілген. 2009 жылы Бақшелпек орманшылығында 4,5 га жерге 6×6 м сызбасымен 1008 дана көшет отырғызылып, 2011 жылы 400 дана, 2012 жылы 600 дана көшет толықтыру мақсатында отырғызылған. Бұл учаскеде бірінші және екінші жылдардағы көрсеткіштер 90% деп көрсетілген.
Көшеттер Алматы облысының Есік орман питомнигінен алынған. Отырғызылған материал профессор А. Жанғалиев іріктеген Сиверс алмасының бірнеше клондық формаларынан тұрады.
Клондардың биометриялық көрсеткіштері
«Ася» клонының 2014 жылғы 8 ағашына жүргізілген өлшеуде биіктігі 152–191 см аралығында, діңнің түп бөлігінің диаметрі 19–29 мм, орта бөлігінің диаметрі 11–20 мм, төбе сабақтарының диаметрі 7–10 мм болған.
| Көрсеткіш | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| Ағаш биіктігі, см | 185 | 191 | 168 | 178 | 189 | 156 | 152 | 186 |
| Дің түбінің диаметрі, мм | 29 | 28 | 22 | 27 | 29 | 20 | 19 | 28 |
| Дің орта бөлігінің диаметрі, мм | 20 | 14 | 11,5 | 14 | 15 | 12 | 13 | 16 |
| Төбе сабақтарының диаметрі, мм | 9 | 10 | 8 | 9 | 8 | 10 | 7 | 9 |
Жоңғарлық клонның 2009 жылы отырғызылған мәдени екпелерін 2014 жылдың тамыз айында ішінара өлшеу кезінде ағаштардың биіктігі 165–299 см аралығында, дің түбінің диаметрі 21–43 мм, орта бөлігінің диаметрі 11–32 мм болған. Ең биік ағаштың биіктігі 299 см, дің түбінің диаметрі 43 мм, орта бөлігінің диаметрі 32 мм болған.
«Ася» клонында өлшенген ағаштардың биіктігі 93–151 см, дің түбінің диаметрі 7–28 мм, орта бөлігінің диаметрі 5–32 мм аралығында болған. Кейбір ағаштардың дамуы жақсы, ал жекелеген ағаштарда жапырақтарының өсуі әлсіз немесе дамуы нашар екені белгіленген.
Жапырақ және жеміс көрсеткіштері
«Ася» клонының зерттелген ағаштарында жапырақ ұзындығы 61–72 мм, ені 49–52 мм болған. Аңшылар үйінің жанындағы көшеттерде жапырақ ұзындығы 78–93 мм, ені 48–57 мм аралығында анықталған.
Зерттеу кезеңінде Сиверс алмасының «Ася» клоны ағаштарына биометриялық өлшеулер жүргізілген. Жеті ағаштың биіктігі 142–188 см, дің түбінің диаметрі 21,5–29 мм, орта бөлігінің диаметрі 18–21,5 мм аралығында болған.
«Бақшелпек» орманшылығының 58 орамы, 28 теліміндегі ағаштардың биіктігі 143–259 см, дің түбінің диаметрі 25–43 мм, орта бөлігінің диаметрі 16–40 мм болған. Жеміс салған ағаштың жемісінің биіктігі 24 мм, ені 31 мм екені анықталған.
Тұқым дайындау және гендік қорды сақтау
Алдын ала анықталған Сиверс алмасының плюстік (құнды) ағаштарынан Өгем филиалында 6 кг тұқым дайындалып, Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік республикалық ағаш тұқымы мекемесінде тексерілген. Сараптама нәтижесінде тұқым сапасы 3-сыныпқа жатқызылып, тазалығы 99%, өміршеңдігі 64% болғаны көрсетілген. Куәлік нөмірі – №433, 16.10.2014 ж.
Бұл нәтиже Сиверс алмасының құнды табиғи дараларынан тұқымдық материал жинау және оны гендік қорды сақтау жұмыстарына пайдалану бағытында жүргізілген жұмыстардың бар екенін көрсетеді.
Талқылау
Зерттеу нәтижелері Сиверс алмасының Сайрам-Өгем МҰТП аумағында табиғи алқаптарда таралғанын және гендік қорын сақтау мақсатында мәдени екпелер түрінде де өсірілетінін көрсетеді. 2007 және 2009 жылдары отырғызылған көшеттерге жүргізілген бақылаулар олардың өсіп-дамуында айырмашылықтар бар екенін көрсетті.
Жоңғарлық клонның жекелеген дараларында биіктік пен дің диаметрінің жоғары көрсеткіштері тіркелсе, «Ася» клонының кейбір дараларында өсу қарқыны төмен болған. Көшеттердің бейімделуінің баяу жүруін суару жұмыстарының біркелкі болмауынан және ауа райының қолайсыздығымен байланысты.
Сиверс алмасының полиморфтық ерекшеліктері оның генетикалық қорын сақтау және селекциялық мақсатта пайдалану үшін маңызын арттырады. Осыған байланысты табиғи популяцияларды қорғау, құнды даралардан тұқым жинау, питомниктік материалды көбейту және мәдени екпелердегі бейімделуін ұзақ мерзімді бақылау жұмыстарын жалғастыру қажет.
Қорытынды
- Сайрам-Өгем МҰТП аумағында Сиверс алмасының табиғи таралу учаскелері анықталып, табиғи алқаптары мен мәдени екпелерінің өсіп-дамуына бақылау жүргізілген.
- Өгем және Бақшелпек орманшылықтарында 2007 және 2009 жылдары отырғызылған Сиверс алмасының көшеттеріне фенологиялық және биометриялық бақылаулар жүргізілген. Зерттелген даралар бойынша биіктік пен дің диаметрлерінің айтарлықтай өзгергіштігі байқалады.
- Сиверс алмасының әртүрлі клондық формаларының бейімделуі біркелкі емес. Зерттеу материалында Алматы облысынан әкелінген клондардың Өгем тауы жағдайында бейімделуі қанағаттанарлық болғанымен, жалпы өсуі баяу жүретіні көрсетілген.
- Құнды Сиверс алмасының дараларынан 6 кг тұқым дайындалып, зертханалық сараптамада тазалығы 99%, өміршеңдігі 64% және сапасы 3-сынып екені анықталды.
- Сиверс алмасының гендік қорын сақтау үшін табиғи популяцияларды қорғау, құнды дараларды анықтау, тұқымдық материал жинау және мәдени екпелердің жерсінуі мен өсіп-дамуын жүйелі түрде бақылау жұмыстарын жалғастыру ұсынылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Атлас биологического разнообразия Западного Тянь-Шаня. Центральноазиатский трансграничный проект по сохранению биоразнообразия Западного Тянь-Шаня. Астана, 2005.
- Государственный кадастр растений Южно-Казахстанской области. Красная книга. Дикорастущие редкие и исчезающие виды растений. Алматы: Ғылым, 2002.
- Джангалиев А.Д. Дикая яблоня Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1977. 284 с.
- Дикоплодовые леса Казахстана: вопросы сохранения и рационального использования генофонда глобального значения. Алматы, 2012. 120 с.
- Запрягаева В.И. Дикорастущие плодовые Таджикистана. М.-Л., 1964.
- Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Алматы: Алматыкітап, 2004. 176 б.
- Ионов Р.Н., Лебедева Л.П. Растительный покров Западного Тянь-Шаня: обзор современного состояния флоры и растительности. Бишкек, 2005.
- Каппер В.Г. Лесосеменное дело. Ленинград: ГИЗ, 1936.
- Калмыков С.С. Яблоневые леса Южного Казахстана. Лесное хозяйство, 1952.
- Калмыков С.С. Дикорастущие плодовые Западного Тянь-Шаня. Алма-Ата, 1956.
- Методические указания по ведению Летописи природы в особо охраняемых природных территориях со статусом юридического лица. Астана, 2007.
- Отчет за 2001 год по теме НИР «Научное обоснование и обеспечение сохранения и устойчивого использования генофонда биоразнообразия лесов ЮКО». Научный руководитель проф. А.Д. Джангалиев. Алматы, 2001.
- Современные методы и международный опыт сохранения генофонда дикорастущих растений (дикие плодовые). Алматы, 2011. 188 с.
- Формозов А.Н. Урожай плодов, семян древесных пород, ягодных кустарников и их биоценотическое значение // География плодоношения лесных древесных пород, кустарников и ягодников. М., 1964.
Сихымбаев Ә.¹, Жеңісбекұлы Ғ.², Тасбулатова А.²
¹Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, биология ғылымдарының кандидаты
²Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, ғылым, ақпарат және мониторинг бөлімі, Қазақстан, Шымкент қ.
e-mail: nauka_sayramugam@mail.ru











