Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki – Jetisu óńirindegi tabiǵi bioaluantúrlilikti saqtauda airyqsha mańyzǵa ie aumaqtardyń biri. Últtyq park Aqsu, Sarqan jáne Alakól audandarynyń aumaǵyn qamtidy. Múnda jabaiy jemisti ormandardyń, sonyń ishinde Sivers almasynyń tabiǵi alqaptary keń taralǵan.
Park aumaǵyndaǵy Sivers almasy alqaptarynyń kólemi 4 myń gektarǵa juyq, yaǵni últtyq parktiń jalpy aumaǵynyń shamamen 1,05 paiyzyn qúraidy. Jońǵar Alatauynyń jabaiy jemisti ormandary ósimdikterdiń asa qúndy genetikalyq qoryn saqtap otyrǵan ǵalamdyq tabiǵi qoimalardyń biri sanalady. Sondyqtan búl ormandardy qorǵau tek óńirlik deńgeidegi emes, últtyq jáne halyqaralyq mańyzy bar mindet.
Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryn saqtau jáne onyń genetikalyq qoryn qorǵau maqsatynda Jońǵar-Alatauy MÚTP aumaǵynda arnaiy genetikalyq rezervattar belgilengen.
Selektsiyalyq-genetikalyq maqsattaǵy zertteuler negizinde «Kókjota», «CHernaya rechka», «Pihtovaya» jáne «Soldatskaya» shatqaldaryndaǵy Sivers almasy ósetin alqaptarǵa sipattama jasalyp, jalpy kólemi 375,1 gektar orman genetikalyq rezervaty belgilendi. Búl júmystar uákiletti organnyń mamandandyrylǵan úiymy men orman ornalastyru kásiporny júrgizgen zertteulerdiń nátijesinde júzege asyryldy.
Genetikalyq rezervattardyń basty mindeti – tabiǵi jaǵdaida qalyptasqan Sivers almasy populyatsiyalarynyń genetikalyq ártúrliligin saqtau, olardyń tabiǵi jańaruyna jaǵdai jasau jáne úzaq merzimdi ǵylymi baqylau júrgizu.
Jońǵar-Alatauy MÚTP ǵylym bóliminde 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan birneshe baǵyt boiynsha ǵylymi-zertteu júmystary qolǵa alynǵan.
Sonyń biri – «Jońǵar-Alatauy MÚTP aumaǵyndaǵy Sivers almasynyń genetikalyq rezervattaryna tónetin qauip faktorlary jáne olardy joyu joldary» taqyrybyndaǵy zertteu. Onyń ayasynda Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryna áser etetin ekologiyalyq jáne biologiyalyq faktorlardy anyqtau, olardyń yqpalyn baǵalau jáne qorǵaudyń tiimdi joldaryn úsynu kózdeledi.
Sonymen qatar «Jońǵar-Alatauy MÚTP jabaiy jemis ormandarynyń qústarǵa arnalǵan azyqtyq bazany qalyptastyrudaǵy mańyzy» taqyrybynda ǵylymi zertteu júrgizilude. Búl baǵyt jabaiy jemisti ormandardyń tek ósimdik álemi úshin ǵana emes, tútas ekojúieniń túraqtylyǵyn qamtamasyz etudegi rólin zertteuge múmkindik beredi.
Últtyq parktiń «Tabiǵat jylnamasyn» júrgizu baǵdarlamasy ayasynda Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalarynyń jai-kúiin úzaq merzim boiy baqylauǵa arnalǵan túraqty monitoringtik alańdar qúrylǵan.
Búl alańdarda jyl saiyn josparly dalalyq zertteuler júrgiziledi. Mamandar Sivers almasy ósetin aumaqtardyń jalpy ekologiyalyq jaǵdaiyn baǵalap, tabiǵi qaita túleu úderisin zertteidi. Sonymen birge aǵashtardyń damu kezeńderine fenologiyalyq baqylau jasalyp, olardyń sanitarlyq jaǵdaiy tekseriledi.
Dalalyq zertteuler barysynda aǵashtarda aurular men ziyankesterdiń bar-joǵyna vizualdy baǵalau júrgizilip, populyatsiyalardyń tabiǵi jańaru deńgeii men jalpy túraqtylyǵy anyqtalady. Úzaq merzimdi monitoring nátijeleri tabiǵi ózgeristerdi der kezinde baiqauǵa jáne qajet bolǵan jaǵdaida qorǵau sharalaryn jetildiruge múmkindik beredi.
Sivers almasy – Jońǵar Alatauy tabiǵatynyń ǵana emes, álemdik ósimdikterdiń genetikalyq qorynyń mańyzdy bóligi. Sondyqtan onyń tabiǵi populyatsiyalaryn, genetikalyq ártúrliligin jáne ósetin ortasyn saqtau – ǵylymi zertteu men tabiǵatty qorǵau salasyndaǵy mańyzdy mindetterdiń biri.
Q. Eleusizov, Jońǵar-Alatauy MÚTP ǵylym bóliminiń biologi











