Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Арнайы жобалар Конференция

ӘОЖ 94(575.2):631.5(04) ҚЫРҒЫЗСТАНДА XIX ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДА БАУ-БАҚША, ЖҮЗІМ ЖӘНЕ ОМАРТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ДАМУЫ

admin
2026/09/03
Конференция, Қажет ақпарат
0
ӘОЖ 94(575.2):631.5(04) ҚЫРҒЫЗСТАНДА XIX ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДА БАУ-БАҚША, ЖҮЗІМ ЖӘНЕ ОМАРТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ДАМУЫ

 

Аңдатпа: Мақалада XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қырғызстандағы бау-бақша, жүзім және омарта шаруашылығының негізгі даму бағыттары қарастырылады. Жеміс дақылдарын таратуда, көшетжайлар ашуда және халықты отырғызу материалдарымен қамтамасыз етуде Пішпек және Пржевальск қалалық бақтарының атқарған рөлі талданады. Жергілікті халықтың, соның ішінде қырғыздардың бау-бақша және омарта шаруашылығын дамыту ісіне тартылу үдерісіне ерекше назар аударылады. Жергілікті тұрғындардың жеміс бақтарын құруға бағытталған жеке бастамалары, сондай-ақ қырғыз ақсүйектері өкілдерінің омарта шаруашылығын дамытуға қатысуы қарастырылады. Статистикалық деректер мен тарихи дереккөздер негізінде өңірдің табиғи-климаттық жағдайларының жаңа шаруашылық бағыттардың қалыптасуындағы маңызы көрсетіледі.

Кілт сөздер: Қырғызстан, Жетісу, бау-бақша шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, омарта шаруашылығы, Пішпек уезі, Пржевальск уезі, ауыл шаруашылығы, көшетжайлар.

Кіріспе

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қырғызстанның шаруашылық өмірінде ауыл шаруашылығының жаңа салаларының дамуымен байланысты елеулі өзгерістер орын алды. Өңірдің қолайлы табиғи-климаттық жағдайлары бау-бақша шаруашылығының, жүзім шаруашылығының және омарта шаруашылығының кең таралуына мүмкіндік берді. Бұл салалар біртіндеп қоныс аударушылардың да, жергілікті халықтың да шаруашылық қызметінің маңызды құрамдас бөлігіне айналды.

XIX ғасырдың 80-жылдарынан бастап Қырғызстанда бау-бақша шаруашылығы, жүзім шаруашылығы және омарта шаруашылығы белсенді дами бастады. Солтүстік Қырғызстанда бау-бақша шаруашылығының қалыптасуына 1878 жылы негізі қаланған көшеттіктері бар Пішпек қалалық бағы ерекше ықпал етті. Белгілі ғалым-бағбан А. М. Фетисовтың қызметінің арқасында бұл бақ көп ұзамай кеңінен танылып, Жетісуда жеміс дақылдарын тарататын жетекші орталықтардың біріне айналды.

1881 жылы А. М. Фетисов Пішпек қаласының шетінде қарағаш тоғайын отырғызды, сондай-ақ қаланы абаттандыру және көгалдандыру бағытында елеулі жұмыстар жүргізді. Оның басшылығымен жасыл желек аумағын кеңейту шаралары жүзеге асырылып, бұл қалалық кеңістіктің жақсаруына және бақ-саябақ шаруашылығының дамуына ықпал етті.

А. М. Фетисов сонымен қатар Пішпек бағбандық мектебін басқарды. Бұл оқу орны Жетісудағы осы тектес мекемелердің ішінде ең жақсы ұйымдастырылғандарының бірі саналды. Оның басшылығымен оқушылар, соның ішінде қырғыз жастары ағаштарды күтіп-баптау, жеміс дақылдарын өсіру және өсімдіктердің әртүрлі түрлерін өсіру бойынша практикалық білім мен дағдылар алды. Осылайша, мектеп тек білім беру міндетін ғана емес, практикалық қызметті де атқарып, жергілікті халық арасында бағбандық білімнің таралуына ықпал етті [1].

1883 жылы Пішпекте бульвар аллеясын, қазіргі Дзержинский бульварын салу кезінде арық қазу және ағаш отырғызуға арналған шұңқырларды дайындау жұмыстарына Мұратбековтің басшылығымен Аламедин болысының қырғыздары белсенді қатысты. Бұл дерек жергілікті халықтың қаланы абаттандыру және жасыл желектерді дамыту үдерісіне тартылғанын көрсетеді.

1883 жылдың өзінде Пішпек бағының көшеттіктерінде жеміс, сәндік және орман ағаштарының 100 мыңнан астам көшеті болған, олардың шамамен 10 мыңы телінген көшеттер еді. 1890 жылға қарай бақтың аумағы 20 десятинаға жетті. Көшеттердің тез таралуына олардың қолжетімді бағамен сатылуы, ал кейбір жағдайларда халыққа тегін таратылуы ықпал етті. Мәселен, 1883 жылы Пішпек уезінің тұрғындарына, орыстарға, дүнгендерге және өзге де этностық топтардың өкілдеріне шамамен 2600 жеміс ағашы мен бұта көшеті сатылып және тегін берілді, сондай-ақ үй іргесіндегі жер телімдеріне отырғызу үшін 7000 түп бүлдірген таратылды. Бұдан бөлек, дүнген елді мекендеріне 97 мыңнан астам қарағаш пен терек көшеті, ал әрбір қырғыз ауылына 800 көшеттен берілді. Соның нәтижесінде Тоқмақтан Жел-Арық станциясына дейінгі аумақта ауқымды ағаш отырғызу жұмыстары жүргізілді. 1885 жылы Пішпек қалалық бағы тағы да 3650 көшетті сатып және тегін таратты, оның ішінде 2950 жеміс ағашы мен бұта көшеті болды.

Көгалдандыру жұмыстарының ауқымдылығын статистикалық мәліметтер де растайды.

Пішпек уезінде отырықшы және көшпелі халық 1886 жылы 200 мыңнан астам ағаш пен бұта отырғызса, 1887 жылы тек көшпелі халықтың өзі шамамен 65 мың ағаш пен бұта еккен. Пішпек бағының қызметі уезд аумағымен ғана шектелген жоқ. Оның көшеттіктері жақын маңдағы елді мекендерді ғана емес, шалғай аудандарды да отырғызу материалдарымен қамтамасыз етті. Мәселен, 1884 жылы көшеттер Нарын бекінісіне жіберілді. Жыл сайын бақ көшеттіктерінен мыңдаған жеміс ағаштары Жетісу және Сырдария облыстарының қалалары мен жаңадан құрылған орыс елді мекендеріне жөнелтіліп отырды [1].

Бағбандықтың таралуында қала старостасы доктор Барсов негізін қалаған Пржевальск қалалық бағы да маңызды рөл атқарды. Пішпектен көп мөлшерде отырғызу материалдарын алған бұл бақ Ыстықкөл өңірінде жеміс дақылдарын одан әрі тарататын орталықтардың біріне айналды. Оның көшеттіктерінен жас ағаштар жақын маңдағы елді мекендерге отырғызу үшін беріліп, қырғыз халқы көшеттермен тегін қамтамасыз етілді. Осылайша, Пішпек және Пржевальск қалалық бақтарының қызметі Солтүстік Қырғызстанның әртүрлі халық топтары арасында бағбандықтың кең таралуына, жеміс дақылдарының енгізілуіне және жаңа шаруашылық дәстүрлерінің қалыптасуына ықпал етті.

Бұл нұсқа тарихи монография стиліне сәйкес келеді: мәтін құрылымдалған, «бақ», «көшет» сөздерінің қайталануы азайтылған, себеп-салдарлық байланыстар күшейтіліп, бағбандық тақырыбының кейінгі баяндалуына бірқалыпты ауысу жасалған.

Басқа мәліметтерге қарағанда, XIX ғасырдың 80-жылдарында Пржевальск қаласында әуесқой бағбан Долматов та жеміс көшеттігін ұйымдастырған. Оны құруға Верный қаласындағы жеміс көшеттігінің иесі Моисеев елеулі көмек көрсеткен. Соның арқасында Пржевальск уезінде бағбандықты одан әрі дамытуға негіз қаланды.

1889 жылы Тоқмақта орман көшеттіктері құрылды. Бұл өңірдегі орман және бау-бақша шаруашылығын дамытудағы маңызды қадам болды. Пішпек уезінде бағбандықтың едәуір кең таралғанын 1898 жылғы мәліметтер де көрсетеді. Сол деректер бойынша іс жүзінде әрбір тұрғын үйдің маңында жеміс ағаштары өсірілген. Дереккөзде «уезд елді мекендерінен жанында кемінде он шақты жеміс ағашы отырғызылмаған бірде-бір үй табылмайды» деп көрсетілген. Оның үстіне қырғыздың көшпелі халқы да біртіндеп бағбандықпен айналыса бастаған: «тіпті көшпелі қырғыздар да біртіндеп қыстауларының маңына жеміс ағаштарын отырғыза бастады» [4].

Солтүстік Қырғызстандағы бағбандық мемлекеттік көшеттіктердің қызметі арқылы ғана емес, жергілікті тұрғындардың бастамасымен де дамыды. Мәселен, Пішпек уезіндегі Лебединовка ауылдық қоғамы құрылғанға дейін-ақ белгілі бағбандық әуесқойы Сәлім Рахимбаев Пішпек маңында үлкен жеміс бағын отырғызған. Бұл жалғыз мысал емес еді.

Ыстықкөлдің солтүстік жағалауында жергілікті тұрғын Уйманов Пржевальск уезіндегі Уйталь ауылдық қоғамы құрылған кезеңде бағбандықпен айналыса бастады. Уақыт өте келе оның бағы едәуір кеңейіп, кеңінен танымал болды және көршілерінің қызғанышын тудырды. Осы себепті ауылдық жиын тіпті бақты қауымның ортақ пайдалануына беру мәселесін қарастырған.

Тағы бір назар аударарлық мысал – қырғыз Боксары Курумшуевтің қызметі. Ол 1904–1905 жылдары Пржевальск уезінің Чон-Сары-Ой жерінде дуалмен қоршалған үлкен жеміс бағын салды. Алма мен басқа да жемістерден алынған мол өнім көрші қырғыздардың үлкен қызығушылығы мен қызғанышын тудырды. Бұл жергілікті халық арасында бағбандықтың біртіндеп таралып, оның шаруашылық маңызының артып келе жатқанын көрсетеді [1].

Жергілікті халық арасында бағбандықтың таралуын басқа мысалдар да растайды. Мәселен, Пржевальск қаласына жақын Челпек жерінде қалмақ Тойгомбай Элахунов шамамен 8 десятина жерді алып жатқан жеміс бағының арқасында өзінің материалдық жағдайын едәуір жақсарта алды. Мұндай мысалдар аз болған жоқ және олар бағбандықтың экономикалық маңызының арта түскенін көрсетті.

Қырғыз халқы арасында бағбандықтың жоғары деңгейде дамуы ресми тұрғыдан да мойындалды. Мәселен, 1902 жылы Верный қаласында өткен Бірінші облыстық ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп көрмесінде марапатталғандардың қатарында Пішпек уезі Шамшы болысының қырғызы Құрманалы Қошоев болды. Қыстауында жеміс бағын ұйымдастырғаны және көрмеге жоғары сапалы алма ұсынғаны үшін ол Егіншілік және мемлекеттік мүлік министрлігінің дипломымен марапатталды [3]. Төменде мәтіннің академиялық стильде редакцияланған және стилистикалық тұрғыдан жетілдірілген нұсқасы берілген.

Бағбандықпен қатар Қырғызстанда жүзім шаруашылығы да біртіндеп дами бастады. Оның негізгі таралған аудандары елдің оңтүстігінде орналасса, солтүстікте, негізінен Пішпек уезінде жүзім өсірумен көбіне өзбектер, дүнгендер, украиндар және орыс қоныс аударушылары айналысты. Жетісу облысының 1898 жылғы шолуында Пішпек уезінде жүзім шаруашылығының өндірістік сипатқа ие болғаны атап көрсетілген. Осылайша, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басына қарай Қырғызстанда бау-бақша және жүзім шаруашылығын дамытуда елеулі жетістіктер байқалды.

Қолайлы табиғи-климаттық жағдайлар мен балды өсімдіктерге бай флора ауыл шаруашылығының тағы бір маңызды саласы – омарта шаруашылығының қарқынды дамуына мүмкіндік берді. Ол әсіресе Пржевальск уезінде және Ыстықкөл жағалауында табысты дамыды. Көптеген қоныс аударушылар өңірдің табиғи артықшылықтарын дер кезінде бағалап, омарта шаруашылығымен айналысу арқылы материалдық жағдайларын едәуір жақсарта алды.

Саланың даму ауқымын статистикалық деректер айғақтайды. 1892 жылы Пржевальск уезінде 3888 пұт бал жиналып, оның 2900 пұты нарықта сатылды. Бес жылдан кейін, 1897 жылы өнім көлемі 13 200 пұтқа жетіп, сатылған бал мөлшері шамамен 10 мың пұтты құрады. Омарта шаруашылығының жоғары табыстылығы тек қоныс аударушылардың ғана емес, қырғыз халқының да назарын аударды. Жетісу облысының 1902 жылғы есебінде «шаруашылықтың бұл саласының әрдайым дерлік тұрақты табыс әкелуі көшпелілердің де назарын аударып, олар таудағы қыстауларының маңынан омарта ұстай бастады» деп атап көрсетілген [2].

Жетісудағы бағбандықтың жетістіктері ресми деңгейде де мойындалды. Мәселен, Пішпек қалалық бағы орман, сәндік және жеміс ағаштарының дұрыс өсірілген көшеттерінің бай коллекциясы үшін, сондай-ақ халықты қолжетімді бағамен сапалы көшеттермен қамтамасыз еткен жеміс көшеттігін ұйымдастырғаны үшін Кіші күміс медальмен, яғни Бағбандық қоғамының дипломымен марапатталды. Пішпек ауыл шаруашылығы мектебі де жоғары бағаланып, ұсынылған жеміс ағаштарының көшеттері және мектеп шаруашылығында жоғары сапалы жемістер мен көкөністерді термиялық әдіспен кептіруді енгізгені үшін Ресей жеміс шаруашылығы қоғамының дипломымен марапатталды [3].

Қырғыз халқы арасында омарта шаруашылығының дамуы 1902 жылы Верныйда өткен Бірінші облыстық ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп көрмесінде де атап өтілді. Марапатталғандардың қатарында белгілі манаптардың ұлдары – Пішпек уезінен Камелетдин Шабданов және Пржевальск уезінен Барахан Чыныбаев болды.

Камелетдин Шабданов қырғыздар арасында омарта шаруашылығын таратуға ықпал еткені және қырғыз шеберлері жасаған Джерзон мен Гравенгорст жүйесіндегі омарталарды көрмеге ұсынғаны үшін Кіші күміс медальмен, яғни Ресей омарта шаруашылығы қоғамының дипломымен марапатталды.

Барахан Чыныбаев жоғары сапалы центрифугалық ақ бал ұсынғаны және жергілікті халыққа үлгі болған омарта шаруашылығын көп жылдар бойы дамытқаны үшін Ресей омарта шаруашылығы қоғамының Мақтау қағазын алды [3].

Сонымен бірге манаптардың ұлдары омарта шаруашылығымен тікелей өздері айналыспаған болуы ықтимал екенін де ескеру қажет. Олардың шаруашылықтарының жетістіктері өздеріне тиесілі омарталарды күтіп-баптаған жалдамалы жұмысшылардың еңбегі арқылы қамтамасыз етілсе, қоғамдық мойындау мен ресми марапаттар шаруашылық иелеріне берілген.

Бұл нұсқада қайталаулар жойылып, баяндау логикалық тұрғыдан жүйеленген және келтірілген барлық тарихи фактілер мен бағалаулар сақтала отырып, ғылыми монография немесе диссертация стиліне сәйкестендірілген.

Қорытынды

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қырғызстанда бау-бақша шаруашылығының, жүзім шаруашылығының және омарта шаруашылығының дамуы өңірдің шаруашылық тұрғыдан жаңғыруының маңызды бағыттарының біріне айналды. Көшеттіктердің құрылуы, жеміс дақылдарының таралуы және омарта шаруашылығының дамуы халықтың бір бөлігінің шаруашылық жүргізудің жаңа түрлеріне біртіндеп көшуіне ықпал етті. Бұл үдерісте қалалық бақтар, ауыл шаруашылығы мекемелері және жергілікті халықтың жекелеген өкілдерінің бастамалары ерекше рөл атқарды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

  1. Айтмамбетов Д. Культура киргизского народа во второй половине XIX и начале ХХ века, 67, 75
  2. Обзор Семиреченской области за 1898 год. – Верный, 1899.
  3. Семиреченские областные ведомости. 1902. № 84, 86.
  4. История Киргизской ССР. — Фрунзе: Илим, 1984, 11.

Абдалиева Г.К.
И. Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті,

Бішкек қ., Қырғыз Республикасы.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Қаралым 17
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Қажет ақпарат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Қажет ақпарат

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Қажет ақпарат

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Конференция

Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері

October 8, 2026
Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі
Қажет ақпарат

Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі

September 30, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Конференция

Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы

September 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz