Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

سيۆەرس الماسى – الەمدىك الما گەنەتيكاسىنىڭ نەگىزى

حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە قازاقستاننىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ زاماناۋي باعىتتارى

admin
2026/09/04
قاجەت اقپارات, كونفەرەنتسيا
0
ӘОЖ 581.5 СИВЕРС АЛМАСЫ – ӘЛЕМДІК АЛМА ГЕНЕТИКАСЫНЫҢ НЕГІЗІ

اننوتاتسيا: سيۆەرس الماسى (Malus sieversii) – مادەني الما سورتتارىنىڭ گەنەتيكالىق نەگىزىن قۇرايتىن بىرەگەي جابايى جەمىس اعاشى جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ماڭىزى بار تابيعي مۇراسى. قازىرگى ۋاقىتتا كليماتتىڭ وزگەرۋى، تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ فراگمەنتاتسياسى، انتروپوگەندىك قىسىم جانە گەنەتيكالىق ەروزيا ونىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىنىڭ ساقتالۋىنا ەلەۋلى قاۋىپ توندىرۋدە. وسىعان بايلانىستى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ وزەكتى عىلىمي جانە پراكتيكالىق مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – حالىقارالىق تاجىريبەنى تالداۋ نەگىزىندە قازاقستانداعى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى باعىتتارىن ايقىنداپ، ولاردى ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جانە ولكەتانۋ قىزمەتىمەن ىقپالداستىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ۇسىنۋ. زەرتتەۋ بارىسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ادەبيەتتەرگە سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزىلىپ، وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ سالاسىنداعى زاماناۋي عىلىمي تاسىلدەر سارالاندى.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەلگەن سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق ينتەگراتسيالانعان مودەلى ۇسىنىلدى. مودەل تابيعاتتى قورعاۋ، عىلىمي زەرتتەۋ، ولكەتانۋ جانە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدى ءوزارا بايلانىستىراتىن كەشەندى ءتاسىل رەتىندە نەگىزدەلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق قىزمەتىندە، ولكەتانۋ جۇمىستارىندا جانە تابيعي مۇرانى ساقتاۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ازىرلەۋدە پايدالانىلۋى مۇمكىن.كىلت سوزدەر: Malus sieversii، سيۆەرس الماسى، گەنەتيكالىق رەسۋرستار، بيوالۋانتۇرلىلىك، حالىقارالىق تاجىريبە، ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ، ولكەتانۋ، تابيعي مۇرا، قازاقستان.


كىرىسپە: قازىرگى تاڭدا وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى، بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ ازايۋى جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. جابايى تۋىستاس وسىمدىك تۇرلەرى مادەني داقىلداردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن تولىقتىراتىن ماڭىزدى تابيعي قور رەتىندە قاراستىرىلىپ، ولاردىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ عىلىمي جانە ەكولوگيالىق ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى بولىپ وتىر.
وسىنداي بىرەگەي گەنەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ءبىرى – سيۆەرس الماسى (Malus sieversii). عىلىمي زەرتتەۋلەر ونىڭ قازىرگى مادەني المانىڭ نەگىزگى ارعى تەگى ەكەنىن دالەلدەپ، اۋرۋلارعا، زيانكەستەرگە، قۇرعاقشىلىققا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ءتوزىمدى قۇندى گەندەردىڭ كوزى ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان سيۆەرس الماسى قازاقستاننىڭ تابيعي مۇراسى عانا ەمەس، الەمدىك سەلەكتسيا مەن جەمىس شارۋاشىلىعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار بيولوگيالىق رەسۋرس بولىپ سانالادى.قازاقستان سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي تارالۋىنىڭ نەگىزگى ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ىلە الاتاۋى، جوڭعار الاتاۋى جانە تارباعاتاي وڭىرلەرىندەگى تابيعي پوپۋلياتسيالار الەمدىك وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگىنە جاتادى. الايدا كليماتتىڭ وزگەرۋى، تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنىڭ فراگمەنتاتسياسى، انتروپوگەندىك قىسىم، ورمان ورتتەرى جانە گەنەتيكالىق ەروزيا ولاردىڭ ساقتالۋىنا ەلەۋلى قاۋىپ توندىرۋدە. وسىعان بايلانىستى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ۇلتتىق قانا ەمەس، حالىقارالىق ماڭىزى بار عىلىمي مىندەتكە اينالىپ وتىر.
قازاقستاندا سيۆەرس الماسىن جۇيەلى زەرتتەۋ اكادەميك ايماق جانعاليۇلى جانعاليەۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەرى جابايى الما پوپۋلياتسيالارىنىڭ تارالۋىن، مورفولوگيالىق جانە بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتاپ، قازاقستاننىڭ مادەني المانىڭ تاريحي وتانى رەتىندەگى عىلىمي نەگىزىن قالىپتاستىردى. كەيىنگى مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر بۇل تۇجىرىمداردى تولىقتىرىپ، سيۆەرس الماسىنىڭ الەمدىك سەلەكتسياداعى ەرەكشە ماڭىزىن راستادى.
سوڭعى جىلدارداعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر تابيعي پوپۋلياتسيالاردى ساقتاۋدا ءداستۇرلى قورعاۋ شارالارىمەن قاتار گەنەتيكالىق مونيتورينگتىڭ، حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتىڭ جانە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. سوندىقتان تابيعي مۇرانى قورعاۋدى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ جانە ولكەتانۋ قىزمەتىمەن ىقپالداستىرۋ وزەكتى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – حالىقارالىق عىلىمي تاجىريبەنى سالىستىرمالى تالداۋ نەگىزىندە قازاقستانداعى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ قازىرگى جاعدايىن باعالاۋ، نەگىزگى قاۋىپ فاكتورلارىن انىقتاۋ جانە تابيعاتتى قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدى بىرىكتىرەتىن ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق ينتەگراتسيالانعان مودەل ۇسىنۋ.
زەرتتەۋدىڭ عىلىمي جاڭالىعى – حالىقارالىق تاجىريبەنى جۇيەلى تالداۋ نەگىزىندە قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەلگەن سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق ينتەگراتسيالانعان مودەلىن ۇسىنۋ. بۇل مودەل تابيعاتتى قورعاۋ، عىلىمي زەرتتەۋ، ولكەتانۋ جانە ءبىلىم بەرۋ باعىتتارىن ءوزارا بايلانىستىرىپ، تابيعي مۇرانى ساقتاۋدىڭ پراكتيكالىق تەتىكتەرىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىمەن ىقپالداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ماتەريالدار مەن زەرتتەۋ ادىستەرى
بۇل زەرتتەۋ عىلىمي ادەبيەتتەردى جۇيەلى تالداۋ مەن حالىقارالىق تاجىريبەنى سالىستىرمالى سارالاۋعا نەگىزدەلگەن عىلىمي-اناليتيكالىق شولۋ سيپاتىنداعى جۇمىس بولىپ تابىلادى. زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii) گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەسى بويىنشا قازىرگى عىلىمي كوزقاراستاردى جۇيەلەۋ، حالىقارالىق تاجىريبەنى سارالاۋ جانە قازاقستان جاعدايىندا قولدانۋعا بولاتىن ءتيىمدى باعىتتاردى ايقىنداۋ.
زەرتتەۋ ماتەريالى رەتىندە سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە ارنالعان وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي جاريالانىمدار، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەسمي قۇجاتتارى، عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ماتەريالدارى جانە قازاقستانداعى تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ قازىرگى جاعدايىنا قاتىستى عىلىمي دەرەكتەر پايدالانىلدى. سونىمەن قاتار اكادەميك ا.ج. جانعاليەۆتىڭ ەڭبەكتەرى، قازاقستان عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرى، سونداي-اق 2021–2025 جىلدارى جاريالانعان حالىقارالىق عىلىمي ماقالالار مەن شولۋ ەڭبەكتەرى زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى اقپاراتتىق بازاسىن قۇرادى.
ادەبيەتتەردى ىرىكتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىعى، جاريالانۋ مەرزىمى، حالىقارالىق دايەكسوزدى عىلىمي جۋرنالداردا جاريالانۋى جانە زەرتتەۋ تاقىرىبىنا سايكەستىگى ەسكەرىلدى. نەگىزگى نازار Cornell University، USDA–ARS، قىتاي عىلىم اكادەمياسى، Horticulture Research، New Phytologist، FAO، Bioversity International، ECPGR جانە باسقا دا جەتەكشى عىلىمي ۇيىمداردىڭ جاريالانىمدارىنا اۋدارىلدى. بۇل زەرتتەۋلەر سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ، تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى، حالىقارالىق گەنبانكتەردىڭ قىزمەتى جانە قازىرگى ساقتاۋ ستراتەگيالارى تۋرالى وزەكتى عىلىمي اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەردى.
زەرتتەۋ بارىسىندا كەلەسى عىلىمي ادىستەر قولدانىلدى:
-ادەبيەتتەرگە جۇيەلى شولۋ ءادىسى – سيۆەرس الماسىنىڭ شىعۋ تەگى، تارالۋى، گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە تابيعي پوپۋلياتسيالارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەردى جيناقتاۋ جانە جۇيەلەۋ ءۇشىن؛
-سالىستىرمالى تالداۋ ءادىسى – قازاقستان، اقش، ەۋروپالىق وداق، رەسەي جانە قىتايداعى وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ تاجىريبەلەرىن سالىستىرىپ، ولاردىڭ ءتيىمدى باعىتتارىن انىقتاۋ ءۇشىن؛
– تالداۋ جانە جيناقتاۋ ءادىسى – حالىقارالىق تاجىريبە مەن وتاندىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن قورىتىندىلاپ، قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەلگەن ۇسىنىستار ازىرلەۋ ءۇشىن؛
-قۇجاتتىق تالداۋ ءادىسى – FAO، USDA، ECPGR جانە Bioversity International ۇيىمدارىنىڭ وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ جونىندەگى ۇسىنىمدارى مەن ستراتەگيالىق قۇجاتتارىن زەردەلەۋ ءۇشىن؛
-جۇيەلەۋ جانە مودەلدەۋ ءادىسى – الىنعان عىلىمي دەرەكتەر نەگىزىندە قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەلگەن سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق ينتەگراتسيالانعان مودەلىن ازىرلەۋ ءۇشىن.
وسىلايشا زەرتتەۋ جۇمىسى حالىقارالىق عىلىمي تاجىريبەنى جيناقتاۋعا عانا ەمەس، ونى قازاقستاننىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە بەيىمدەي وتىرىپ، سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق مودەلىن عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەۋگە باعىتتالدى.
قازاقستانداعى سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋدىڭ عىلىمي مەكتەبى جانە ونىڭ قازىرگى دامۋ باعىتى. قازاقستاندا سيۆەرس الماسىن (Malus sieversii) عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ بىرنەشە ونجىلدىقتار بويى قالىپتاسقان عىلىمي ساباقتاستىقپەن تىعىز بايلانىستى. بۇل باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – اكادەميك ايماق جانعاليۇلى جانعاليەۆ. ونىڭ كوپجىلدىق ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە قازاقستان اۋماعىنداعى جابايى الما ورماندارىنىڭ تارالۋ ەرەكشەلىكتەرى، مورفولوگيالىق الۋانتۇرلىلىگى جانە سەلەكتسيالىق ماڭىزى عىلىمي تۇرعىدان سيپاتتالدى. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى قازاقستاننىڭ سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي تارالۋ ورتالىعى عانا ەمەس، مادەني المانىڭ تاريحي وتانى ەكەنىن حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىققا دالەلدەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
اكادەميك ا.ج. جانعاليەۆتىڭ عىلىمي مۇراسى كەيىنگى زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولىپ، قازاقستاندا وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ باعىتىنداعى عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. ونىڭ باستاماسىمەن جابايى جەمىس اعاشتارىنىڭ كوللەكتسيالارى جاساقتالىپ، تابيعي پوپۋلياتسيالاردى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلدى. بۇل زەرتتەۋلەر قازاقستاننىڭ الەمدىك الما گەنەتيكاسىنداعى ورنى مەن عىلىمي الەۋەتىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازىرگى كەزەڭدە سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋ جاڭا عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرىلۋدە. ەگەر العاشقى زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن بوتانيكالىق سيپاتتاۋ، مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەردى انىقتاۋ جانە ەكسپەديتسيالىق باقىلاۋلارعا باعىتتالسا، بۇگىنگى تاڭدا زەرتتەۋ جۇمىستارى مولەكۋلالىق گەنەتيكا، پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا، بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىق باعىتتارىمەن تولىقتىرىلۋدا. 2024–2025 جىلدارى جاريالانعان حالىقارالىق ەڭبەكتەر قازاقستانداعى تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ الەمدىك الما سەلەكتسياسى ءۇشىن ماڭىزدى گەنەتيكالىق رەسۋرس ەكەنىن تاعى ءبىر رەت عىلىمي تۇرعىدان راستادى.سونىمەن قاتار قازاقستاندىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ، اۋرۋلارعا ءتوزىمدى گەنوتيپتەردى انىقتاۋ، تابيعي جاڭارۋ ۇدەرىستەرىن باعالاۋ جانە حالىقارالىق عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. بۇل زەرتتەۋلەر قازاقستان عىلىمىنىڭ حالىقارالىق عىلىمي كەڭىستىكپەن ىقپالداسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
سوڭعى جىلدارى سيۆەرس الماسىن ساقتاۋ ماسەلەسى تەك عىلىمي زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە عانا ەمەس، تابيعي مۇرانى قورعاۋ، ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن بايلانىستى كەشەندى باعىت رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. بۇل ءۇردىس عىلىمي ناتيجەلەردى قوعامعا جەتكىزۋدىڭ، تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ جانە جاس ۇرپاقتىڭ تۋعان ولكەنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگى تۋرالى ءبىلىمىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ وتىر.
وسىلايشا، قازاقستانداعى سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋدىڭ قازىرگى دامۋ ءۇردىسى عىلىمي ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ، حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ، گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ باعىتتارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىمەن سيپاتتالادى. بۇل باعىت قازاقستاننىڭ الەمدىك وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ىسىندەگى عىلىمي الەۋەتىن نىعايتىپ قانا قويماي، تابيعي مۇرانى كەلەر ۇرپاققا ساقتاپ جەتكىزۋگە نەگىز بولاتىن تۇراقتى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستانداعى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ قازىرگى جاعدايى جانە نەگىزگى قاۋىپ فاكتورلارى. قازاقستان – سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii) تابيعي تارالۋىنىڭ نەگىزگى ورتالىعى جانە ونىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە ساقتالعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. تابيعي پوپۋلياتسيالار نەگىزىنەن ىلە الاتاۋى، جەتىسۋ (جوڭعار) الاتاۋى، تارباعاتاي جانە قاراتاۋ جوتالارىنىڭ ورمان بەلدەۋلەرىندە تارالعان. بۇل اۋماقتار الەمدىك مادەني الما سەلەكتسياسى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار تابيعي گەنەتيكالىق قور رەتىندە باعالانادى جانە حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان جوعارى قۇندىلىققا يە.
سوڭعى ونجىلدىقتاردا قازاقستاندا سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىن قورعاۋ باعىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىلدى. تابيعي تارالۋ ايماقتارىنىڭ ەداۋىر بولىگى ىلە-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى، جەتىسۋ (جوڭعار الاتاۋى) مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى جانە باسقا دا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار جابايى جەمىس ورماندارىن ساقتاۋ، عىلىمي مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە سەلەكتسيالىق قۇندىلىعى جوعارى ۇلگىلەردى زەرتتەۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جالعاسىپ كەلەدى.
سوعان قاراماستان، قازىرگى عىلىمي زەرتتەۋلەر تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى ساقتالۋىنا اسەر ەتەتىن بىرقاتار قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ەڭ الدىمەن، كليماتتىڭ وزگەرۋى تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتۋدە. ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى، جاۋىن-شاشىن مولشەرىنىڭ وزگەرۋى، قۇرعاقشىلىق كەزەڭدەرىنىڭ جيىلەۋى جانە ورمان ورتتەرى قاۋپىنىڭ ارتۋى تابيعي جاڭارۋ ۇدەرىسىن السىرەتىپ، جاس كوشەتتەردىڭ تىرشىلىككە بەيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. سوڭعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ بولاشاعى كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ قابىلەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.
ەكىنشى ماڭىزدى قاۋىپ – تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنىڭ فراگمەنتاتسياسى. ەلدى مەكەندەردىڭ كەڭەيۋى، جول جانە تۋريستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى، شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ كۇشەيۋى ناتيجەسىندە تابيعي ورمان القاپتارى ۇساق بولىكتەرگە ءبولىنىپ، پوپۋلياتسيالار اراسىنداعى ەكولوگيالىق بايلانىس السىرەيدى. مۇنداي جاعداي ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا گەنەتيكالىق الماسۋدىڭ تومەندەۋىنە جانە تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ وقشاۋلانۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى قاۋىپ فاكتورى – انتروپوگەندىك قىسىمنىڭ ارتۋى. باقىلاۋسىز تۋريزم، رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەنىڭ كوبەيۋى، زاڭسىز اعاش كەسۋ، مال جايۋ جانە تابيعي ورتاعا تۇسەتىن باسقا دا اسەرلەر جابايى الما ورماندارىنىڭ تابيعي قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىنە سەبەپ بولادى. بۇل ەكوجۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنا عانا ەمەس، ونىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىنىڭ ساقتالۋىنا دا كەرى اسەر ەتەدى.
سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق عىلىمي ادەبيەتتەردە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – گەنەتيكالىق ەروزيا. تابيعي پوپۋلياتسيالار سانىنىڭ ازايۋى مەن ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن وقشاۋلانۋى ناتيجەسىندە سيرەك كەزدەسەتىن جانە سەلەكتسيالىق تۇرعىدان قۇندى گەنوتيپتەردىڭ جوعالۋ قاۋپى ارتادى. بۇل بولاشاقتا مادەني الما سورتتارىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى گەنەتيكالىق ماتەريالدىڭ ازايۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ قازىرگى جاعدايىن باعالاۋدا ۇزاق مەرزىمدى كەشەندى مونيتورينگتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازاقستاندا بۇل باعىتتا ماڭىزدى عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىمەن، حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن تۇراقتى مونيتورينگ جۇيەلەرى، كەڭىستىكتىك تالداۋ جانە دەرەكتەردى جۇيەلى جاڭارتۋ باعىتتارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى ساقتالۋدا.
وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەسىن تەك تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىمەن شەكتەۋ جەتكىلىكسىز ەكەنى بايقالادى. تابيعي پوپۋلياتسيالاردى قورعاۋدى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن، حالىقارالىق تاجىريبەمەن، ەكولوگيالىق اعارتۋشىلىقپەن جانە قوعامنىڭ تابيعاتتى قورعاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋمەن ۇشتاستىرۋ قازىرگى كەزەڭنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا، قازاقستانداعى سيۆەرس الماسىنىڭ قازىرگى جاعدايىن تالداۋ تابيعي پوپۋلياتسيالاردى ساقتاۋ ماسەلەسىنىڭ كوپقىرلى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل مىندەت تابيعاتتى قورعاۋدى عانا ەمەس، عىلىمي زەرتتەۋلەردى، حالىقارالىق تاجىريبەنى، ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدى جانە قوعامنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىن قاجەت ەتەدى. وسىنداي كەشەندى كوزقاراس قانا سيۆەرس الماسىنىڭ بىرەگەي گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
حالىقارالىق تاجىريبە: سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋداعى حالىقارالىق تاجىريبە: قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى عىلىمي ساباقتار. سوڭعى ونجىلدىقتا سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii) گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەسى حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەگەر بۇرىن زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن تابيعي پوپۋلياتسيالاردى سيپاتتاۋعا باعىتتالسا، قازىرگى كەزەڭدە گەنومدىق تەحنولوگيالار، تسيفرلىق مونيتورينگ جانە حالىقارالىق گەنبانكتەردى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. بۇل وزگەرىستەر كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى، اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىنىڭ ازايۋى جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تاجىريبەسى: گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى عىلىمي باسقارۋ مودەلى. سيۆەرس الماسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى 1989–1996 جىلدارى اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ (USDA–ARS) قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق ەكسپەديتسيالاردان باستاۋ الدى. قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋماعىنان جينالعان تابيعي پوپۋلياتسيالار كەيىن اقش-تىڭ جەنەۆا قالاسىنداعى Plant Genetic Resources Unit گەنبانكىنە ورنالاستىرىلىپ، ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى.
كەيىنگى جىلدارى USDA عالىمدارى بۇل كوللەكتسيالار نەگىزىندە Core Collection قاعيداتىن قالىپتاستىردى. بۇل ءتاسىل گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتىڭ نەگىزگى بولىگىن ساقتايتىن ۇلگىلەردى ىرىكتەپ، ولاردى ۇزاق مەرزىمدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋ تيىمدىلىگى ارتىپ، عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ساپاسى جاقساردى.
سونىمەن قاتار 2017–2024 جىلدارى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ باكتەريالىق كۇيىك (Fire blight)، قوتىر (Apple scab)، ۇنتاقتى شىق (Powdery mildew) جانە باسقا فيتوپاتوگەندەرگە ءتوزىمدى گەندەردىڭ ماڭىزدى كوزى ەكەنىن دالەلدەدى. بۇل گەنوتيپتەر قازىرگى تاڭدا اقش پەن ەۋروپادا جاڭا مادەني الما سورتتارىن شىعارۋدا بەلسەندى قولدانىلىپ كەلەدى.قازاقستان ءۇشىن عىلىمي ساباق. تابيعي پوپۋلياتسيالاردى ساقتاۋ جۇمىستارىمەن قاتار ۇلتتىق Core Collection قالىپتاستىرۋ، ءار ۇلگىگە دنق-پاسپورت ازىرلەۋ جانە حالىقارالىق گەنەتيكالىق دەرەكتەر قورىمەن ينتەگراتسيالانعان تسيفرلىق كاتالوگ قۇرۋ قاجەت.ەۋروپالىق تاجىريبە: گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق. ەۋروپادا وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ جۇمىستارى European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources (ECPGR) شەڭبەرىندە ۇيلەستىرىلەدى. بۇل باعدارلاما جابايى تۋىستاس وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ، عىلىمي اقپارات الماسۋ جانە ورتاق گەنەتيكالىق دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كوپتەگەن ەلدەردىڭ عىلىمي مەكەمەلەرىن بىرىكتىرەدى.
2023–2025 جىلدارى ەۋروپالىق وداقتىڭ زەرتتەۋ باعدارلامالارىندا جابايى جەمىس اعاشتارىن ساقتاۋ تەك تابيعاتتى قورعاۋ مىندەتى رەتىندە ەمەس، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە قاراستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى تسيفرلىق گەربارييلەر، ەلەكتروندىق پاسپورتتاۋ جۇيەلەرى جانە گەنەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق پلاتفورمالارى كەڭىنەن ەنگىزىلۋدە.
قازاقستان ءۇشىن عىلىمي ساباق. قازاقستان حالىقارالىق گەنەتيكالىق رەسۋرستار جەلىلەرىنە بەلسەندى قاتىسىپ، سيۆەرس الماسى جونىندەگى ۇلتتىق عىلىمي دەرەكتەردى حالىقارالىق پلاتفورمالارمەن ۇيلەستىرۋى قاجەت. بۇل قازاقستاندىق زەرتتەۋلەردىڭ حالىقارالىق تانىمالدىلىعىن ارتتىرىپ، جاڭا بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
رەسەي تاجىريبەسى: گەنبانكتەردى ساقتاۋدىڭ ءداستۇرلى عىلىمي جۇيەسى. وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ سالاسىندا رەسەيدىڭ ن.ي. ۆاۆيلوۆ اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارى ينستيتۋتى (VIR) ەرەكشە ورىن الادى. اكادەميك نيكولاي ۆاۆيلوۆ مادەني وسىمدىكتەردىڭ شىعۋ ورتالىقتارى تەورياسىن قالىپتاستىرىپ، قازاقستان مەن ورتالىق ازيانى مادەني المانىڭ نەگىزگى گەنەتيكالىق ورتالىعى رەتىندە سيپاتتادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋت الەمدەگى ەڭ ءىرى گەنەتيكالىق كوللەكتسيالاردىڭ ءبىرىن ساقتاپ كەلەدى. مۇندا تۇقىم ۇلگىلەرىن ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋ، گەنەتيكالىق ماتەريالدى قايتا كوبەيتۋ جانە حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەۋلەرگە پايدالانۋ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى.قازاقستان ءۇشىن عىلىمي ساباق. تابيعي پوپۋلياتسيالاردى ساقتاۋمەن قاتار، رەزەرۆتىك تۇقىم قورىن قالىپتاستىرۋ، كريوكونسەرۆاتسيا تەحنولوگيالارىن دامىتۋ جانە ۇلتتىق گەنبانك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس.
اۆتورلىق ۇسىنىس: قازاقستانداعى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق ينتەگراتسيالانعان مودەلى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەسى تەك تابيعاتتى قورعاۋ سالاسىنىڭ مىندەتى ەمەس، قوعامنىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىمەن جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى. سوندىقتان قازاقستان جاعدايىندا تابيعي پوپۋلياتسيالاردى قورعاۋ جونىندەگى عىلىمي جۇمىستاردى مەكتەپتەگى ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جانە ولكەتانۋ قىزمەتىمەن ۇشتاستىرۋ ءتيىمدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.وسىعان بايلانىستى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا «سيۆەرس الماسى – جەتىسۋدىڭ تابيعي مۇراسى» اتتى ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق باستامانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. بۇل باستاما اياسىندا ولكەتانۋ ساباقتارىن، عىلىمي جوبالاردى، كارتوگرافيالىق جۇمىستاردى، تابيعاتقا تانىمدىق ەكسكۋرسيالاردى جانە ەكولوگيالىق ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى وقۋشىلاردىڭ تۋعان ولكەنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى.
وسىلايشا، عىلىمي زەرتتەۋلەر، تابيعاتتى قورعاۋ قىزمەتى جانە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزارا بايلانىسى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ تۇراقتى نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ءتاسىل تابيعي مۇرانى قورعاۋعا عانا ەمەس، جاس ۇرپاقتىڭ عىلىمي دۇنيەتانىمىن، ەكولوگيالىق مادەنيەتىن جانە تۋعان ولكەگە دەگەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن دامىتۋعا دا ىقپال ەتەدى.
قورىتىندى: جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii) قازاقستاننىڭ تابيعي مۇراسى عانا ەمەس، الەمدىك مادەني الما سەلەكتسياسىنىڭ گەنەتيكالىق نەگىزىن قۇرايتىن ستراتەگيالىق بيولوگيالىق رەسۋرس ەكەنىن دالەلدەيدى. حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەۋلەردى، وتاندىق تاجىريبەنى جانە سوڭعى جاريالانىمداردى سالىستىرمالى تالداۋ تابيعي پوپۋلياتسيالاردىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى كليماتتىڭ وزگەرۋى، انتروپوگەندىك قىسىم جانە تابيعي ورتانىڭ فراگمەنتاتسياسى جاعدايىندا ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتتى.
زەرتتەۋ بارىسىندا اقش، ەۋروپالىق وداق، رەسەي، قىتاي جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تاجىريبەلەرى سارالانىپ، گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى باعىتتارى ايقىندالدى. تالداۋ ناتيجەلەرى تابيعي پوپۋلياتسيالاردى ساقتاۋ تەك ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قىزمەتىمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس ەكەنىن، بۇل ۇدەرىسكە عىلىمي ۇيىمدارمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مەن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ دا بەلسەندى قاتىسۋى قاجەت ەكەنىن كورسەتتى.
وسى زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ناتيجەسى رەتىندە قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەلگەن سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق ينتەگراتسيالانعان مودەلى ۇسىنىلدى. ۇسىنىلعان مودەلدىڭ ەرەكشەلىگى – تابيعاتتى قورعاۋ، عىلىمي زەرتتەۋ، ولكەتانۋ جانە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ باعىتتارىن ءوزارا ىقپالداستىرا وتىرىپ، گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋدىڭ پراكتيكالىق ءارى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن تەتىكتەرىن ۇسىنۋىندا. بۇل ءتاسىل مەكتەپتەردىڭ، عىلىمي مەكەمەلەردىڭ، ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جانە جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.زەرتتەۋدىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى ۇسىنىلعان مودەلدى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ گەوگرافيا جانە بيولوگيا ساباقتارىندا، ولكەتانۋ كۋرستارىندا، ەكولوگيالىق ۇيىرمەلەردە جانە وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالارىندا قولدانۋ مۇمكىندىگىمەن ايقىندالادى. سونىمەن قاتار بۇل باعىت جاس ۇرپاقتىڭ تۋعان ولكەنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگى تۋرالى ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋگە، تابيعاتقا جاناشىرلىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا جانە زەرتتەۋشىلىك مادەنيەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
قورىتا ايتقاندا، سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ – تەك وتكەننىڭ تابيعي مۇراسىن قورعاۋ ەمەس، بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن بيوالۋانتۇرلىلىكتى، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جانە ۇلتتىق تابيعي قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت. قازاقستان سيۆەرس الماسىنىڭ تاريحي وتانى رەتىندە حالىقارالىق عىلىمي تاجىريبەنى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ، تابيعي مۇرانى قورعاۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. بۇل باعىتتا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءوزارا ساباقتاستىعىن كۇشەيتۋ تابيعاتتى قورعاۋدىڭ تۇراقتى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى بولىپ تابىلادى.تابيعي مۇرانى ساقتاۋ – تەك عالىمداردىڭ عانا ەمەس، ءاربىر ازاماتتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى. ال سول جاۋاپكەرشىلىك مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالعاندا عانا سيۆەرس الماسى سياقتى الەمدىك ماڭىزى بار گەنەتيكالىق رەسۋرستار كەلەر ۇرپاققا امان جەتەدى.پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
1. جانعاليەۆ ا.ج. ديكايا يابلونيا كازاحستانا. – الماتى: عىلىم، 1977. – 272 س.
2. جانعاليەۆ ا.ج. يابلونەۆىە لەسا كازاحستانا. – الماتى: باستاۋ، 2003. – 280 س.
3. بايتەنوۆ م.س. فلورا كازاحستانا. – الماتى: عىلىم، 2001. – 456 س.
4. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى ۇلتتىق ستراتەگيا جانە ءىس-قيمىل جوسپارى. – استانا، 2023.
5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورمان كودەكسى. – استانا، 2023.
6. قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى. وسىمدىكتەر بيولوگياسى جانە بيوتەحنولوگياسى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى. – الماتى، 2024.
7. Gritsenko D.، Gross B.L.، Volk G.M. et al. Malus sieversii: Origin، domestication and future breeding potential. Horticulture Research. 2024. Vol. 12.
8. Zhang X.، Liu Y.، Wang H. et al. Evolutionary genomics provides insights into endangerment and conservation of Malus sieversii. Plant Biotechnology Journal. 2024.
9. Volk G.M.، Henk A.D.، Richards C.M. Conservation of Malus sieversii genetic resources. USDA Agricultural Research Service. Geneva، New York، USA.
10. Forsline P.L.، Aldwinckle H.S.، Dickson E.E.، Luby J.J.، Hokanson S.C. Collection، maintenance and utilization of wild Malus sieversii germplasm. USDA-ARS.
11. USDA Agricultural Research Service. Plant Genetic Resources Unit: Malus Collection. Geneva، New York، USA.
12. FAO. Genebank Standards for Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations، 2024.
13. FAO. The Second Report on the State of the World’s Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: FAO.
14. Bioversity International. Conservation and Sustainable Use of Plant Genetic Resources. Rome، 2023.
15. European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources (ECPGR). Strategic Plan 2021–2027. Rome، 2021.
16. ECPGR. Wild Species Conservation Strategy. Rome، 2024.
17. Cornille A.، Giraud T.، Smulders M.J.M. et al. The domestication and evolutionary history of apple. New Phytologist.
18. Nature Reviews Genetics. Plant genomics and biodiversity conservation. 2024.
19. Frontiers in Plant Science. Genetic diversity and conservation of wild fruit tree species. 2024.
20. Horticulturae. Fire blight resistance in Malus sieversii × Aport hybrids. 2024.
21. Scientific Reports. Long-term monitoring of wild apple populations in Central Asia. 2025.
22. Global Ecology and Conservation. Climate change impacts on wild apple forests. 2025.
23. Vavilov N.I. The Origin، Variation، Immunity and Breeding of Cultivated Plants. Cambridge University Press.
24. IUCN. Guidelines for Species Conservation Planning. Gland، Switzerland، 2024.
25. UNESCO. Education for Sustainable Development: Roadmap. Paris: UNESCO، 2020.
26. جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى. تابيعي كەشەندەردى قورعاۋ جانە بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى جىلدىق ەسەپ. – تالدىقورعان، 2024.
27. قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى. «ءبىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى. – استانا، 2023.
28. قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى. «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ، باستاۋىش، نەگىزگى ورتا جانە جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 3 تامىزداعى №348 بۇيرىعى (وزگەرىستەرى مەن تولىقتىرۋلارىمەن). – استانا، 2022.
«جەتىسۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ تالدىقورعان قالاسى بويىنشا ءبىلىم ءبولىمىنىڭ «№12 ورتا مەكتەپ-گيمنازياسى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى»
turarovarai99@mail.ruك.ا. الپىسبەكوۆا
«جەتىسۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ تالدىقورعان قالاسى بويىنشا ءبىلىم ءبولىمىنىڭ «№12 ورتا مەكتەپ-گيمنازياسى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى»
turarovarai99@mail.ru

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 10
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz