اننوتاتسيا: تابيعي سۋبستراتتار مەن باكتەريوزبەن زاقىمدالعان جاندىكتەردەن ءبولىنىپ الىنعان Bacillus thuringiensis شتاممدارىنىڭ الما كۇيەسى (Hyponomeuta malinella L.) جانە دولانا جاپىراق وراعىشى (Archips crataegana) جۇلدىزقۇرتتارىنا قاتىستى ينسەكتيتسيدتىك بەلسەندىلىگى باعالاندى. زەرتتەۋ بارىسىندا پاۆلودار، اباي جانە اقمولا وبلىستارىنىڭ ورمان القاپتارىنان جينالعان تابيعي سۋبستراتتار مەن زاقىمدالعان جاندىكتەردەن تازا داقىلعا 30 شتامم ءبولىنىپ الىندى، ولاردىڭ 11-ءى 1×10⁷ جانە 1×10⁸ سپورا تيترلەرىندە زەرتحانالىق جاعدايدا سىنالدى. ناتيجەسىندە ينسەكتيتسيدتىك بەلسەندىلىكتىڭ زيانكەستىڭ تۇرلىك تيەسىلىگى مەن پرەپارات كونتسەنتراتسياسىنا بايلانىستى كەڭ شەكتە وزگەرەتىنى انىقتالدى: ف2، س16-29، س16-26 جانە 2127-3ك شتاممدارى ەكى زيانكەس تۇرىنە دە قاتىستى جوعارى تيىمدىلىك (95-100%) كورسەتتى، بارلىق نۇسقالاردا ايقىن دوزاعا تاۋەلدى رەاكتسيا بايقالدى. الىنعان ناتيجەلەر جوعارى بەلسەندى شتاممداردى ءارى قاراي دالالىق سىناقتاردا جانە جابايى جەمىس داقىلدارىن ەكولوگيالىق قاۋىپسىز قورعاۋعا ارنالعان بيوپرەپاراتتاردى ازىرلەۋدە قولدانۋعا بولاتىن پەرسپەكتيۆالى نەگىز رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كىلت سوزدەر: Bacillus thuringiensis، شتامم، ينسەكتيتسيدتىك بەلسەندىلىك، الما كۇيەسى، دولانا جاپىراق وراعىشى، بيولوگيالىق تيىمدىلىك، سپورا كونتسەنتراتسياسى.
كىرىسپە
اگروەكوجۇيەلەرگە تۇسەتىن انتروپوگەندىك جۇكتەمەنىڭ ارتۋى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا وسىمدىكتەردى زيانكەستەردەن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى ءارى تۇراقتى ادىستەرىن ازىرلەۋ ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولىپ وتىر [1].
حيميالىق ينسەكتيتسيدتەردى ءداستۇرلى تۇردە قولدانۋ جوعارى تيىمدىلىگىنە قاراماستان، بىرقاتار ەلەۋلى كەمشىلىكتەرمەن بايلانىستى، ونىڭ ىشىندە جاندىكتەردە رەزيستەنتتىلىكتىڭ دامۋى، نىسانالى ەمەس ورگانيزمدەرگە تەرىس اسەر ەتۋ، قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى جانە تابيعي تروفيكالىق بايلانىستاردىڭ بۇزىلۋى جاتادى [2].
وسىعان بايلانىستى وسىمدىكتەردى قورعاۋدىڭ بيولوگيالىق قۇرالدارى حيميالىق ادىستەرگە پەرسپەكتيۆالى بالاما رەتىندە قاراستىرىلادى. ولاردىڭ اراسىندا الەمدىك تاجىريبەدە ەڭ كەڭىنەن قولدانىلاتىن ەنتوموپاتوگەندى ميكروورگانيزمدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن Bacillus thuringiensis باكتەرياسى ەرەكشە ورىن الادى. بۇل ميكروورگانيزم نەگىزىنەن قابىرشاق قاناتتىلار، قوسقاناتتىلار جانە قاتتى قاناتتىلار وتريادتارىنىڭ وكىلدەرىنە قاتىستى جوعارى سپەتسيفيكالىعى مەن ينسەكتيتسيدتىك بەلسەندىلىگى بار كريستالدى اقۋىزدى توكسيندەردى (Cry- جانە Cyt-اقۋىزداردى) سينتەزدەۋگە قابىلەتتى [3].
قازىرگى زامانعى زەرتتەۋلەر ينسەكتيتسيدتىك بەلسەندىلىك سپەكترى كەڭەيتىلگەن Bacillus thuringiensis-ءتىڭ جاڭا شتاممدارىن ىزدەۋ مەن سيپاتتاۋعا، سونداي-اق ولاردى ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن جانە بيوپرەپاراتتاردى قۇراستىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. جوعارى ءتيىمدى تابيعي يزولياتتاردى ءبولىپ الۋ جانە ولاردى ناقتى قولدانۋ جاعدايلارىنا بەيىمدەۋ پرەپاراتتاردىڭ بيولوگيالىق تيىمدىلىگى مەن اسەر ەتۋ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى [4]
زەرتتەۋ ادىستەرى
زەرتتەۋ بارىسىندا ميكروبيولوگيا جانە وسىمدىكتەردى قورعاۋ بويىنشا جالپى قابىلدانعان ادىستەر قولدانىلدى.
زەرتتەۋ وبەكتىلەرى – باكتەريوز بەلگىلەرى بار جاندىكتەردەن، سونداي-اق تابيعي سۋبستراتتاردان (توپىراق، تۇسكەن جاپىراقتار، اعاش قابىعى) ءبولىنىپ الىنعان Bacillus thuringiensis يزولياتتارى.
تەست-وبەكتىلەر – الما كۇيەسىنىڭ (Hyponomeuta malinella L.) جانە دولانا جاپىراق وراعىشىنىڭ (Archips crataegana) جۇلدىزقۇرتتارى.
زەرتتەۋ ورنى – ج. جيەمباەۆ اتىنداعى «قازاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسى.
تاجىريبەلەردە سپورانىڭ 1×10⁷ جانە 1×10⁸ تيترلەرى قولدانىلدى. تاجىريبەلەر 4 قايتالانىمدا جۇرگىزىلدى، ءار قايتالانىمدا 10 جاندىك داراباسىنان الىندى. ەتالون رەتىندە وتاندىق «اق كوبەلەك، س.ۇ.» بيوينسەكتيتسيدىنىڭ پرودۋتسەنت-شتاممى – 2127-3ك پايدالانىلدى، باقىلاۋ نۇسقاسى رەتىندە سۋمەن وڭدەۋ قولدانىلدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى
تابيعي سۋبستراتتاردى جيناۋ جانە باكتەريوز بەلگىلەرى بار ولگەن جاندىكتەردى ىزدەۋگە باعىتتالعان وسى زەرتتەۋ بارىسىندا پاۆلودار وبلىسىندا ورنالاسقان «ەرتىس ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ جانە اباي وبلىسىنداعى «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ قىلقاندى ورماندارىنا باعىتتىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. سونداي-اق اقمولا وبلىسىنداعى بۋراباي ورمان القابىنىڭ ۋچاسكەلەرى مەن شىعىس قازاقستاننىڭ ورمان القاپتارى زەرتتەلدى. بارلىعى تازا داقىلعا 30 Bacillus thuringiensis شتاممى ءبولىنىپ الىندى، ولاردىڭ 11-ءى زەرتحانالىق جاعدايدا الما كۇيەسى مەن دولانا جاپىراق وراعىشىنىڭ جۇلدىزقۇرتتارىندا سىنالدى. دالالىق جاعدايدا جينالعان ۇلگىلەردىڭ اراسىندا باكتەريوز بەلگىلەرى بار ولگەن جاندىكتەر دە كەزدەستى (1-سۋرەت).

سۋرەت 1 – باكتەريوز بەلگىلەرى بار ولگەن جاندىك ۇلگىسى
ناتيجەلەردى تالداۋ كورسەتكەندەي، زەرتتەلگەن شتاممداردىڭ ينسەكتيتسيدتىك بەلسەندىلىگى كەڭ اۋقىمدا وزگەرەدى. بۇل كورسەتكىش ەكى فاكتورعا ياعني زيانكەستىڭ تۇرىنە جانە قولدانىلعان پرەپاراتتىڭ كونتسەنتراتسياسىنا بايلانىستى.
الما كۇيەسىنە قاتىستى ەڭ جوعارى تيىمدىلىكتى ف2، س16-29، س16-26 جانە 2127-3ك شتاممدارى كورسەتتى، ولار 1×10⁸ كونتسەنتراتسياسىندا دەرناسىلدەردىڭ 95-100% دەڭگەيىندە ءولۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل رەتتە ف2 شتاممى جوعارىلاتىلعان دوزادا قول جەتكىزىلەتىن ەڭ جوعارى بەلسەندىلىكپەن (100%) سيپاتتالدى. يام1-2 جانە 21-16 شتاممدارى ءبىرشاما تومەن، بىراق دەگەنمەن جوعارى بيولوگيالىق تيىمدىلىك كورسەتتى (85-90%). سونىمەن قاتار پۆ-12، 14-20 جانە ل-31 شتاممدارى ءالسىز ينسەكتيتسيدتىك اسەرىمەن نەمەسە ونىڭ مۇلدەم بولماۋىمەن ەرەكشەلەندى.
جاپىراق وراعىشتارعا اسەرىن باعالاۋ كەزىندە دە سەزىمتالدىقتىڭ ايقىن سارالانۋى انىقتالدى. جەتەكشى ورىنداردى 1×10⁸ كونتسەنتراتسياسىندا جۇلدىزقۇرتتاردىڭ 95-100% دەڭگەيىندە ءولۋىن قامتاماسىز ەتكەن س16-29 جانە 2127-3ك شتاممدارى يەلەندى. ف2، 21-16 جانە يام1-2 شتاممدارى جوعارى تيىمدىلىك (75-90%) كورسەتتى. س16-26 جانە ف5 شتاممدارى ورتاشا بەلسەندىلىك تانىتتى، ال ل-31 مەن پۆ-12 ەلەۋلى ينسەكتيتسيدتىك اسەر بەرمەدى (0%).
جالپى العاندا، پرەپارات كونتسەنتراتسياسىنىڭ 1×10⁷-دەن 1×10⁸-گە دەيىن ارتۋىمەن بيولوگيالىق تيىمدىلىكتىڭ جوعارىلاۋ ءۇردىسى ايقىن بايقالادى، بۇل اسەردىڭ دوزاعا تاۋەلدى سيپاتىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى. بارلىق باقىلاۋ نۇسقالارىندا جاندىكتەردىڭ ءولۋى بايقالمادى، بۇل تاجىريبەنىڭ دۇرىس قويىلعانىن جانە الىنعان دەرەكتەردىڭ دۇرىستىعىن راستايدى.
الىنعان ناتيجەلەردى جالپىلاي كەلە، زەرتتەلگەن شتاممداردىڭ اراسىندا زەرتتەلگەن ەكى زيانكەس تۇرىنە قاتىستى دا جوعارى ينسەكتيتسيدتىك بەلسەندىلىك كورسەتكەن ف2، س16-29، س16-26 جانە 2127-3ك شتاممدارى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر تابيعي سۋبستراتتاردان جانە زاقىمدالعان جاندىكتەردەن ءبولىنىپ الىنعان Bacillus thuringiensis شتاممدارىنىڭ الما كۇيەسى مەن دولانا جاپىراق وراعىشىنىڭ جۇلدىزقۇرتتارىنا قاتىستى بيولوگيالىق تيىمدىلىك دەڭگەيى بويىنشا ەلەۋلى تۇردە ەرەكشەلەنەتىنىن كورسەتتى. ينسەكتيتسيدتىك اسەردىڭ كورىنىس بەرۋ دارەجەسى زيانكەستىڭ تۇرلىك تيەسىلىگىنە دە، پرەپاراتتاعى سپورا كونتسەنتراتسياسىنا دا بايلانىستى ەكەنى انىقتالدى.
بۇل رەتتە بارلىق نۇسقالاردا دوزاعا تاۋەلدى ايقىن رەاكتسيا بايقالدى: ءتيتردىڭ 1×10⁸-گە دەيىن ارتۋى جاندىكتەردىڭ ءولىم دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىمەن قاتار ءجۇردى.
الىنعان دەرەكتەردى ەسكەرە وتىرىپ، ىرىكتەپ الىنعان جوعارى بەلسەندى شتاممداردىڭ ايتارلىقتاي قولدانبالى الەۋەتكە يە ەكەنىن تۇجىرىمداۋعا بولادى. ولاردى دالالىق سىناقتار جۇرگىزۋدى، سونداي-اق جابايى جەمىس داقىلدارىن ەكولوگيالىق قاۋىپسىز قورعاۋعا باعىتتالعان بيوپرەپاراتتاردى ازىرلەۋدى قوسا العاندا، ودان ءارى زەرتتەۋلەردىڭ پەرسپەكتيۆالى نەگىزى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. Food and Agriculture Organization. Integrated Pest Management (IPM). – Rome: FAO، 2018. – 100 p.
2. Lacey L.A.، Grzywacz D.، Shapiro-Ilan D.I.، Frutos R.، Brownbridge M.، Goettel M.S. Insect pathogens as biological control agents: Back to the future // Journal of Invertebrate Pathology. – 2015. – Vol. 132. – P. 1–41.
3. Bravo A.، Gill S.S.، Soberón M. Bacillus thuringiensis: Mechanisms and use // Annual Review of Entomology. – 2011. – Vol. 56. – P. 393–413.
4. Sanahuja G.، Banakar R.، Twyman R.M.، Capell T.، Christou P. Bacillus thuringiensis: A century of research، development and commercial applications // Plant Biotechnology Journal. – 2011. – Vol. 9(3). – P. 283–300.
ادىلحانقىزى ا.، شيسەنباەۆا ن.ج.، تلەۋبەرگەنوۆ ح.م.
«ج. جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ
جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس











