Túiin: Maqalada Sairam-Ógem memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy jabaiy alma aǵashtarynyń, onyń ishinde Sivers almasynyń (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) jai-kúii jáne gendik qoryn saqtau men molaitu baǵytyndaǵy júmystardyń nátijeleri qarastyrylady. Ógem jáne Baqshelpek ormanshylyqtarynda otyrǵyzylǵan Sivers almasynyń kóshetterine fenologiyalyq baqylaular men biometriyalyq ólsheuler júrgizilgen. 2007 jáne 2009 jyldary otyrǵyzylǵan ekpelerdiń saqtalu kórsetkishteri, aǵashtardyń biiktigi men diń diametrleri, japyraq ólshemderi jáne jemis kórsetkishteri berilgen. Sonymen qatar Sivers almasynyń ártúrli klondaryn beiimdeu barysy jáne túqymdyq materialdy daiyndau nátijeleri sipattalǵan. Zertteu derekteri park jaǵdaiynda Almaty oblysynan ákelingen Sivers almasy klondarynyń beiimdelui bayau júretinin kórsetedi. Aldyn ala anyqtalǵan qúndy aǵashtardan jinalǵan 6 kg túqymnyń zerthanalyq saraptamasynda tazalyǵy 99%, ómirsheńdigi 64% bolyp, sapasy 3-synypqa jatqyzylǵan.
Túiin sózder: Sivers almasy, Malus sieversii, gendik qor, klon, kóshet, fenologiyalyq baqylau, biometriyalyq ólsheu, jersinu, pitomnik.

Kirispe
Sairam-Ógem memlekettik últtyq tabiǵi parki qúrylǵan 2006 jyldan bastap park aumaǵynda Sivers almasynyń gendik qoryn saqtau men molaituǵa erekshe kóńil bólinip keledi. Sivers almasy park aumaǵynyń Kókbúlaq, Dáubaba, Ógem, Keles jáne Baqshelpek uchaskelerinde taralǵan. Jabaiy jemisti aǵash-bútalardyń qoryn qalpyna keltiru, saqtau jáne kóbeitu bioaluantúrlilikti qorǵaudyń mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp tabylady.
Sivers almasy polimorfizm qasietimen erekshelenedi jáne selektsiyalyq júmystar úshin mańyzdy genetikalyq material retinde qarastyrylady. Bastapqy zertteu materialynda onyń tabiǵi alqaptarynyń taksatsiyalyq kórsetkishteri, ósu jaǵdailary, taralu uchaskeleri jáne túqym daiyndauǵa qolaily uchaskeler boiynsha dalalyq zertteuler júrgizilgeni kórsetilgen.
Ádebi derekterde Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalarynyń saqtaluyna antropogendik ásermen qatar ósip-damu jaǵdailarynyń ózgerui, arealdyń taryluy jáne sel, jer silkinisi, ózender men búlaqtar deńgeiiniń tómendeui siyaqty tabiǵi faktorlar áser etetini kórsetiledi.
Zertteudiń maqsaty men mindetteri
Zertteudiń maqsaty – Sairam-Ógem MÚTP aumaǵyndaǵy Sivers almasynyń tabiǵi jáne mádeni ekpeleriniń jai-kúiin baǵalau jáne onyń gendik qoryn saqtau men molaitu júmystarynyń nátijelerin sipattau.
Zertteu mindetteri: 1) Sivers almasynyń tabiǵi taralu uchaskelerin jáne ósu jaǵdailaryn baqylau; 2) otyrǵyzylǵan kóshetterdiń ósip-damuyn fenologiyalyq baqylau arqyly baǵalau; 3) aǵashtardyń biiktigi men diń diametrlerin ólsheu; 4) klondyq formalardyń beiimdelu erekshelikterin salystyru; 5) túqym daiyndau múmkindigin jáne túqym sapasynyń kórsetkishterin anyqtau.
Materialdar men zertteu ádisteri
Zertteu júmystary Sairam-Ógem MÚTP aumaǵyndaǵy Sivers almasynyń tabiǵi alqaptary men Ógem filialynda otyrǵyzylǵan ekpelerde júrgizilgen. Baqylau nysandarynyń qatarynda 2007 jáne 2009 jyldary otyrǵyzylǵan kóshetter, sondai-aq «Asya», «Zailiiskoe zelenoplodnoe», «Zailiiskoe sredneplodnoe», «Djungarskoe osenneplodnoe», «Askar», «Djungarskoe letnee» klondyq formalary bar.
Ónimdilikti baǵalau A.J. Janǵaliev, V.G. Kapper jáne A.N. Formozov tásilderimen 6 baldyq júiede júrgizilgeni bastapqy materialda kórsetilgen. Aurular men ziyankesterdiń esebi orman-patologiyalyq ádistermen 6 baldyq júie boiynsha júrgizilgen. Kóshetterdiń ósip-damuyna fenologiyalyq baqylau jáne biometriyalyq ólsheuler júrgizilgen.
Biometriyalyq ólsheuler barysynda aǵashtardyń biiktigi, dińniń tamyr moinyna jaqyn jáne orta bóliginiń diametrleri, keibir jaǵdaida tóbe sabaqtarynyń diametrleri, sondai-aq japyraq úzyndyǵy men eni anyqtalǵan. 2014 jyldyń shilde-tamyz ailarynda birqatar klondyq formalar ishinara irikteu arqyly ólshengen.
Zertteu nátijeleri
Ógem filialynda 2007 jyly 5 ga jerge 6×6 m syzbasymen 1400 dana Sivers almasynyń kósheti otyrǵyzylǵan. 2009 jyly osy uchaskege tolyqtyru maqsatynda 92 dana kóshet otyrǵyzylǵan. Bastapqy qújatta birinshi jylǵy kónimdiligi 93%, ekinshi jylǵy kórsetkish 70% dep berilgen. 2009 jyly Baqshelpek ormanshylyǵynda 4,5 ga jerge 6×6 m syzbasymen 1008 dana kóshet otyrǵyzylyp, 2011 jyly 400 dana, 2012 jyly 600 dana kóshet tolyqtyru maqsatynda otyrǵyzylǵan. Búl uchaskede birinshi jáne ekinshi jyldardaǵy kórsetkishter 90% dep kórsetilgen.
Kóshetter Almaty oblysynyń Esik orman pitomniginen alynǵan. Otyrǵyzylǵan material professor A. Janǵaliev iriktegen Sivers almasynyń birneshe klondyq formalarynan túrady.
Klondardyń biometriyalyq kórsetkishteri
«Asya» klonynyń 2014 jylǵy 8 aǵashyna júrgizilgen ólsheude biiktigi 152–191 sm aralyǵynda, dińniń túp bóliginiń diametri 19–29 mm, orta bóliginiń diametri 11–20 mm, tóbe sabaqtarynyń diametri 7–10 mm bolǵan.
| Kórsetkish | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| Aǵash biiktigi, sm | 185 | 191 | 168 | 178 | 189 | 156 | 152 | 186 |
| Diń túbiniń diametri, mm | 29 | 28 | 22 | 27 | 29 | 20 | 19 | 28 |
| Diń orta bóliginiń diametri, mm | 20 | 14 | 11,5 | 14 | 15 | 12 | 13 | 16 |
| Tóbe sabaqtarynyń diametri, mm | 9 | 10 | 8 | 9 | 8 | 10 | 7 | 9 |
Jońǵarlyq klonnyń 2009 jyly otyrǵyzylǵan mádeni ekpelerin 2014 jyldyń tamyz aiynda ishinara ólsheu kezinde aǵashtardyń biiktigi 165–299 sm aralyǵynda, diń túbiniń diametri 21–43 mm, orta bóliginiń diametri 11–32 mm bolǵan. Eń biik aǵashtyń biiktigi 299 sm, diń túbiniń diametri 43 mm, orta bóliginiń diametri 32 mm bolǵan.
«Asya» klonynda ólshengen aǵashtardyń biiktigi 93–151 sm, diń túbiniń diametri 7–28 mm, orta bóliginiń diametri 5–32 mm aralyǵynda bolǵan. Keibir aǵashtardyń damuy jaqsy, al jekelegen aǵashtarda japyraqtarynyń ósui álsiz nemese damuy nashar ekeni belgilengen.
Japyraq jáne jemis kórsetkishteri
«Asya» klonynyń zerttelgen aǵashtarynda japyraq úzyndyǵy 61–72 mm, eni 49–52 mm bolǵan. Ańshylar úiiniń janyndaǵy kóshetterde japyraq úzyndyǵy 78–93 mm, eni 48–57 mm aralyǵynda anyqtalǵan.
Zertteu kezeńinde Sivers almasynyń «Asya» klony aǵashtaryna biometriyalyq ólsheuler júrgizilgen. Jeti aǵashtyń biiktigi 142–188 sm, diń túbiniń diametri 21,5–29 mm, orta bóliginiń diametri 18–21,5 mm aralyǵynda bolǵan.
«Baqshelpek» ormanshylyǵynyń 58 oramy, 28 telimindegi aǵashtardyń biiktigi 143–259 sm, diń túbiniń diametri 25–43 mm, orta bóliginiń diametri 16–40 mm bolǵan. Jemis salǵan aǵashtyń jemisiniń biiktigi 24 mm, eni 31 mm ekeni anyqtalǵan.
Túqym daiyndau jáne gendik qordy saqtau
Aldyn ala anyqtalǵan Sivers almasynyń plyustik (qúndy) aǵashtarynan Ógem filialynda 6 kg túqym daiyndalyp, Almaty qalasyndaǵy Qazaq memlekettik respublikalyq aǵash túqymy mekemesinde tekserilgen. Saraptama nátijesinde túqym sapasy 3-synypqa jatqyzylyp, tazalyǵy 99%, ómirsheńdigi 64% bolǵany kórsetilgen. Kuálik nómiri – №433, 16.10.2014 j.
Búl nátije Sivers almasynyń qúndy tabiǵi daralarynan túqymdyq material jinau jáne ony gendik qordy saqtau júmystaryna paidalanu baǵytynda júrgizilgen júmystardyń bar ekenin kórsetedi.
Talqylau
Zertteu nátijeleri Sivers almasynyń Sairam-Ógem MÚTP aumaǵynda tabiǵi alqaptarda taralǵanyn jáne gendik qoryn saqtau maqsatynda mádeni ekpeler túrinde de ósiriletinin kórsetedi. 2007 jáne 2009 jyldary otyrǵyzylǵan kóshetterge júrgizilgen baqylaular olardyń ósip-damuynda aiyrmashylyqtar bar ekenin kórsetti.
Jońǵarlyq klonnyń jekelegen daralarynda biiktik pen diń diametriniń joǵary kórsetkishteri tirkelse, «Asya» klonynyń keibir daralarynda ósu qarqyny tómen bolǵan. Kóshetterdiń beiimdeluiniń bayau júruin suaru júmystarynyń birkelki bolmauynan jáne aua raiynyń qolaisyzdyǵymen bailanysty.
Sivers almasynyń polimorftyq erekshelikteri onyń genetikalyq qoryn saqtau jáne selektsiyalyq maqsatta paidalanu úshin mańyzyn arttyrady. Osyǵan bailanysty tabiǵi populyatsiyalardy qorǵau, qúndy daralardan túqym jinau, pitomniktik materialdy kóbeitu jáne mádeni ekpelerdegi beiimdeluin úzaq merzimdi baqylau júmystaryn jalǵastyru qajet.
Qorytyndy
- Sairam-Ógem MÚTP aumaǵynda Sivers almasynyń tabiǵi taralu uchaskeleri anyqtalyp, tabiǵi alqaptary men mádeni ekpeleriniń ósip-damuyna baqylau júrgizilgen.
- Ógem jáne Baqshelpek ormanshylyqtarynda 2007 jáne 2009 jyldary otyrǵyzylǵan Sivers almasynyń kóshetterine fenologiyalyq jáne biometriyalyq baqylaular júrgizilgen. Zerttelgen daralar boiynsha biiktik pen diń diametrleriniń aitarlyqtai ózgergishtigi baiqalady.
- Sivers almasynyń ártúrli klondyq formalarynyń beiimdelui birkelki emes. Zertteu materialynda Almaty oblysynan ákelingen klondardyń Ógem tauy jaǵdaiynda beiimdelui qanaǵattanarlyq bolǵanymen, jalpy ósui bayau júretini kórsetilgen.
- Qúndy Sivers almasynyń daralarynan 6 kg túqym daiyndalyp, zerthanalyq saraptamada tazalyǵy 99%, ómirsheńdigi 64% jáne sapasy 3-synyp ekeni anyqtaldy.
- Sivers almasynyń gendik qoryn saqtau úshin tabiǵi populyatsiyalardy qorǵau, qúndy daralardy anyqtau, túqymdyq material jinau jáne mádeni ekpelerdiń jersinui men ósip-damuyn júieli túrde baqylau júmystaryn jalǵastyru úsynylady.
Paidalanylǵan ádebietter:
- Atlas biologicheskogo raznoobraziya Zapadnogo Tyanь-SHanya. TSentralьnoaziatskii transgranichnyi proekt po sohraneniyu bioraznoobraziya Zapadnogo Tyanь-SHanya. Astana, 2005.
- Gosudarstvennyi kadastr rastenii YUjno-Kazahstanskoi oblasti. Krasnaya kniga. Dikorastushie redkie i ischezayushie vidy rastenii. Almaty: Ǵylym, 2002.
- Djangaliev A.D. Dikaya yablonya Kazahstana. Alma-Ata: Nauka, 1977. 284 s.
- Dikoplodovye lesa Kazahstana: voprosy sohraneniya i ratsionalьnogo ispolьzovaniya genofonda globalьnogo znacheniya. Almaty, 2012. 120 s.
- Zapryagaeva V.I. Dikorastushie plodovye Tadjikistana. M.-L., 1964.
- Ivashenko A.A. Qazaqstannyń ósimdikter álemi. Almaty: Almatykitap, 2004. 176 b.
- Ionov R.N., Lebedeva L.P. Rastitelьnyi pokrov Zapadnogo Tyanь-SHanya: obzor sovremennogo sostoyaniya flory i rastitelьnosti. Bishkek, 2005.
- Kapper V.G. Lesosemennoe delo. Leningrad: GIZ, 1936.
- Kalmykov S.S. YAblonevye lesa YUjnogo Kazahstana. Lesnoe hozyaistvo, 1952.
- Kalmykov S.S. Dikorastushie plodovye Zapadnogo Tyanь-SHanya. Alma-Ata, 1956.
- Metodicheskie ukazaniya po vedeniyu Letopisi prirody v osobo ohranyaemyh prirodnyh territoriyah so statusom yuridicheskogo litsa. Astana, 2007.
- Otchet za 2001 god po teme NIR «Nauchnoe obosnovanie i obespechenie sohraneniya i ustoichivogo ispolьzovaniya genofonda bioraznoobraziya lesov YUKO». Nauchnyi rukovoditelь prof. A.D. Djangaliev. Almaty, 2001.
- Sovremennye metody i mejdunarodnyi opyt sohraneniya genofonda dikorastushih rastenii (dikie plodovye). Almaty, 2011. 188 s.
- Formozov A.N. Urojai plodov, semyan drevesnyh porod, yagodnyh kustarnikov i ih biotsenoticheskoe znachenie // Geografiya plodonosheniya lesnyh drevesnyh porod, kustarnikov i yagodnikov. M., 1964.
Sihymbaev Á.¹, Jeńisbekúly Ǵ.², Tasbulatova A.²
¹Q.A. YAsaui atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik universiteti, biologiya ǵylymdarynyń kandidaty
²Sairam-Ógem memlekettik últtyq tabiǵi parki, ǵylym, aqparat jáne monitoring bólimi, Qazaqstan, SHymkent q.
e-mail: nauka_sayramugam@mail.ru











