اڭداتپا: ماقالادا 2024 جىلى جەتىسۋ وبلىسى سارقان اۋدانىنىڭ مارقا تاۋ بوكتەرىنەن ولكەتانۋ جۇمىستارى بارىسىندا انىقتالعان جارتاس سۋرەتتەرى قاراستىرىلادى. ەسكەرتكىش نۋگمانوۆا ي.ە. باستاماسىمەن تىركەلىپ، فوتوقۇجاتتالعان. زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – پەتروگليفتەردى سيپاتتاۋ، ولاردىڭ تاريحي-مادەني ماڭىزىن باعالاۋ، الدىن الا مەرزىمدەۋ جانە نىساندى ودان ءارى زەرتتەۋ مەن قورعاۋ باعىتتارىن ۇسىنۋ. دالالىق باقىلاۋ، فوتوقۇجاتتاۋ، يكونوگرافيالىق جانە سالىستىرمالى-تيپولوگيالىق ادىستەر قولدانىلدى. بەينەلەر اراسىندا انتروپومورفتىق، زوومورفتىق كەسكىندەر، يرەك جانە سىزىقتىق تاڭبالار كەزدەسەدى. جەتىسۋدىڭ پەتروگليفتىك داستۇرلەرىمەن سالىستىرۋ ولاردى قولا داۋىرىمەن، سونىڭ ىشىندە ب.ز.ب. II مىڭجىلدىقپەن بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناقتى مەرزىم ارحەولوگيالىق كونتەكست، پاتينا، قاشاۋ تەحنيكاسى جانە كەشەندى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە انىقتالۋى ءتيىس.
كىلت سوزدەر: جەتىسۋ، سارقان اۋدانى، مارقا تاۋى، پەتروگليفتەر، تاڭبالى تاستار، جارتاس سۋرەتتەرى، قولا ءداۋىرى، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش، تاريحي-مادەني مۇرا.
كىرىسپە
جەتىسۋ – قازاقستانداعى ارحەولوگيالىق جانە تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى اسا تىعىز شوعىرلانعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. تاۋلى جانە تاۋ بوكتەرىندەگى لاندشافتتاردا قونىستار، قورعاندار، عۇرىپتىق ورىندار مەن جارتاس سۋرەتتەرى ساقتالعان. پەتروگليفتەر جازبا دەرەكتەر از نەمەسە مۇلدە جوق كەزەڭدەردەگى قوعامنىڭ شارۋاشىلىعى، دۇنيەتانىمى، ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەرى جانە قورشاعان ورتامەن بايلانىسى تۋرالى مالىمەت بەرەتىن دەرەك ءتۇرى رەتىندە ماڭىزدى [1،2]. تاڭبالى ارحەولوگيالىق لاندشافتىنىڭ يۋنەسكو بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلۋى قازاقستان جارتاس ونەرىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قۇندىلىعىن كورسەتەدى [3].
جەتىسۋداعى ەشكىولمەس، بايانجۇرەك جانە باسقا دا پەتروگليفتىك كەشەندەر ايماقتاعى بەينەلەۋ ءداستۇرىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى دامىعانىن ايعاقتايدى [2،4]. وسى تۇرعىدان سارقان اۋدانىنىڭ مارقا تاۋ بوكتەرىنەن انىقتالعان تاڭبالى تاستاردى تىركەۋ ءوڭىردىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. نىسان 2024 جىلى سارقان پوليتەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ تاريح ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى ي.ە. نۋگمانوۆانىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن ولكەتانۋ ىزدەنىستەرى كەزىندە نازارعا الىندى. العاشقى كەزەڭدە جارتاس بەتتەرىندەگى بەينەلەر فوتوعا ءتۇسىرىلىپ، ولاردىڭ سىرتقى بەلگىلەرى تىركەلدى.
بۇل ماقالاداعى ب.ز.ب. II مىڭجىلدىققا قاتىستى مەرزىمدەۋ تۇپكىلىكتى ارحەولوگيالىق قورىتىندى رەتىندە ەمەس، بەينەلەردىڭ تەحنيكاسى، تاقىرىپتارى جانە جەتىسۋداعى قولا ءداۋىرى جارتاس ونەرىمەن جالپى ۇقساستىقتارىنا سۇيەنگەن الدىن الا عىلىمي بولجام رەتىندە ۇسىنىلادى. پەتروگليفتەردى تەك بەينەنىڭ سىرتقى ءپىشىنى بويىنشا ءدال مەرزىمدەۋ قيىن بولعاندىقتان، بولاشاق زەرتتەۋ بارىسىندا ارحەولوگيالىق كونتەكست، جارتاس بەتىنىڭ پاتيناسى، قاشاۋ ىزدەرى، قاباتتاسۋلار جانە جاقىن ماڭداعى ارحەولوگيالىق نىساندار كەشەندى تۇردە قاراستىرىلۋى قاجەت [1،5].
زەرتتەۋ ماقساتى، مىندەتتەرى جانە ادىستەرى
زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – مارقا تاۋ بوكتەرىنەن انىقتالعان تاڭبالى تاستاردى باستاپقى عىلىمي سيپاتتامادان وتكىزۋ، بەينەلەردىڭ تيپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتۋ، تاريحي-مادەني ماڭىزىن باعالاۋ جانە ەسكەرتكىشتى زەرتتەۋ مەن قورعاۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار ازىرلەۋ.
وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن مىناداي مىندەتتەر قويىلدى: نىساننىڭ ورنالاسۋ ورتاسىن سيپاتتاۋ؛ قولدا بار فوتوماتەريالدار بويىنشا نەگىزگى بەينەلەردى توپتاۋ؛ انتروپومورفتىق، زوومورفتىق جانە بەلگىلىك ەلەمەنتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتۋ؛ جەتىسۋدىڭ بەلگىلى پەتروگليفتىك كەشەندەرىمەن جالپى سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزۋ؛ الدىن الا مەرزىمدەۋ شەكتەرىن ايقىنداۋ؛ ەسكەرتكىشتىڭ ساقتالۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن فاكتورلاردى بەلگىلەۋ جانە قورعاۋ الگوريتمىن ۇسىنۋ.
زەرتتەۋ ادىستەرى بىرنەشە باعىتتى قامتيدى. دالالىق باقىلاۋ نىساننىڭ تابيعي ورتاداعى ورنالاسۋىن جانە جارتاس بەتىنىڭ جاعدايىن باعالاۋعا باعىتتالدى. فوتوقۇجاتتاۋ بەينەلەردىڭ قازىرگى ساقتالۋ كۇيىن تىركەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سيپاتتامالىق جانە يكونوگرافيالىق ادىستەر ارقىلى كورىنەتىن پىشىندەر مەن كومپوزيتسيالىق ەلەمەنتتەر تالداندى. سالىستىرمالى-تيپولوگيالىق ءادىس مارقا تاۋ ماتەريالدارىن قازاقستان مەن جەتىسۋداعى جارتاس ونەرىنىڭ بەلگىلى ۇلگىلەرىمەن سالىستىرۋ ءۇشىن قولدانىلدى [1،2،4]. سونىمەن بىرگە تاريحي-سالىستىرمالى ءتاسىل بەينەلەردى قولا ءداۋىرىنىڭ شارۋاشىلىق جانە دۇنيەتانىمدىق كونتەكسىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل كەزەڭدە زەرتتەۋ ءينۆازيۆتى ادىستەردى قامتىمايدى؛ جارتاس بەتىنە حيميالىق زاتتار جاعۋ، بورلاۋ نەمەسە سۋرەتتى ايقىنداۋ ءۇشىن مەحانيكالىق وڭدەۋ قولدانىلماۋى ءتيىس.
مارقا تاۋ پەتروگليفتەرىنىڭ سيپاتتاماسى
مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارى تاۋ بوكتەرىندەگى تابيعي جارتاس بەتتەرىندە ورنالاسقان. فوتوماتەريالداردان بەينەلەردىڭ قارا-قوڭىر پاتينالى بەتكە ۇرىپ-قاشاۋ نەمەسە شەكىمەلەۋ سيپاتىنداعى تاسىلمەن تۇسىرىلگەنى بايقالادى. كەيبىر سىزىقتار اشىق ءتۇستى بولىپ كورىنەدى، بۇل جارتاس قابىعىنىڭ بۇزىلىپ، ىشكى قاباتتىڭ اشىلۋىمەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. دەگەنمەن قاشاۋ تەحنيكاسىن ءدال انىقتاۋ ءۇشىن ماكروفوتوگرافيا جانە ارحەولوگ-مامانداردىڭ تىكەلەي قاراۋى قاجەت.
ءبىرىنشى فوتودا ادامنىڭ بەت الپەتىن ەسكە تۇسىرەتىن شارتتى كەسكىن بايقالادى. دوڭگەلەككە جاقىن كونتۋردىڭ ىشىندە كوز بەن اۋىزعا ۇقساس ويىقتار، جوعارعى بولىگىندە سىزىقتىق ەلەمەنتتەر كورىنەدى. مۇنداي بەينەنى بىردەن ناقتى ميفولوگيالىق كەيىپكەرمەن نەمەسە «كۇن باستى» انتروپومورفپەن تەڭەستىرۋ عىلىمي تۇرعىدان اسىعىستىق بولار ەدى. سوندىقتان قازىرگى كەزەڭدە ونى انتروپومورفتىق سيپاتتاعى شارتتى بەينە رەتىندە بەلگىلەۋ ورىندى. ونىڭ سەمانتيكاسىن انىقتاۋ ءۇشىن كومپوزيتسيانىڭ اينالاسىنداعى باسقا تاڭبالارمەن بايلانىسى، ولشەمى، باعىتى جانە ورىندالۋ تەحنيكاسى تولىق تىركەلۋى قاجەت.
1-سۋرەت – مارقا تاۋ جارتاسىنداعى انتروپومورفتىق سيپاتتاعى شارتتى بەينە. فوتو: ي.ە. نۋگمانوۆانىڭ دالالىق ماتەريالدارى، 2024 ج.
ەكىنشى فوتودا دەنەسى سوزىلىڭقى، اياقتارى مەن باس بولىگى سىزىقتىق تاسىلمەن بەرىلگەن جانۋارعا ۇقساس فيگۋرا كورىنەدى. بەينەنىڭ ساقتالۋى تولىق ەمەس بولعاندىقتان ونىڭ ءتۇرىن ءدال انىقتاۋ قيىن. جالپى ءپىشىنى تۇياقتى جانۋاردى ەسكە تۇسىرەدى. قازاقستان جارتاس ونەرىندە تاۋەشكى، بۇعى، ارقار جانە باسقا تۇياقتىلار كەڭ تارالعان سيۋجەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى [1،2]. مارقا تاۋ بەينەسىن ناقتى ءبىر تۇرگە جاتقىزۋ ءۇشىن ءمۇيىز ءپىشىنىن، دەنە پروپورتسياسىن جانە قاشاۋ كونتۋرىن جوعارى اجىراتىمدىلىقتا زەرتتەۋ قاجەت.
2-سۋرەت – مارقا تاۋ جارتاسىنداعى زوومورفتىق بەينە. فوتو: ي.ە. نۋگمانوۆانىڭ دالالىق ماتەريالدارى، 2024 ج.
ءۇشىنشى فوتودا يرەك جانە قيىلىساتىن سىزىقتاردان قۇرالعان بەلگىلىك كومپوزيتسيا كورىنەدى. مۇنداي ەلەمەنتتەردى سۋ، جول، كارتا، رۋلىق تاڭبا نەمەسە استرونوميالىق بەلگى دەپ بىرجاقتى تۇسىندىرۋگە بولمايدى. جارتاس ونەرىندەگى گەومەتريالىق بەلگىلەردىڭ ماعىناسى كوبىنە كونتەكستكە تاۋەلدى جانە ءار داۋىردە ءارتۇرلى قىزمەت اتقارۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل كومپوزيتسيا قازىرگى زەرتتەۋ كەزەڭىندە «يرەك-سىزىقتىق بەلگى» رەتىندە سيپاتتالىپ، ونىڭ باسقا بەينەلەرمەن كەڭىستىكتىك بايلانىسىن تىركەۋ ۇسىنىلادى.

3-سۋرەت – مارقا تاۋ جارتاسىنداعى يرەك-سىزىقتىق بەلگى. فوتو: ي.ە. نۋگمانوۆانىڭ دالالىق ماتەريالدارى، 2024 ج.
ءتورتىنشى فوتوماتەريال نىسان تۋرالى ولكەتانۋ تانىستىرىلىمىن جانە انىقتالعان بەينەلەردى ءبىر كونتەكستە كورسەتەدى. مۇنداي ۆيزۋالدى تىركەۋ ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ تاريحىن قۇجاتتاۋدا پايدالى. الايدا عىلىمي پاسپورتتاۋ كەزىندە ءار جارتاس پانەلىن جەكە نومىرلەپ، جالپى كورىنىس، ورتاشا جوسپار، ماكروتۇسىرىلىم جانە ماسشتابتىق سىزعىشپەن تۇسىرىلگەن كادرلاردان تۇراتىن ستاندارتتالعان فوتوارحيۆ جاساۋ قاجەت.
4-سۋرەت – مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارى تۋرالى ولكەتانۋ تانىستىرىلىمى جانە فوتوماتەريالدار. 2024 ج.
الدىن الا مەرزىمدەۋ جانە سالىستىرمالى تالداۋ
قازاقستانداعى قولا ءداۋىرىنىڭ جارتاس ونەرىندە جانۋارلار، انتروپومورفتىق تۇلعالار، عۇرىپتىق كورىنىستەر جانە ءارتۇرلى تاڭبالار كەڭ تارالعان [1،2]. تاڭبالى كەشەنىندەگى نەگىزگى پەتروگليفتەردىڭ ەلەۋلى بولىگى قولا داۋىرىمەن بايلانىستىرىلادى، ال كەشەننىڭ ارحەولوگيالىق لاندشافتى ۇزاق ۋاقىت بويى كيەلى جانە عۇرىپتىق كەڭىستىك رەتىندە پايدالانىلعان [3]. جەتىسۋداعى باسقا كەشەندەر دە بەينەلەردىڭ كوپقاباتتى جانە ءار داۋىرگە جاتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى [4].
مارقا تاۋ ماتەريالدارىنداعى زوومورفتىق جانە شارتتى انتروپومورفتىق بەينەلەر، سونداي-اق شەكىمەلەۋگە ۇقساس تەحنيكا قولا ءداۋىرى داستۇرلەرىمەن سالىستىرۋعا نەگىز بەرەدى. وسىعان بايلانىستى ب.ز.ب. II مىڭجىلدىق جۇمىسشى مەرزىم رەتىندە ۇسىنىلادى. دەگەنمەن جەكە ءموتيۆتىڭ ۇقساستىعى وزدىگىنەن ءابسوليۋتتى مەرزىم بەرمەيدى. ءبىر جارتاس الاڭىندا ءار كەزەڭدە سالىنعان بەينەلەر قاتار كەزدەسۋى مۇمكىن؛ كەيىنگى ءداۋىر سۋرەتتەرى ەرتەرەكتەگى پانەلدەردى قايتا پايدالانۋى ىقتيمال [1،5].
ناقتىلاۋ ءۇشىن بىرنەشە دەرەك توبى قاجەت: بىرىنشىدەن، پەتروگليفتەردىڭ تولىق توپوگرافيالىق جوسپارى؛ ەكىنشىدەن، پاتينا ءتۇسى مەن ميكرورەلەفىنىڭ سالىستىرمالى تالداۋى؛ ۇشىنشىدەن، قاشاۋ ىزدەرىنىڭ مورفولوگياسى؛ تورتىنشىدەن، سۋرەتتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن قاباتتاسۋ رەتى؛ بەسىنشىدەن، جاقىن ماڭداعى قونىس، قورعان، عۇرىپتىق قۇرىلىس نەمەسە كەراميكا سياقتى ارحەولوگيالىق كونتەكست. وسىنداي كەشەندى دەرەكتەر عانا مەرزىمدەۋدى سەنىمدىرەك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تاريحي-مادەني ماڭىزى جانە عىلىمي جاڭالىعى
مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارىنىڭ باستى عىلىمي ماڭىزى – سارقان اۋدانى اۋماعىنداعى جارتاس ونەرى نىساندارىنىڭ گەوگرافياسىن تولىقتىرۋىندا. ەگەر كەشەننىڭ تۇتاستىعى مەن مەرزىمى مامانداندىرىلعان زەرتتەۋلەر ارقىلى راستالسا، ول جەتىسۋداعى قولا ءداۋىرى جانە كەيىنگى كەزەڭدەردەگى مادەني لاندشافتتى قالپىنا كەلتىرۋگە قوسىمشا دەرەك بەرەدى. اسىرەسە تاۋلى وتكەلدەر، جايىلىمدىق ايماقتار، سۋ كوزدەرى جانە ەجەلگى قوزعالىس باعىتتارىمەن بايلانىسىن زەرتتەۋ ماڭىزدى.
ەسكەرتكىشتىڭ تاريحي ماڭىزى تەك بەينەلەردىڭ جاسىمەن شەكتەلمەيدى. پەتروگليف ورنالاسقان ورىن – ادام مەن تابيعي لاندشافتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءوزارا ارەكەتىنىڭ كۋاسى. جانۋار بەينەلەرى ەجەلگى قاۋىمداردىڭ قورشاعان ورتاعا نازارىن، ال انتروپومورفتىق جانە بەلگىلىك موتيۆتەر سيمۆولدىق ويلاۋ مەن كوممۋنيكاتسيانىڭ بولعانىن كورسەتەدى. بىراق ولاردىڭ ناقتى ءدىني نەمەسە ەتنيكالىق ماعىناسىن ارحەولوگيالىق دالەلسىز كەسىپ ايتۋعا بولمايدى.
جۇمىستىڭ عىلىمي جاڭالىعى – 2024 جىلى ولكەتانۋ ىزدەنىسى بارىسىندا انىقتالعان مارقا تاۋ جارتاس سۋرەتتەرىن ءبىر ماقالا اياسىندا جۇيەلى تۇردە سيپاتتاپ، ولاردىڭ نەگىزگى بەينەلىك توپتارىن ءبولىپ كورسەتۋ، الدىن الا مەرزىمدەۋدى عىلىمي گيپوتەزا رەتىندە تۇجىرىمداۋ جانە زەرتتەۋ-قورعاۋ شارالارىنىڭ كەزەڭدىك باعدارلاماسىن ۇسىنۋ. بۇل ماتەريالدار كەيىنگى كاسىبي ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا ءۇشىن باستاپقى دەرەك بازاسى قىزمەتىن اتقارا الادى.
زەرتتەۋ جانە قورعاۋ بويىنشا ۇسىنىستار
ءبىرىنشى كەزەڭ – جەدەل عىلىمي قۇجاتتاۋ. ءار پانەلگە شارتتى ءنومىر بەرىلىپ، GPS/GNSS كوورديناتتارى، بيىكتىك بەلگىسى، ەكسپوزيتسياسى، ولشەمدەرى جانە ساقتالۋ جاعدايى تىركەلۋى قاجەت. جالپى جوسپارعا بارلىق پانەلدەر، سوقپاقتار، سۋ كوزدەرى جانە جاقىن ارحەولوگيالىق بەلگىلەر ءتۇسىرىلۋى ءتيىس. فوتوفيكساتسيا 200–300 dpi باسپا تالابىمەن عانا شەكتەلمەي، تۇپنۇسقا ارحيۆ ءۇشىن جوعارى اجىراتىمدىلىقتا ساقتالعانى ءجون.
ەكىنشى كەزەڭ – تسيفرلىق قۇجاتتاۋ. فوتوگراممەتريا ارقىلى 3D مودەل جاساۋ، ماسشتابتى ورتوفوتو دايىنداۋ جانە GIS بازاسىن قۇرۋ ۇسىنىلادى. بۇل ادىستەر بەينەلەرگە فيزيكالىق اسەر ەتپەي، ولاردىڭ ميكرورەلەفىن، زاقىمدانۋ ايماقتارىن جانە ۋاقىت وتە بولاتىن وزگەرىستەردى سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا RTI (Reflectance Transformation Imaging) ءتارىزدى جاناسپايتىن جارىقتىق ءتۇسىرىلىم ادىستەرى دە قولدانىلۋى مۇمكىن.
ءۇشىنشى كەزەڭ – ارحەولوگيالىق ساراپتاما جانە مەرزىمدەۋ. ۋاكىلەتتى ارحەولوگتار جارتاس پانەلدەرىنىڭ تەحنيكاسىن، پاتيناسىن، قاباتتاسۋلارىن جانە اينالاداعى ارحەولوگيالىق كونتەكستتى زەرتتەۋى كەرەك. كەز كەلگەن سىناما الۋ نەمەسە فيزيكالىق ارالاسۋ تەك زاڭناما تالاپتارىنا جانە ءتيىستى رۇقساتتارعا سايكەس ورىندالۋى ءتيىس. ەسكەرتكىشتىڭ مارتەبەسى انىقتالعانشا بەتتەردى بورلاۋ، بوياۋ، سۋلاۋ، تازالاۋ، ۇستىنەن سىزىپ شىعۋ نەمەسە بەدەرىن كوشىرىپ الۋ سياقتى ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋ قاجەت.
ءتورتىنشى كەزەڭ – قۇقىقتىق قورعاۋ. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى نەگىزىندە نىساندى تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ الدىن الا ەسەپكە الۋ تىزىمىنە ۇسىنۋ، عىلىمي پاسپورت ازىرلەۋ جانە ۋاكىلەتتى ورگاندار ارقىلى قورعاۋ مارتەبەسىن قاراستىرۋ قاجەت. قورعاۋ ايماعىن بەلگىلەۋ كەزىندە جارتاس پانەلدەرىنىڭ ءوزى عانا ەمەس، ولاردىڭ تابيعي لاندشافتى مەن ىقتيمال ارحەولوگيالىق كونتەكستى دە ەسكەرىلۋى ءتيىس [6].
بەسىنشى كەزەڭ – تۇراقتى مونيتورينگ. جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت بىردەي نۇكتەلەردەن قايتالاما ءفوتوتۇسىرىلىم جۇرگىزىلىپ، جارىقشاقتار، قابىرشاقتانۋ، بيولوگيالىق ءوسۋ، سۋ ەروزياسى جانە ادام ارەكەتىنەن بولاتىن زاقىمدار تىركەلگەنى دۇرىس. مونيتورينگ ناتيجەلەرى بىرىڭعاي ەلەكتروندىق جۋرنالدا ساقتالۋى كەرەك.
التىنشى كەزەڭ – جاۋاپتى تانىستىرۋ جانە تۋريزم. ەسكەرتكىش عىلىمي ساراپتامادان جانە قورعاۋ رەجيمى انىقتالعاننان كەيىن عانا تۋريستىك باعىتقا ەنگىزىلگەنى ءجون. كەلۋشىلەر ءۇشىن جارتاسقا قول تيگىزبەۋ، ۇستىنە جازبا تۇسىرمەۋ جانە وت جاقپاۋ تالاپتارى كورسەتىلگەن اقپاراتتىق تاقتايشا ورناتىلۋى مۇمكىن. ناقتى كوورديناتتاردى اشىق جاريالاۋ ۆانداليزم قاۋپىن ارتتىراتىن جاعدايدا شەكتەلۋى ءتيىس. مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەر ءۇشىن تسيفرلىق 3D مودەلدەر مەن فوتوماتەريالدارعا نەگىزدەلگەن ولكەتانۋ ساباقتارىن ازىرلەۋ تۇپنۇسقا نىسانعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتادى.
قورىتىندى
مارقا تاۋ بوكتەرىنەن 2024 جىلى انىقتالعان تاڭبالى تاستار سارقان اۋدانىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ ءۇشىن ماڭىزدى جاڭا دەرەك بولىپ تابىلادى. قولدا بار فوتوماتەريالدار انتروپومورفتىق سيپاتتاعى كەسكىندى، زوومورفتىق بەينەنى جانە يرەك-سىزىقتىق بەلگىلەردى ءبولىپ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردىڭ تەحنيكاسى مەن سيۋجەتتەرىن جەتىسۋدىڭ بەلگىلى جارتاس ونەرى داستۇرلەرىمەن سالىستىرۋ ب.ز.ب. II مىڭجىلدىققا، ياعني قولا داۋىرىنە قاتىستى الدىن الا گيپوتەزانى قاراستىرۋعا نەگىز بەرەدى.
سونىمەن بىرگە ەسكەرتكىشتىڭ ناقتى جاسىن تەك كاسىبي ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە انىقتاۋعا بولادى. سوندىقتان قازىرگى كەزەڭدەگى باستى مىندەت – نىساندى تولىق قۇجاتتاۋ، كەڭىستىكتىك جانە ارحەولوگيالىق كونتەكستىن زەرتتەۋ، عىلىمي پاسپورتتاۋ جانە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارىن عىلىمي اينالىمعا جاۋاپكەرشىلىكپەن ەنگىزۋ جەتىسۋدىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىن تولىقتىرىپ قانا قويماي، ءوڭىردىڭ مادەني لاندشافتى مەن كونە قوعامداردىڭ تابيعاتپەن بايلانىسىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى
1. ساماشەۆ ز. پەتروگليفى كازاحستانا: ۆوپروسى يزۋچەنيا ي ينتەرپرەتاتسيي. – الماتى: ونەر، 2006.
2. مارياشەۆ ا.ن.، گورياچەۆ ا.ا. ناسكالنىە يزوبراجەنيا سەميرەچيا. – الماتى، 2002.
3. UNESCO World Heritage Centre. Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly. World Heritage List، No. 1145.
4. روگوجينسكيي ا.ە. پەتروگليفى ي كۋلتۋرنىي لاندشافت جەتىسۋ: ۆوپروسى حرونولوگيي ي ينتەرپرەتاتسيي // ارحەولوگيا كازاحستانا. – الماتى.
5. Bednarik R.G. Rock Art Science: The Scientific Study of Palaeoart. – New Delhi: Aryan Books International، 2007.
6. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2019 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى № 288-VI قرز «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭى.
7. مارعۇلان ءا.ح. بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى. – الماتى: عىلىم، 1979.
8. «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۋزەيىنىڭ پەتروگليفتەر جونىندەگى عىلىمي-اعارتۋشىلىق ماتەريالدارى.
9. نۋگمانوۆا ي.ە. مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارى بويىنشا دالالىق فوتوقۇجاتتار مەن ولكەتانۋ ماتەريالدارى. – سارقان، 2024. – جەكە ارحيۆ.
نۋگمانوۆا ي.ە.
سارقان پوليتەحنيكالىق كوللەدجى، تاريح ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى
جەتىسۋ وبلىسى، سارقان قالاسى
E-mail: Inkar.esenzhol@bk.ru











