Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Арнайы жобалар Конференция

Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат

admin
2026/09/29
Конференция, Қажет ақпарат
1
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат

Аңдатпа: Мақалада Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі жүйесіндегі табиғат мұражайының экологиялық ағарту және танымдық туризмді дамыту құралы ретіндегі рөлі қарастырылады. Мұражайдың негізгі функциялары, оның келушілердің экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы және ерекше қорғалатын табиғи аумақтағы туристік өнімнің сапасын арттырудағы маңызы талданады.

Түйін сөздер: ұлттық парк; ерекше қорғалатын табиғи аумақ; табиғат мұражайы; экскурсиялық қызмет; экотуризм; экологиялық ағарту; танымдық туризм; экологиялық тәрбие.

Қазіргі уақытта бүкіл әлемде танымдық туризм мен экотуризмнің өзектілігі арта түсті. Бұл туристік саланың пандемиядан кейін қалпына келуімен ғана емес, саяхатшылардың басымдықтарының жаһандық деңгейде өзгеруімен де байланысты. Экологиялық және танымдық туризм «жауапты саяхат» ұғымы аясында тоғысатын, бірін-бірі толықтыратын бағыттар болып саналады.

Экологиялық туризм тұжырымдамасының негізін қалаушы Х. Себальос-Ласкурейннің анықтамасына сәйкес, экологиялық туризм – табиғатты және онымен байланысты мәдени ерекшеліктерді зерттеу, тамашалау әрі бағалау мақсатында салыстырмалы түрде аз өзгеріске ұшыраған табиғи аумақтарға жауапкершілікпен саяхаттау. Мұндай саяхат қоршаған ортаны қорғауға ықпал етеді, экожүйелерге барынша аз әсер етеді және жергілікті халыққа әлеуметтік-экономикалық пайда әкеледі.

Танымдық туризм – табиғи, тарихи-мәдени және ғылыми мұра нысандарына бару арқылы жаңа білім мен әсер алуға бағдарланған туристік қызмет түрі. Ол дүниетанымды кеңейтуге, білім деңгейін арттыруға, қоршаған орта мен мәдениетті құндылық ретінде қабылдауға бағытталады. Танымдық туризм көбіне экотуризмнің мамандандырылған түрі ретінде қарастырылады. Оның басты мақсаты – өңірдің табиғаты, тарихы мен мәдениеті туралы білім алу.

Бүгінде экотуризм БҰҰ мақсаттарын, әсіресе жауапты тұтыну және климаттың өзгеруіне қарсы күрес саласындағы міндеттерді жүзеге асырудың маңызды құралына айналды. Сонымен қатар тұрақты туризм ұғымының орнына регенеративті туризм ұғымы қолданысқа ене бастады.

Туризмнің тұрақты дамуы жөніндегі сарапшы А. Поллоктың анықтамасы бойынша, регенеративті туризм – туристік қызметтің теріс әсерін азайтумен шектелмей, туристерді қабылдайтын аумақтың экологиялық, әлеуметтік және экономикалық жүйелерін қалпына келтіруге әрі нығайтуға ықпал ететін туризмді дамыту тәсілі.

Қазіргі экотуризмнің мақсаттары табиғи экожүйелерді сақтау, халықты экологиялық тұрғыдан ағарту және табиғи аумақтардың тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету болып табылады. Туристер экожүйелерді қалпына келтіру және жабайы табиғатты қорғау бағдарламаларына барған сайын жиі қатысуда. Саяхат адамға жаңа білім беріп қана қоймай, барған жерінің экожүйесіне тікелей пайда әкелсе, туризмнің мұндай түрлері регенеративті деп аталады.

Қазақстанда танымдық туризм мен экотуризмнің дамуы саналы саяхатқа деген жаһандық үрдіспен де, экономиканы әртараптандыруға бағытталған мемлекеттік саясатпен де байланысты. Экотуризм 2024–2029 жылдарға арналған «Таза Қазақстан» экологиялық мәдениетті дамыту тұжырымдамасы аясында басым бағыт ретінде айқындалған.

Осы жағдайда ұлттық парктер биологиялық және ландшафттық алуантүрлілікті сақтайтын аумақтар ғана емес, экологиялық ағарту мен ғылыми коммуникацияның маңызды орталықтары ретінде де қызмет етеді.

Бұл жүйенің негізгі элементтерінің бірі – экологиялық білімді жинақтау, түсіндіру және тарату міндеттерін атқаратын табиғат мұражайы.

Тақырыптың өзектілігі келушілерді экологиялық ағартудың тиімділігін арттыру және мұражай қызметін ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы туризмді дамыту жүйесіне кіріктіру қажеттілігімен айқындалады.

Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі – биоалуантүрлілікті, тау ландшафттарын және қоршаған ортаны қорғауды ғылыми зерттеулер жүргізумен, рекреацияның әртүрлі түрлерімен және мәдени-ағартушылық қызметпен ұштастыратын мамандандырылған мекеме.

Ұлттық парк ерекше экологиялық, тарихи және эстетикалық құндылығы бар табиғи тау ландшафттарын сақтау мақсатында құрылған. Парк аумағының жалпы көлемінің 1,05%-ын Сиверс алмасының жабайы жеміс ағаштары өскен алқаптары алып жатыр. Сиверс алмасы әлемдегі барлық мәдени алма сорттарының арғы тегі болып саналады. Жаһандық маңызы бар жеміс ормандарының бірегей агробиоалуантүрлілігін сақтау және қалпына келтіру үшін ол ерекше қорғауды қажет етеді.

Ұлттық парктің негізгі бағыттарының бірі – экологиялық туризмді дамыту. Қазіргі уақытта ерекше қорғалатын табиғи аумақта 13 туристік маршрут және 2 экологиялық соқпақ жұмыс істейді. Келушілерге экологиялық әңгімелер мен танымдық экскурсиялар өткізіледі. Экологиялық ағарту аясында экосабақтар, квесттер, викториналар, табиғат мұражайына оқу экскурсиялары және экологиялық акциялар ұйымдастырылады.

Бұл іс-шаралардың мақсаты – табиғи кешендер мен биоалуантүрлілікті сақтау, өсімдіктер мен жануарлардың сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерін қорғау, экологиялық тепе-теңдікті қолдау, табиғатты қорғау заңнамасының бұзылуын болдырмау, сондай-ақ келушілердің экологиялық мәдениеті мен табиғатқа жауапты көзқарасын қалыптастыру.

Ұлттық парк құрылымындағы табиғат мұражайы ғылымды, білім беруді және туризмді байланыстыратын буын болып табылады. Мұнда ерекше қорғалатын табиғи аумаққа келушілерге өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен бастапқы кезеңде танысуға көмектесетін эталондық коллекциялар сақталады. Мектеп оқушылары мен студенттер үшін табиғат мұражайы экосабақтар мен оқу экскурсиялары арқылы экологиялық білім беретін алаң қызметін атқарады. Сонымен қатар мұражай туристік маршрутқа шығудың бастапқы нүктесі болып саналады. Ол туристке маршрутта нақты не көретінін, неге назар аудару керектігін және қандай сирек жануарларды кездестіруі мүмкін екенін түсінуге көмектеседі. Мұражай жыл бойы туристік қызмет көрсетудің маңызды элементі: қолайсыз ауа райында немесе қыста ол келушілер баратын негізгі нысан болып қала береді.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтағы мұражай келушілер ағынын экологиялық тұрғыдан осал аймақтардан ақпараттық аймақтарға бағыттай отырып, туристің танымдық қызығушылығын экожүйеге зиян келтірмей қанағаттандырады. Осылайша мұражай экспозицияларындағы ғылыми деректер білім беру өніміне айналып, ұлттық парктің сапалы туристік өнімінің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болады.

Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің табиғат мұражайы аумақтың табиғи мұрасын кеңінен танытуға, келушілерге парктің табиғи кешендері, биоалуантүрлілігі және табиғатты қорғау мәртебесі туралы ақпарат беруге бағытталған.

Дәстүрлі мұражайлардан айырмашылығы, ұлттық парктің табиғат мұражайы табиғи ортамен тығыз байланыста жұмыс істеп, ғылыми зерттеулер мен аумақты туристік мақсатта пайдалану тәжірибесі арасындағы аралық буын қызметін атқарады. Оның экспозициялық қызметі далалық бақылау материалдарына, ғылыми деректерге және экожүйелер мониторингінің нәтижелеріне негізделеді.

Экологиялық ағарту – табиғат мұражайының басым бағыты. Ұлттық парктің табиғат мұражайында парктің өсімдіктері мен жануарлары туралы фотоматериалдар, Сиверс алмасын зерттеуге үлес қосқан ғалымдар туралы материалдар, сондай-ақ парктің маршруттары мен экологиялық соқпақтарын таныстыратын туристік бұрыш ұсынылған.

Өскелең ұрпақпен жұмыс істеудің маңызы ерекше. Бұл жұмыс экологиялық дүниетанымды және табиғи ортада тұрақты даму қағидаларына сай мінез-құлық үлгілерін қалыптастыруға бағытталған. Экскурсия бағдарламасы келушілердің әр жас санатына бейімделіп, тақырыпты ашуға және түсінуге мүмкіндік береді. Экскурсиялық материалдың сапасы мен экскурсия жүргізушісінің кәсіби шеберлігін де атап өткен жөн. Өйткені экскурсиядан қалыптасатын жалпы әсер осы құрамдас бөліктерге байланысты. Бұл тұрғыда ұлттық парк мамандары жоғары дайындық деңгейін көрсетіп, әрбір экскурсия мен экологиялық сабақты өлкенің тарихы мен табиғатына қызықты саяхатқа айналдырады.

Мұражай сабақтары, тақырыптық экскурсиялар және білім беру бағдарламалары экологиялық ойлауды қалыптастыруға, табиғи мұраны сақтауға деген жауапкершілікті тәрбиелеуге ықпал етеді. Осы тұрғыдан мұражай маңызды әлеуметтік-білім беру міндетін атқарады. Мұражайдағы экологиялық ағарту келушілердің дүниетанымын кеңейтіп қана қоймай, туристердің ұлттық парк аумағында тұрақты даму қағидаларына сай әрекет етуіне де ықпал етеді.

Бұл жағдайда мұражай ресми білім беруді толықтыратын және экологиялық жауапкершілікті дамытуға көмектесетін білім беру алаңы ретінде қызмет етеді.

Мұражай экспозициялары арқылы жүзеге асырылатын экологиялық ағарту келушілердің экологиялық хабардарлығын арттыру арқылы табиғи кешендерге түсетін антропогендік жүктемені азайтуға ықпал етеді.

Табиғат мұражайы туристік маршруттарды ғылыми-ақпараттық тұрғыдан қамтамасыз етіп, экологиялық-танымдық туризмді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Турист дәл осы жерде баратын нысандары туралы бастапқы ақпарат алып, маршруттан өтудің ерекшеліктерімен, ерекше қорғалатын табиғи аумақта өзін ұстау ережелерімен және туристік жорыққа дайындалу талаптарымен танысады.

Осылайша мұражай экспозициялары келушілерді парктің экологиялық соқпақтары мен маршруттарында кездесетін табиғи нысандар мен үдерістерді түсінуге дайындайды. Бұл табиғи құбылыстарды тереңірек ұғынуға ықпал етіп, туристік тәжірибенің білім беру құндылығын арттырады.

Табиғат мұражайы ғылыми білім мен аумаққа туристік сапар жасау тәжірибесі арасындағы мазмұндық байланысты қамтамасыз ететін түсіндіру орталығының қызметін атқарады.

Туризмді дамытудың қазіргі үрдістері мұражай жұмысына интерактивті және инновациялық тәсілдерді енгізуді талап етеді. Мультимедиалық технологияларды, интерактивті экспозицияларды және көшпелі көрмелерді пайдалану, сондай-ақ мұражайды келушілер орталықтарымен және экологиялық соқпақтармен кіріктіру аудиторияны кеңейтіп, экологиялық ағартудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің табиғат мұражайы – экологиялық ағарту мен экологиялық-танымдық туризмді дамытудың маңызды орталығы. Ол ғылым, білім беру және мәдениет қызметтерін біріктіріп, табиғатқа экологиялық жауапты көзқарас қалыптастыруға және аумақтың туристік тартымдылығын арттыруға ықпал етеді.

Ұлттық парктердегі мұражай қызметін дамыту табиғи мұраны сақтау мен халыққа экологиялық білім берудің негізгі бағыттарының бірі ретінде қарастырылуы тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

  1. Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 7 шілдедегі № 175 «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңы.
  2. Мемлекеттік ұлттық табиғи парктерде туристік және рекреациялық қызметті жүзеге асыру қағидалары. Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2022 жылғы 5 наурыздағы № 73 бұйрығы.
  3. Александрова А. Ю. Экологиялық туризм. – Мәскеу: КНОРУС, 2018. – 256 б.
  4. Кожевников Н. Н. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы экологиялық ағарту және білім беру // Экология и образование. – 2019. – № 2. – 15–21-б.
  5. Котлярова И. В. Табиғат мұражайлары экологиялық тәрбие құралы ретінде // Вестник музейного дела. – 2020. – № 1. – 34–40-б.
  6. Печёрина К. С. Ұлттық парктердегі экотуризмді дамытуда келушілер орталықтары мен мұражайлардың рөлі // Туризм и устойчивое развитие. – 2021. – № 3. – 48–55-б.
  7. https://zhongar-alatau.kz/ – «Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі» РММ материалдары.

Рамазанова А.М.
«Жоңғар-Алатауы МҰТП» РММ, Сарқан қ., Жетісу облысы, Қазақстан
e-mail: ramazanova101@mail.ru

0 0 votes
Рейтинг статьи
Қаралым 29
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Қажет ақпарат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Қажет ақпарат

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Қажет ақпарат

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Конференция

Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері

October 8, 2026
Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі
Қажет ақпарат

Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі

September 30, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Конференция

Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы

September 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
1 Комментарий
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
trackback
Q-Andas
16 days ago

[…] Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат […]

0
Reply
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz