Аңдатпа: Мақала Қазақстанның табиғи-мәдени мұрасын сақтау контексінде Жетісу мен Павлодар Ертіс өңіріндегі археологиялық және сакралды нысандардың географиясын салыстырмалы талдауға арналған. Ескерткіштердің кеңістіктік орналасу ерекшеліктері, сакралды ландшафттардың қалыптасуына табиғи-географиялық факторлардың ықпалы және олардың дамуының ортақ заңдылықтары қарастырылады. Зерттеу барысында көшпелі мәдениет дәстүрлеріне байланысты ортақ белгілермен қатар, табиғи ортаның ерекшеліктерінен туындайтын аймақтық айырмашылықтар да анықталды. Қазақстанның мәдени мұрасын зерттеу мен сақтауда кешенді тарихи-географиялық тәсілдің маңыздылығы туралы қорытынды жасалды.
Кілт сөздер: археологиялық нысандар, сакралды нысандар, сакралды география, мәдени ландшафт, Жетісу, Павлодар Ертіс өңірі, табиғи-мәдени мұра, кеңістіктік талдау, мәдени мұраны сақтау.

Археологиялық және сакралды нысандарды мәдени ландшафт аясында зерттеу мен түсіндіру мәселелері қазіргі тарихи-географиялық және мәдениеттану ғылымының негізгі бағыттарының бірі болып қала береді. Соңғы онжылдықтарда ежелгі және дәстүрлі мәдениеттердің кеңістіктік ұйымдасуына тұрақты қызығушылық байқалады. Бұл ескерткіштерді жеке қарастырудан оларды адам мен табиғи ортаның өзара әрекеттесуінің біртұтас жүйесінің элементтері ретінде кешенді талдауға көшумен байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, археологиялық нысандар көп шоғырланған өңірлерді зерттеудің маңызы ерекше. Мұндай өңірлерде табиғи ландшафт тек орта ретінде ғана емес, мәдени тәжірибелер мен сакралды түсініктерді қалыптастыратын белсенді фактор ретінде де көрінеді.
Қазақстан аумағындағы қоныстану мен мәдениет қалыптасуының ең көне орталықтарының бірі саналатын Жетісу өңірі археологиялық ескерткіштерінің алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Олардың қатарына петроглифтер, қорған кешендері және табиғи нысандарды қастерлеу дәстүрлерімен байланысты киелі орындар кіреді. Бұл нысандардың кеңістіктік ұйымдасуы жер бедерімен, гидрографиялық желімен және табиғи ландшафттардың ерекшеліктерімен тұрақты байланысын көрсетеді. Сондықтан оларды мәдени ландшафт тұжырымдамасы аясында адам мен қоршаған ортаның ұзақ уақыт бойғы өзара әрекеттесуінің нәтижесі ретінде қарастыруға болады. Бұл ретте табиғи ортаның жекелеген элементтерін — тау массивтерін, тас түзілімдерін, су көздерін киелендіру мәдени жадты бекіту мен символдық кеңістікті қалыптастырудың аса маңызды тетігі болып табылады.
Сонымен қатар, ұқсас үдерістер Қазақстанның өзге өңірлерінде де, атап айтқанда, Павлодар Ертіс өңірінде байқалады. Мұнда археологиялық мұра негізінен қорған кешендерінен, ежелгі адам тұрақтарынан және дала мен өзен ландшафттарының табиғи ерекшеліктерімен байланысты жекелеген сакралды нысандардан тұрады. Жетісу мен Ертіс өңірінің табиғи-географиялық жағдайлары арасында елеулі айырмашылықтар, соның ішінде таулы және жазық далалы аумақтар арасындағы қарама-қайшылық болғанымен, екі өңірде де археологиялық және сакралды нысандардың орналасуы мен қызмет етуінің ұқсас қағидалары байқалады. Бұл кеңістікті игеру мен сакралды географияны қалыптастыруда табиғи факторларға да, көшпелі қоғамдардың дәстүрлі дүниетанымының ерекшеліктеріне де негізделген ортақ заңдылықтар бар деп болжауға мүмкіндік береді.
Павлодар Ертіс өңіріндегі археологиялық және сакралды нысандар дала мен өзен ландшафттарының табиғи ерекшеліктерімен, әсіресе Ертіс өзенімен тығыз байланысты. Жетісу мен Ертіс өңірінің табиғи-географиялық жағдайларының айырмашылығы үлкен: бірінде таулы аумақтар, екіншісінде жазық далалы жерлер басым. Алайда екі өңірде де археологиялық және сакралды нысандардың орналасуы мен қызмет етуінің ұқсас қағидалары байқалады. Бұл кеңістікті игеру мен сакралды географияны қалыптастыруда табиғатқа да, көшпелі қоғамдардың дәстүрлі дүниетанымына да негізделген ортақ заңдылықтар бар деген ойға жетелейді.
Осы өңірлерді салыстыру ерекше өзектілікке ие. Ол жергілікті сипаттамалар шеңберінен шығып, кең ауқымды мәдени-тарихи және географиялық заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл археологияны, тарихи географияны және мәдени антропологияны біріктіретін қазіргі пәнаралық бағыттарға сәйкес келеді. Мәдени мұраны сақтауға және оны қазіргі әлеуметтік-мәдени тәжірибелерге енгізуге қызығушылық артып отырған жағдайда сакралды және археологиялық нысандардың кеңістіктік ұйымдасуын талдаудың ғылыми ғана емес, қолданбалы маңызы да бар.
Бұған қоса, соңғы жылдары сакралды ландшафттарды өңірлік бірегейлік пен тарихи жад аясында түсіндіру мәселесіне назар күшейіп келеді. Осы тұрғыдан Жетісу мен Павлодар Ертіс өңірі мәдени кеңістіктің қалыптасуының бір-бірінен өзгеше, бірақ өзара толықтыратын екі үлгісін көрсетеді. Оларда табиғи жағдайлар, тарихи үдерістер және халықтың дәстүрлі түсініктері аумақты киелендірудің өзіндік модельдерін қалыптастырады. Бұл модельдерді салыстыру әр өңірдің ерекшеліктерін нақтылауға ғана емес, көшпелі өркениет жағдайындағы адам мен ландшафттың өзара әрекеттесуінің әмбебап тетіктерін анықтауға да мүмкіндік береді.
Жетісудың сакралды және археологиялық нысандарының географиялық таралуы ежелгі халықтың мәдени тәжірибелері мен өңірдің табиғи-ландшафттық жағдайлары арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Іле, Қаратал, Ақсу өзендерінің аңғарлары мен Солтүстік Тянь-Шаньның тау бөктерлерін қамтитын Жетісу сакралды географиясы экологиялық факторлардың да, ежелгі қоғамдардың дүниетанымдық ұстанымдарының да ықпалымен қалыптасқан бірегей кеңістік болып табылады [1].
Петроглифтер — өңірдің археологиялық мұрасын айқын сипаттайтын ескерткіш түрлерінің бірі. Олар, әдетте, жартасты жер бедері басым аймақтарда: шатқалдарда, тау беткейлерінде және су көздерінің маңында орналасады. Негізгі петроглиф кешендері (Таңбалы, Ешкіөлмес және басқалары) өтпелі ландшафттарға, яғни дала мен таудың шекарасына шоғырланған. Бұл олардың «аралық» кеңістіктер ретіндегі ғұрыптық маңызын көрсетуі ықтимал [2]. Мұндай орындарды таңдау жартас беттерінің қолжетімділігімен ғана емес, олардың символдық қызметімен де байланысты: таулар жер мен көк деңгейлерін жалғайтын әлемнің киелі осьтері ретінде қабылданған.
Жерлеу құрылыстары болып саналатын қорғандардың кеңістіктік ұйымдасуы да белгілі бір заңдылықтарға бағынады. Олар көбіне өзен аңғарларында, террасаларда және айналадағы кеңістікте көзге айқын түсетін биіктіктерде орналасады. Мұндай орналасу жерленген адамдардың мәртебесі туралы түсініктермен және аумақты белгілеу қажеттілігімен байланысты. Ірі қорғанды қорымдар (мысалы, Бесшатыр) тұтас сакралды ландшафттар қалыптастырады. Мұнда жекелеген нысандар көкжиек тұстары мен табиғи бағдарларға сәйкес бағытталған біртұтас жүйеге бірігеді.
Жетісудың киелі орындарына археологиялық ескерткіштер де, табиғи нысандар да (қасиетті тоғайлар, бұлақтар, тау шыңдары) жатады. Олардың орналасуы көбіне табиғи ерекшелігі айқын аймақтармен — бірегей геоморфологиялық түзілімдермен, суайрықтармен және ерекше микроклиматы бар орындармен сәйкес келеді. Бұл аумақтар құрбандық шалу, ғұрыптар өткізу және ұжымдық жиындар ұйымдастыру сияқты әрекеттер жүзеге асқан ғұрыптық белсенділік орталықтары ретінде қызмет еткен [2].
Сакралды нысандардың ландшафтпен байланысы ерекше маңызға ие және бірнеше қырынан көрінеді. Біріншіден, бұл — көзге айқын түсу: нысандар едәуір қашықтықтан көрінетіндей орналастырылған. Екіншіден, табиғи бағдарларға (таулар, өзендер, көкжиек тұстары) сәйкес бағытталу ежелгі қоғамдардың космологиялық түсініктерін көрсетеді. Үшіншіден, табиғи пішіндерді (жартастар, биіктіктер) сакралды кеңістіктің элементтері ретінде пайдалану табиғи және мәдени бастаулардың біртұтастығын айғақтайды [3].
Осылайша, Жетісудың сакралды және археологиялық нысандарының географиясы күрделі жүйе болып табылады. Онда табиғи ландшафт тек орта ретінде ғана емес, мәдени кеңістікті қалыптастыратын белсенді фактор ретінде де көрінеді. Петроглифтердің, қорғандардың және киелі орындардың кеңістіктік ұйымдасуы Орталық Азияның дәстүрлі қоғамдарына тән адам мен қоршаған ортаның терең кірігуін көрсетеді.
Павлодар Ертіс өңірінің сакралды-археологиялық ландшафты Солтүстік-Шығыс Қазақстанның дала аймағы мен Ертіс өзені аңғарының өзара әрекеттесуі жағдайында қалыптасады. Бұл археологиялық нысандардың орналасуы мен қызмет ету ерекшелігін айқындайды. Аталған өңір қола дәуірі, ерте темір дәуірі және орта ғасырлардағы көшпелі мәдениеттердің маңызды орталығы ретінде көрінеді. Мұнда сакралды тәжірибелер аумақтың табиғи-географиялық ерекшеліктерімен тығыз байланысты болған [4].
Қорғандар — өңірдегі археологиялық ескерткіштердің басым түрі. Ең белгілі кешендердің бірі — қазіргі Ертіс ауылының маңында орналасқан, б.з.д. XII–VI ғасырларға жататын қорғандар. Олардың диаметрі 11–25 м аралығында, биіктігі 0,8 м-ге дейін жетеді; жерлеу орындарынан қуыстар, қыш бұйымдар және жануарлардың сүйек қалдықтары табылған. Қорғанды қорымдар негізінен Ертіс арнасының бойында шоғырланғанын атап өткен жөн. Бұл өзеннің қоныстану мен қатынас жолдарының негізгі осі ретіндегі рөлін көрсетеді [5].
Соңғы жылдардағы археологиялық зерттеулер Кенжекөл мен Байдалы маңынан қимақ кезеңінің (IX–XI ғасырлар) ірі қорымдарын анықтады. Мұнда кең аумаққа созылған жерлеу алаңдарын құрайтын ондаған қорған тіркелген. Бұл ескерткіштер Ертіс өңірін саяси және мәдени орталық ретінде пайдаланған қимақ-қыпшақ қоғамдарындағы халық тығыздығының жоғарылығын және әлеуметтік құрылымның дамығанын айғақтайды (1-фото).

1-фото. Қимақ жауынгерінің реконструкциясы: киімі, қару-жарағы, қорғаныс жабдықтары («ERTIS» музейі, Павлодар қаласы).
Ерте темір дәуірінің ескерткіштері, атап айтқанда, Тасмола мәдениетінің қорымдары (мысалы, Қызылтаң қорымы) негізінен дала және тау бөктеріндегі аудандарда (Баянауыл, Екібастұз өңірлері) орналасқан. Бұл мәдени дәстүрлердің алуан түрлілігін және әртүрлі ландшафт түрлеріне бейімделуді көрсетеді.
Павлодар Ертіс өңіріндегі ғұрыптық орындар Жетісумен салыстырғанда материалдық тұрғыдан айқын байқалмайды. Алайда оларды кеңістіктік талдау негізінде қалпына келтіруге болады. Қорғандар шоғырланған аумақтар, сондай-ақ табиғи тұрғыдан көзге түсетін биіктіктер, өзен иіндері мен суайрықтар ықтимал сакралды аймақтар ретінде қарастырылады. Қорған кешенінен табылған Ертіс жазба ескерткіші (таңбалары бар сүйек айылбас) сияқты көне түркі жәдігерлерінің болуы бұл орындардың сакралды-коммуникативтік қызметін айғақтайды [6].
Павлодар Ертіс өңірінің сакралды-археологиялық ландшафты кеңістіктік тұрғыдан ұйымдасқан жүйе болып табылады. Онда қорғандар мәдени кеңістіктің негізгі белгілері, ал Ертіс өзенінің аңғары құрылым қалыптастырушы элемент ретінде көрінеді. Жетісудың таулы өңірлерінен айырмашылығы, мұнда көшпелі өмір салты мен дала экологиясына байланысты кеңістікті киелендірудің көлденең моделі басым.
Жетісу мен Павлодар Ертіс өңірінің сакралды-археологиялық ландшафттарын салыстырмалы талдау екі өңірге де ортақ ерекшелік ретінде қорған кешендерінің сакралды кеңістіктің негізгі элементтері ретіндегі басымдығын көрсетеді. Қорғандар жерлеу құрылыстары ғана емес, қоғамның әлеуметтік жіктелуін көрсететін аумақтық белгілер ретінде де қызмет еткен. Екі өңірде де олардың ландшафттың көзге айқын түсетін элементтеріне — биіктіктерге, өзен террасаларына, ашық дала бөліктеріне байланыстылығы байқалады.
Алайда айырмашылықтар сакралды нысандардың түрлері мен кеңістіктік ұйымдасуынан көрінеді. Жетісуда негізінен таулы және тау бөктеріндегі аймақтарда орналасқан петроглифтер мен табиғи сакралды нысандар маңызды рөл атқарады. Мұнда таулар сакралды орталықтар ретінде көрінетін, тігінен бағытталған сакралды кеңістік моделі қалыптасады. Павлодар Ертіс өңірінде, керісінше, көлденең құрылым басым: сакралды нысандар Ертіс аңғарының бойымен созылып орналасқан, ал ғұрыптық тәжірибелер өзен жүйесімен және дала кеңістіктерімен байланысты.
Қарастырылып отырған өңірлерде кеңістікті киелендіру табиғи және мәдени элементтерді біріктіру арқылы жүзеге асады. Жетісуда сакралды кеңістік мифологиялық мәнге ие болып, ғұрыптық белсенділік орталықтарына айналатын табиғи басым нысандардың (таулар, шатқалдар) төңірегінде қалыптасады. Осы тұрғыдан петроглифтер аумақтың сакралды мәртебесін «бекіту» құралы ретінде көрінеді [7].
Павлодар Ертіс өңірінде кеңістікті киелендіру шашыраңқы сипатқа ие. Ол аумаққа тарала орналасқан және өзіндік «сакралды желіні» қалыптастыратын қорғандар жүйесінен көрінеді. Мұнда жекелеген нысаннан гөрі олардың жиынтығы және табиғи бағдарлармен байланысты кеңістіктік ұйымдасуы маңызды рөл атқарады.
Жүргізілген талдау бірқатар жинақтаушы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Біріншіден, Жетісу мен Павлодар Ертіс өңірінің сакралды-археологиялық ландшафттары табиғи ортаның айқындаушы ықпалымен қалыптасады. Табиғи орта ескерткіштердің түрлерін де, олардың кеңістіктік ұйымдасуын да белгілейді. Екіншіден, көшпелі мәдени дәстүрдің ортақтығына қарамастан, бұл өңірлер кеңістікті киелендірудің әртүрлі модельдерін көрсетеді: тік модель (Жетісу) және көлденең модель (Ертіс өңірі). Үшіншіден, археологиялық нысандар құрамындағы айырмашылықтар (петроглифтер, ғұрыптық орындар, қорғандар) ежелгі халықтың мәдени тәжірибелері мен дүниетанымдық ұстанымдарының ерекшеліктерін көрсетеді. Жетісу символдық-ғұрыптық мазмұнының айқындығымен сипатталса, Павлодар Ертіс өңірінде сакралды кеңістіктің жерлеу кешендері арқылы құрылымдық ұйымдасуы көрініс табады.
Осылайша, сакралды ландшафт табиғи, мәдени және әлеуметтік аспектілерді біріктіретін тұтастырушы санат ретінде көрініп, Қазақстан өңірлерінің тарихи даму ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Библиографиялық атаулар түпнұсқа тілінде сақталды.
- Маргулан Алькей Хаканович. Древняя культура Центрального Казахстана. Алматы: Наука, 1979.
- Байпаков Карл. Средневековые города Казахстана на Великом шелковом пути. Алматы, 1998.
- Tilley C. A Phenomenology of Landscape: Places, Paths and Monuments. Oxford: Berg, 1994.
- Арсланова Ф. Х. Очерки средневековой археологии Верхнего Прииртышья. Материалы и исследования по археологии Казахстана. Т. 3. Астана, 2013.
- Смагулов Талгат. Археологические исследования Павлодарского Прииртышья. Павлодар, 2021.
- Аманжолов А. С. Тюркская руническая графика. Алма-Ата, 1985.
- Самашев Зейнолла. Петроглифы Казахстана. Алматы, 2006.
Франк Д.А.
Г.Н. Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи-өлкетану музейі КМҚК
dddimm@mail.ru












[…] Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды… […]