Ornalasqan jeri: Jetisu oblysy, Panfilov audany, Qońyróleń auyldyq okrugine qarasty Bóribai bi auylynyń irgesindegi Búgildiń saiynada.
Zerttelui: ólketanushylar Qajet Andas, Qali Ibraiymjanov, Roza Ystai zerttep júr.
Sipattamasy: 1930-shy jyldary alǵashqyda qazirgi Sotsjol artelь bolyp qúralǵanda jergilikti úkimet búl eldi mekendi «Jeti úi Goloshekin» dep ataǵan eken. Negizgi túrǵyndary Suan atanyń úrpaqtarynan taraityn Úmbetei men Bólekter bolǵan. Keiin sharuashylyq kórsetkishi kóterilip úlken újymsharǵa (kolhozǵa) ainalady. Sodan uaqyt óte kele aimaqqa tanymal bolǵasyn, biz endi «Sotsialistik jol» bolamyz dep atauyn ózgertken edi. El arasynda «Sotsjol», birde «Sátjol» atalyp keldi de táuelsizdikten keiin atamyz Bóribai bidiń esimimen úlyqtaldy.
El dúrligip bai-bolystar, el aǵalary men imam, moldalarǵa nahaqtan jala jabylyp jauapqa tartylady. Mal-múlik biliktiń búiryǵymen talan –tarajǵa túsip kúshpen tartylyp alynady. «Mal ashuy, jan ashuy» dep, qarsy kelgenderdiń aldy atylyp, jer audarylǵannan aman qalǵany Jarkenttiń túrmesine qamalady. Birshamasy Keńes úkimetin moiyndamai qarumen qarsy shyqqandary úshin «bandy» atalyp quǵynǵa túsedi. Endi bir bóligi úrpaq qamy úshin jansauǵalap shekara asyp jatqan alasapyran uaqyt kezeńi bolypty. Dál sol kezde «batysymyzdaǵy Aqshalar da qarulanǵan qarsylyq toptaryn qúrypty» degen sóz el arasyna taraidy. Osynau alys-jaqyn jerlerden bolьsheviktik jańa bilikke degen qarsylyqtardyń kúsheigen shaǵynda bizdiń auyldan Qystaubai degen Bólek shyǵypty. Ol jańa ókimettiń qazaqqa jasaǵan qiyanaty men ozbyrlyǵyna shydamai qarsy túryp, auyl azamattarynan shaǵyn qaruly jasaq qúrady.
El ishindegi ózderiniń jansyzdary arqyly bar jaǵdaidan habardar bolyp, syrttai baqylap otyrǵan jańa úkimet, qosymsha kómek retinde osy aimaqtyń ortalyǵy Jarkent qalasynan jazalaushy komotryadty shyǵarady. Sóitip, auyldyń «sholaq belsendilerimen» birlese qimyldap kóshti toqtatuǵa jáne «Qystaubai bandyny» ústau turaly shúǵyl túrde qatań pármen beriledi. Sonymen bir auyl qyrǵyn tauyp, búl jer «Kisiqyrylǵan» atanyp ketedi
«KISIQYRYLǴAN» NEGE ÚMYTYLUY TIIS?
Atam Ystai Toqbolat shamamen 1857–1858 jyldary dúniege kelgen bolu kerek. Almaty qalasyndaǵy ortalyq múraǵatta Buraqojyr bolysy turaly qújattardyń ishinde Ystai Toqbolat turaly málimetti birneshe ret kezdestirdim. 1901–1903 jyldar arasynda ótken bolys sailauynda Ótegen Keńgirov pen Meterbai Áuelbekov úmitker retinde sailauǵa túskenin kóremiz. Osy sailau paraqshasynda Ótegen Keńgirovti 43 jasta dep kórsetken, yaǵni 1858 jyly dúniege kelgen. Ystai Ótegenmen jan joldas bolǵanyn bala kezimizde úlkenderden estip óstik. Ekeui serttesip, besik qúda bolady. Almaty ortalyq múrajaidan alynǵan 1910 jylǵy qújattarda Ystai Toqbolatyń «Qystauy Kókterek, bes sharuashylyǵy, 13 er, 14 áiel adam, 2 otau bar» dep kórsetilgen, yaǵni atamyz auqatty, yqpaldy, esep-shotqa júirik,syily adam bolǵan eken. El ishinde «Jádigerden Ystai shyqty, esep- shotyn ústai shyqty» degen támsil sóz búginge deiin aitylyp keledi. Ystaidy 1910 jyly shamaman 48 jasta dep aituǵa bolady. Múqametqali men Máikóniń balalary shetinep ketip otyrǵandyqtan, biraz uaqytqa deiin balalary bolmaidy. Meniń ákem Múhametbaidyń sheshesi úsh jasynda qaitys bolyp, Máikó sheshemiz bauyryna basqan eken. Ákemniń «Kisiqyrylǵan» turaly aitqan áńgimesi áli esimizden ketken joq.
Múhametbai ol kezde toǵyz-on jastaǵy bala bolatyn. Qońyróleńniń shyǵys jaǵyndaǵy jazyqta aǵasy Múhametqalidyń júirik aty men onshaqty jylqysyn birge baǵyp júrgen edi. Bir kezde auyl jaqtan jalǵyz atty shauyp kele jatqanyn kórip, ol sekemdenip qaldy. Júrisi suyt, áne-mine degenshe qasyna jetip keldi de, ishindegi eń júirik atty bas salyp ústap, úiirden bólip áketti. Attyń shaujaiyna jabysqan ony qolyndaǵy dyrau qamshymen osyp-osyp jiberdi. Bet-auzyn qan jauyp ketti. Múhametbai baqyryp, jylaǵan kúii qala berdi. Qystaubai artyna búrylyp:
– Ái, Múhametqali ákeńe at kerek bolsa Búgildiń saiyna tez jetsin! Qystaubai degen kisi alyp ketti dep ait! – dedi de atymen shaba jóneldi. Múhametbai ne isterin bilmei, qan japqan betin qolymen súrtken boldy da, bolǵan jaidy tezirek jetkizu úshin úiine qarai júgirdi. Máikó sheshesi onyń qan basqan bet-auzyn kórip shoshyp ketti .
– Oibu, Múqataiym-ai, ne boldy, kim úryp ketti? – dep tezdetip su alyp kelip, basy-kózin jua bastady. Múhametbai óksigin basa almai biraz túrdy da, bolǵan jaidy aityp berdi. Aǵasy Múqametqali jańa keldi me, úide búrynnan jatty ma, júgirip shyǵyp:
– Ói, qyztalaq neme! Balada nesi bar? Máikó, kiim daiynda! Men sol jaqqa kettim! – dep aǵasy jyldamdatyp, atyn erttei bastady. Úiden apasy alys jolǵa shyǵatyn qorjynyn alyp shyǵyp, Múqametqalidy shyǵaryp saldy.Úidegi bala- shaǵa bári úrpiisip qala berdi.Múqametqali bandylardy tez tauyp, solarǵa qosyldy.
– Sol kúni Búgildiń saiynda qatty atys boldy. Qystaubai auyldaǵy adamdardy er-áiel, bala-shaǵa demei barlyǵyn shekaradan ótu úshin, Qytai jerine alyp bara jatqan. Búgildiń saiynan tik júrip, otyz shaqyrymdai júrgen soń, sol araǵa toqtap, bala-shaǵany dem aldyrdy. Biraq artynan quǵynshylar kele jatqanyn bildi. Qystaubai búl habardy audanǵa jetkizgender kim ekenin eshkim aitpai- aq ishi sezdi. Qystaubaidyń auylda qalǵan «sholaq etek» belsindiler ózderiniń bauyrlaryn ústap bere qoimas degen oida boldy. Biraq atystan keiin onyń oiy tas-talqany shyqty. Arǵy bettegi bir qora qyzyl áskerlerdi kórip, olar SHymyldyqqaraǵaiǵa qarai jasyryndy.Búlar bar- joǵy- tórteu. Bir kezde Qystaubaidyń balasy qyzyl áskerlerdiń qasynan bauyry Orazymbekti kórip qaldy, ol auyldyq sovet bastyǵynyń orynbasary bolyp júúmys isteidi. Bir kezde qyzyldar saida túrǵan auyl adamdaryna qarai oqty qarsha jaudyrdy. Azan- qazan shu boldy da ketti. Osy kezde Qystaubaidyń balasy aiǵailap:
– Orazymbek aǵa, atqyzbańyzshy! – dep ornynan túrǵany sol edi, qarsy bettegi Orazymbet balaǵa qarai myltyqty kezep, atty da tastady. «Áke, jatyńyz» degenine qaramai Qystaubai Orazymbekti atyp úlgerdi. Ol áiteuir, Máiittiń betin shapanymen japty da:
– Búlar jalǵyz balamdy atqan soń boldy, eshkimdi ayamaidy, ar jaqqa kettik! – dep arǵy betke qarai atynyń basyn búrdy. Qasyndaǵylar da daiyn túrǵan eken, attarymen jele jóneldi. Teriskeide de tynysh emes, Qystaubaidyń eldi kóshirip bara jatqanyn habarlap qoiǵandyqtan, qyzyl ásker olardy ústauǵa saqadai sai túr eken. Qystaubai qasyndaǵylarmen birge olardyń atqan oqtaryn tigizbei, Qytai jerine aman-esen ótti de ketti. El tynyshtanǵan soń Qystaubai shekaradan ótip, balasyn ózi jerlep qaitty. Qyrylǵan auyl adamdarynyń súiegin kórip, ol qatty ashu-yzaǵa bulyǵyp, ne isterin bilmei, sharasyzdyqtan arǵy betke qaita ketedi.
Qystaubai Qashqynov degen adam kim? Ol sol kezdegi júiege qarsy shyqqan bai-manaptardyń biri. Qúralaidy kózge atqan mergen bolǵan. Qystyń qysynda jalańash denesine jeńi joq qajekeiin ile salady eken. Jún-jún keudesinen búrqyraǵan bu shyǵyp, eki iyǵyna eki kisi mingendei alyp denesi shiyrshyq atyp túrady deidi kórgender. Keiin Keńes tyńshylary ony Qytai jerinde tauyp, óltirgen. Al Múqametqali bir jyldan keiin bauyr- tuystaryn tanystary arqyly Qytai jerine alǵyzdy.
Qyzyldar «Kisiqyrylǵan» bolǵan atysta tiri qalǵandardy Qońyróleń auylyna mal qúsatyp aidap kelgen. Bireuler eki-aq adam tiri qalǵan dese, endi biri onshaqty adam tiri qalǵan deidi. Qazirgi Bóribai bi auylynda tuǵan, Jarkent qalasynyń túrǵyny Jeken aǵamyz bylai deidi.
– Meniń apam Maiqieva Qanysha Óskenbaiqyzy 1902 jyly tuylǵan. Ruy Úmbetei. Atys kezinde kiizge orap tastaǵandyqtan aman qalady. Apamyz 2004 jyly 102 jasqa kelip qaitys boldy. Biraq birde-bir ret osy oqiǵany aitqan emes. Súraǵan kezde «Balalar, ony qaitesińder?» dep eske alǵysy kelmeitin.
Iya, qalai desek te, búkil bir auyl shekken qaiǵy-qasiretti úmytqanymyz dúrys emes. Bolashaq úrpaq úshin, jazyqsyz qyrylǵan bauyrlarymyz úshin eskertkish qoyu bizdiń paryzymyz.
Roza Ystai,
jurnalist,
Panfilov audany.
Q-Andas ақпарат.











