Iá, bereke-birliktiń, yntymaqtyń, aǵaiynnyń hal-qadirinshe demeuiniń nátijesinde boi kótergen ǵalymnyń eskertkishin túrǵyzu turaly bastamany áu basta respublikalyq “Úsh báiterek” qoǵamdyq qory kótergen bolatyn.
“Kóp túkirse kól bolady” demekshi, kóptiń demeuimen boi kótergen estelik búginde sol kópshiliktiń ruhani lázzat alatyn ornyna ainalyp otyr. Keiingi jyldary qalamyzda ótken qandaida bir mádeni, tanymdyq, merekelik issharalar barysynda kópshilik aldymen Qadyrǵali bi Jalaiyr eskertkishine gúl shoǵyn qoiyp, taǵzym etip, perzenttik boryshyn ótep baryp, maqsattyń júmysty qolyna alady. Al jańadan shańyraq kótergen jas júptar, balasyn bolashaq baqytty saparǵa attandyruǵa jabdynǵan ata-analar mindetti túrde baba ruhyna taǵzym etse, jańa josparǵa kirisken jastardyń da aldymen baba aldynan ótip, júmysyn bastaitynyn jii kórip júrmiz. Demek, osydan biraz jyl búrynǵy kóptiń tilegi mine, osylai óziniń ómirsheńdigin dáleldedi.
Eskertkishtiń sáuleti men sáni de qalamyzǵa kelgen qonaqtarǵa búl óńirdiń úlylyqqa iilip, tarihqa úńilip túratyn parasatqa bai júrt ekenin túsindirip túrady. Sondyqtan sóz tizginin alǵandar babanyń suretin salǵan suretshi Marat Núsipke, sodan keiin Qazaqstan Sáuletshiler odaǵy Almaty oblystyq filialynyń tóraǵasy Qabi Baulyqov pen músinshi qairat Súranshynyń eńbegine rizashylyǵymyzdy bildire ketkenimiz jón. Sonymen birge, baba músinin qúyuǵa bar ynta-yqylasyn arnaǵan qaraǵandy qalasyndaǵy qazaqstan Sáuletshiler odaǵyna qarasty Dosmúhambetov atyndaǵy kombinat pen qúrylys júmysy men eskertkishti abattandyrudy sapaly ayaqtaǵan “Aq jol” JSHS-niń qúrysh qoldy jigitteri.
Múraǵat derekteri boiynsha Qadyrǵali Jalaiyr Reseidiń Ryazanь oblysyna qarasty qasymov qalasyna jerlengen. qazaqstandyq bir top ǵalym baba jatqan qaladaǵy eski qorymǵa tuǵan jeriniń bir uys topyraǵyn aparyp, belgi ornatyp qaitqan edi. Osy oraida, sol ekspeditsiya qúramynda bolyp, baba qabirine táu etip qaitqan zań ǵylymdarynyń doktory Ómiráli Jalairi siyaqty azamattardy áńgimege tartyp kórdik:
– Bizdiń eń aldymen úlylarymyzdy úlyqtap, olardyń qadirin tanyp, eskertkish ornatyp jatuymyzdyń ózi táuelsiz el bolyp, irgemizdi bekitip jatqanymyz der edik. Eger osy kún bolmasa bizdiń búgingi quanyshymyz bolmas ta edi ǵoi. Sondyqtan árbir qazaq perzenti osyny tereń túsinui kerek. Baba qabirin izdep tauyp, onyń aruaǵyna táu etip, eline oraluyna jaǵdai tuǵyzuymyzǵa da osy táuelsizdik sep boldy. Biz 2005 jyly qazan aiynda “qadyrǵali bi” qorynyń tapsyrmasymen tórt adam Máskeuge attandyq. Osy jerde bir nárseni ashyq aita ketu kerek. Bizden tórt jyl búryn da arnaiy ekspeditsiya osy maqsatpen Máskeude bolǵan. Biraq olarǵa Resei úkimeti esh qújatty kórsetpei qaitarǵan bolatyn. Sondyqtan biz aldymen Syrtqy ister ministrligi arqyly Resei syrtqy ister ministrligine shyǵyp, rúqsat aldyq. Sonymen alǵashqy saparymyzdy Máskeudegi múraǵattardan bastap izdestirdik. Keiin Ryazanь oblystyq ólketanu múrajaiyndaǵy múraǵattardy aqtaryp, ózimizge kerekti málimetter taptyq. Tarihshy, ólketanushy orys ǵalymdarymen qoyan-qoltyq júmys jasaudyń nátijesinde qadyrǵali babamyzdyń búrynǵy qasymov handyǵynda istegen júmystarynyń kóshirmesin aldyq. Jatqan jerin de anyqtadyq. Endi osynda bizdi taǵy bir jaǵdai qinai bastady. Biz jospar boiynsha babanyń basyna ornatu úshin Almatydan arnaiy qúlpytas jasata barǵan edik. Biraq qasymov qalasyndaǵy kóne zirattardyń basyna aq tas ornatylady eken. Sondyqtan jergilikti zauyttarǵa qaitadan tapsyrma berip, aqtastan qúlpytas jasatyp, basyna arab árpimen “qadyrǵali bi” dep atyn jazyp, onyń astyna kirilitsamen sol jazudy qaitalai kóshirip ornatyp qaittyq. Al babamyz jatqan qabirden arnaiy ákelingen topyraqty eskertkishtiń taǵanyna kómdik. qysqasy baba aruaǵy tuǵan erimen osyndai úndesip, baba bolashaǵy úrpaqtarymen osylai tildesip jatyr,
– degen jauap aldyq olardan.
Qadyrǵali babamyz óz zamanyndaǵy ozyq oily túlǵalardyń biri. Onyń shejireler jinaǵy halqymyzdyń tarihynan mol maǵlúmat beretin qúndy múraǵat. Atalǵan jinaq jaiynda óz kezinde orys ǵalymdarymen qosa, SHoqan Uálihanov, bertinde Múhtar Áuezov, Álkei Marǵúlan, Manash Qozybaev siyaqty dara túlǵalar óz baǵasyn bergen bolatyn.

Bizdiń arǵy ata-babalarymyz qiyr SHyǵystan Batys Europaǵa deiingi, Sibirden Úndistanǵa deiingi aumaqty alyp jatqan memleketterdiń damuynda eki myń jyl boiy eleuli ról atqaryp keldi. Orasan zor keń-baitaq aumaqta qonys audarumen bolǵan kóshpeliler Euraziyanyń etnostyq jáne memlekettik bet-beinesin bir emes, birneshe ret ózgertti», – dep jazǵandai, bizdiń zamanymyzdan búryn VII-II ǵasyr aralyǵynda ómir súrip, Afrasiyap – Alyp Er Túńǵa atanǵan babamyz alǵashqy Túrik memleketi, Eniseiden – Jerorta teńizine deiin sozylyp jatqan úly imperiyany qúryp, Túran elin quatty el qyldy. Al Kirdiń keudesin basyp, basyn qanǵa bóktirgen Túmar hanymnyń (b.z.d. VI ǵ.) ańyzǵa bergisiz erligi de eldiktiń asqaq órligi emes pe? Mahabbatyn halqynyń azattyǵy jolyna qúrban etken Zarina anamyz, qúmyrsqadai qújynaǵan tabǵash júrtyn tabanyna janshyǵan Móde táńirqút, «Túnde úiyqtamai, kúndiz otyrmai, qyzyl qanyn tógip, qara terin aǵyzǵan» Bilge, qapaǵan, Kúltegin (VII-VIII ǵasyr) qaǵandardyń erlik isteri kimnen kem. Iá, aibarynan dúshpany imengen, prasaty bai ólkeniń erlik-dańqyna úlgi bolǵan talai patshalar men handar búgingi úrpaqtyń maqtanyshy emes pe? Olar qazaq halqyna adal, berile qyzmet etip, eldiń táuelsiz boluyna úlesin qosty. Osy tústa sol etjendi tarihty búgingi úrpaqqa jazyp qaldyrǵan parasatty ǵalymdardyń eńbegi de eldiń alǵysyna bólenip keledi. Sol qatardyń basynda qazaq tarihynyń shyndyǵyn súzgen Qadyrǵali Jalaiyrdyń «Jylnamalar jinaǵy» túr.
Rasynda, jahandanu dáuirinde jútylyp ketpes úshin eń aldymen ótken kúnge kóz salǵan abzal. Óitkeni, tarihqa arqa súiemese bolashaq búldyr. Sondai-aq, myltyqsyz maidan kún saiyn júrip jatqan qazirgi kúnde tarihi jadyny saqtap qalu – jalpy ózińdi-óziń saqtap qaludyń jalǵyz joly. Ol úshin qazaq tarihynyń kókjiegin keńeitu arqyly qazaqtardyń Euraziya aumaǵyndaǵy baiyrǵy halyqtardyń biri ekenin jáne keiingi jiyrma jyldaǵy táuelsizdik tarihyn tolyq paiymdau qajet. Rasynda, qazir memleketimiz qalyptasqan belesinde biz óz tarihymyzdy osy zamanǵy ǵylymnyń biiginen paiymdauǵa jáne últtyq tarihtyń bólinbeitin beinesin qalyptastyruǵa tiispiz. Táuelsizdik jyldary Elbasynyń qamqorlyǵymen tarihi sanany qalyptastyru, «ǵylymi qazyna» siyaqty memlekettik baǵdarlamalar qabyldandy, qarjylar sheshildi. Múraǵat betteri ashylyp, tarih betteri tolyǵuda. Talai qazaqstandyq ǵalym shetelderde is-tájiribeden ótuge múmkindik aldy. Biraq ta, kemdemsoq sayasattyń kesirinen kende qalǵan tarihi sana kókjiegin kórsetpedi.
Aitpaqshy, 2003 jyldan bastap «Mádeni múra», sosyn «ǵylymi qazyna» siyaqty memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, qarjylandyru máselesi sheshildi. qúpiya sanalatyn múraǵat qorlary ashylyp, tarih betteri tyń derektermen tolyqty. «Syndarly on jyl», odan keiingi «Jasampazdyq pen beibitshilik jyldaryn» qamtityn táuelsizdik tarihynyń mańyzdy oqiǵalary júielenip, ǵylymi ainalymǵa endi. Elbasy Jarlyǵymen 1998 jyly «Halyq birligi men últtyq tarih jyly», 1999 jyl «úrpaqtar birligi men sabaqtastyǵynyń jyly», – dep jariyalanyp, kóptegen múramyz túgendelip, joǵymyz tabyldy. «Halyq tarih tolqynynda» aidarymen memlekettik baǵdarlamalarǵa sáikes Bilim jáne ǵylym ministrligi men Mádeniet ministrligi birlesip úlken ǵalymdar tobyn shetelderdegi múraǵat qorlaryna júmys isteuge jiberudi dástúrge ainaldyrdy. ǵalymdar kórshiles qytai men Resei jáne Iran, Túrkiya, Arab elderi, Mońǵoliya, Úlybritaniya siyaqty elderde bolyp, kóptegen ǵylymi nátijege qol jetkizdi. Sol qatarda qytaidan qazaq handyǵynyń tarihyna qatysty TSinь imperiyasynyń múraǵat qújattarynyń kóshirmeleri ákelindi. 283 tomdy qúraityn biregei múraǵat qújattary óz kezeginde kóptegen dúdámal súraqtarǵa jauap tabuymyzǵa jol ashty. Sol igilikti isterdiń jalǵasyndai qadyrǵali bi qosymúlynyń tarihi eńbegi qaita paraqtalyp, onyń qúpiyasy men bizge beimálim shyndyǵy qaitalai zerdelene bastady.
Osy tústa Qadyrǵali bi Qosymúlynyń eńbegin nasihattaudyń mańyzdylyǵy qanshalyq? Degen zańdy súraqqa da nanymdy jauaptar berildi. álbette, biz qashanda búgingi jetistigimizdiń olqy bolmaǵanyn dáleleu úshin ótken tarihqa úńiletinimiz anyq. Óitkeni, búginniń izi keshegi babalar salǵan sara jolda sairap jatyr. Osy túrǵydan kelgende, qadyrǵali bidiń qazaq tarihyna qosqan úlesiniń ózin tarihi sabaqtastyqtyń sanadaǵy jańǵyruy retinde túsingen abzal. SHynymen Qadyrǵali múrasyn nasihattau elimizdiń táuelsizdik tarihy jáne sayasi jaǵdaiymen bite qainasqan shara ekendigin moiyndauymyz kerek. Tarihshalardyń pikiri boiynsha, «Jylnamalar jinaǵy» atty Qadyrǵali bi eńbegi 1600 – 1602 jyldary jazylyp bitken. HIH ǵasyrdan bastap ǵalymdardyń nazaryna iline bastaǵan qadyrǵali bi shyǵarmasyn saqtap, tanyp-bilude tuysqan tatar halqynyń oqyǵan azamattarynyń, ǵalymdarynyń sińirgen eńbegi erekshe boldy. Búl rette olardyń barlyǵynyń atyn atap shyǵudyń qajeti shamaly. Desek te, alǵash ret tatar ǵalymy Ibragim Halfin eńbektiń kóshirmesin qazan universitetiniń kitaphanasyna tapsyrǵanyn aitpai ketuge bolmaidy. Resei ǵalymy H. Fren qasym handyǵynyń hany Ondanúly Orazmúhammedtiń sandyǵynda saqtalǵan qosymúlynyń óz qolymen jazylǵan túpnúsqasymen tanysqan. Al atalmysh eńbektiń ǵylymi ainalymǵa túsui úshin kóp eńbek etken shyǵystanushy I. Berezin bolsa, «Jylnamalar jinaǵyndaǵy» derekterdi óz zertteuine mol paidalanǵan tarihshy Velьyaminov Zernov boldy. Jalaiyr Qadyrǵali bi HVII ǵasyrda taza qazaq tilinde túńǵysh tarihi shyǵarma jazǵan tarihshy ǵalym, ony qazaq tilinde tarihi jazba shyǵarmalarynyń bastaushysy deuge bolady. SHoqan Uálihanov Qadyrǵali bidiń qoljazbasy turaly: «Búl kitaptyń ábilǵazy shejiresimen jáne «SHaibaninamamen» salystyrǵanda ańyzdan góri aqiqaty molyraq. Tili qazirgi qazaq tili siyaqty» dep jazady. qadyrǵali bige joǵary baǵa bergen úly ǵalymdarymyzdyń biri – akademik álkei Marǵúlan. 1ú81 jyly «qazaq ádebieti» gazetiniń 1-nómirinde jariyalanǵan «Kúmis sandyq qúpiyasy» atty kólemdi maqalasynda ol bylai deidi: «Orazmúhammedtiń kitaphanasynda saqtalǵan kitaptardyń eń baǵalysynyń biri – ózine dos bolǵan serigi ári ataqty bii, kórkem tilde qazaqsha jazatyn jazushy qadyrǵali Jalaiyridiń shyǵarmasy. Onyń kitaby 15ú8 jyly jazylyp bitken, áuelgi aty qandai ekeni belgisiz. Jazudyń bas-ayaǵy joǵalyp ketken…». Al Halyq jazushysy Múhtar Maǵauinniń babamyz turaly pikirine kóńil bóleiik. «qadyrǵali bi Jalaiyr – túrki álemindegi úlken túlǵa. Ol iri qoǵam qairatkeri, tarihshy, filosof jazushy ǵana emes, Sibir jerinde Ermak bastaǵan orys otarshylaryna qarsy kúresken áskerbasy «bahadúr qolbasshy» – degen ol. Dese degendei-aq, bayandamashylar eńbeginde kórsetilgen babamyz turaly sańlaqtar men jaisańdardyń oi-pikirin kóptep keltire beruge bolady.
Búǵan qarap, qazaqta Qadyrǵalidan búryn tarihshy bolǵan joq degen úǵym tumauy kerek. Alaida, ol qazaqtyń tarihyn qazaq últynyń múddesi túrǵysynan zerttegen birinshi ǵalam. qysqasy, osyndai salmaqty sebepter ǵalymnyń eńbegin qaita aqtaryp, júrtqa jańa qyrymen nasihattauǵa negiz bolyp otyr.
Túiin
Qús qalyqtai alar erkin biikten qaraǵan baba el júrtyn búgingi táuelsizdiktiń kepili bolǵan yntymaq pen bereke-birlikke shaqyryp túr. Al babanyń eńbekterin nasihattau júmysynyń da qarqyn alǵanyna kuá boldyq. Osydan biraz jyl búryn “Úsh báiterek” qoǵamdyq qory “Armysyń, áz baba” degen kitap shyǵarǵan. Úsh bólimnen túratyn kitaptyń birinshi bólimi babanyń eńbegine arnalsa, ekinshi bólimde baba jaiynda jazǵan ózge ǵalymdardyń eńbegi jinaqtalǵan, al sońǵy bóliminde jyr músháirasynda baba ruhyn asqaqtatqan aqyndardyń óleńine oryn berilgen edi. Atalmysh kitap sodan beri oqu oryndaryndaǵy jastardyń óz tarihyn, salt-dástúrin, ádet-ǵúrpyn úirenetin taǵylymdy oqulyq bolyp keldi.
Qajet Andas.
Q-Andas aqparat agenttigi.











