Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

SHoqan Uálihanov — Ystyqkól sapary kúndeligindegi Jetisudyń qasietti nysandary

Шоқан Уәлихановтың «Ыстықкөл сапарының күнделігі» еңбегінде Жетісу өңірінің жер-су аттарына, жол бойындағы таулардың, шөлді алқаптар мен өзен аңғарларының өсімдіктері мен жануарлар дүниесі туралы құнды деректер бар. Оларды зерделеу Жетісу өлкесі табиғатының ерекшеліктерін, органикалық дүниесін, климаты мен ішкі суларының жағдайы жөнінде құнды мәліметтер алуға мүмкіндік береді.

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Шоқан Уәлиханов — Ыстықкөл сапары күнделігіндегі Жетісудың қасиетті нысандары

SHoqannyń «Ystyqkól saparynyń kúndeligine» jasalǵan taldaulardan 1856 jyly SHoqan qatysqan, polkovnik M. Homentovskiidiń jetekshiligimen úiymdastyrylǵan, Semeiden shyqqan áskeri-ǵylymi ekspeditsiyanyń Ayagózge, odan ári batysqa qarai Arǵanaty jotasynyń soltústik sheti arqyly Lepsi, Aqsu ózeni, Jetisu Alatauynyń soltústik silemi — Qarakúńgei jotasyndaǵy Gasfort asuy arqyly Qapal bekinisine jetkeni anyqtalady.

Kúndeliktegi jazbalarǵa sáikes, Arǵanaty tauy — Lepsi men Ayagóz ózenderiniń tómengi aǵysy aralyǵyndaǵy tau. Absolyuttik biiktigi – 712 metr, úzyndyǵy – 25, eni – 10 shaqyrymnan astam. Sayahatshy tau betkeiinde jabaiy askók, shomyr, sábizshóp, jabaiy sarǵaldaq, tobylǵy, qaraǵan ósetinin sipattaǵan. Tabiǵatyna sipattama bere otyryp, Arǵanatynyń batysyndaǵy Balqash oiysynda shóldi landshafttar basym ekenin atap ótken.
SHoqan Lepsi ózeni ańǵarynda torańǵyly, jideli, jyńǵyldy toǵailardy, ózenniń batysyndaǵy qúmdy shólderdi sipattap, onda ósimdik jamylǵysy tasty shólderge qaraǵanda birshama mol ekenin jáne mal jaiylymyna qolaily ekenin jazady. Sonymen qatar tasbaqalar men jylandardyń kóp bolatynyn atap ótken.
Sayahatshy Lepsi, Aqsu, Qaratal ózenderiniń bastauyn Jetisu Alatauynan alatynyn, suy mol ári tereń ekenin, odan salmen júzip ótkenin sipattaǵan. Qazirgi Qoqan qoryqshasy aumaǵyn qamtityn Lepsi ózeniniń Balqashqa qúyar saǵasy qalyń qamysty bolyp, onda túrli qústar mekendeitini jáne jolbarys kezdesetini jazylǵan. Búdan XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Balqashqa qúyatyn ózen saǵalarynda qamys jolbarysy mekendegenin, al qazirgi kezde onyń joiylyp ketkenin kóruge bolady.
Ystyqkól saparynyń kúndeliginde túrki kezeńiniń balbal tastarynyń, jol boiyndaǵy qazaq zirattarynyń, ejelgi qorǵan tóbeleriniń suretteri de salynǵan.
Óz jazbalarynda SHoqan qazirgi Altynemel, Kólsai kólderi, Ile Alatauy, SHaryn últtyq tabiǵat parkteri aumaǵyndaǵy Ileniń sol jaq salalary — Talǵar, SHaryn ózenderiniń salalary; Orta SHet Merki, Kegen, Temirlik; SHelek ózeniniń salalary — Satyly, Qarabúlaq, Qúrmetti, Jińishke, Sarbúlaq, olardyń aǵystarynyń sipattaryn bergen. SHelek jaǵalauyndaǵy alqaptarda mal jeitin shóp joq, tek jusan men qyzǵaldaq bar, biraq ózenniń jaǵasynda tal, jide, tobylǵy, jyńǵyl ósetinin atap ótken.
SHoqan sayahat baǵyty boiyndaǵy qazirgi Qaratúryq, Qoram auyldarynyń mańynda shi, qońyrbastan túratyn shalǵyndy biik shóptesin ósimdikter ósetinin, kei bóliginiń batpaqty bolatynyn jazǵan. Ǵalym Qoram atauyn ejelgi molalarmen bailanystyrady. Qazaq ańyzy boiynsha, múnda qalmaqtardyń bekinisi bolǵan, ony Abylai han qiratyp, SHelek alqabyn jaudan tazartqan.
SHoqan óz jazbalarynda SHelekten Ystyqkólge baratyn keruen jolynyń Sógeti tauy — Kókpek asuy — Toraiǵyr tauy — Temirlik — úsh Merki ózenderi — Qarqara jazyǵy — Santash arqyly ótetinin sipattaǵan.
Sayahatshy Ystyqkólge keruen jolymen emes, Sógeti tauy — Orta Merki — SHet Merki — Qarabúlaq — Satyly — Qúrmetti asuy arqyly barǵan. Ǵalym Ystyqkól men Qashqariyaǵa sapary barysynda SHaryn, Ile Alatauy, Kólsai kólderi últtyq parkteri men oǵan japsarlas jatqan Eńbekshiqazaq, Kegen, Úiǵyr audandary aumaǵyndaǵy jer-su attaryn, ósimdikteri men januarlar dúniesin zertteuge basa nazar audarǵan. Búǵan dálel — joǵaryda atalǵan aumaqtardyń jer-su attarynyń shyǵu tegi men maǵynasyna bergen sipattamalary.
Óz jazbalarynda atauy búginge deiin saqtalǵan Sógeti men Toraiǵyr arasyndaǵy SHelek aǵysynyń Bartoǵai shatqaly, SHarynnyń Bógeti men Toraiǵyr taulary bitken jerdegi aǵysy — Sarytoǵai, al onyń Birinshi Merki qúyatyn jerden Sarytoǵaiǵa deiingi arasy Aqtoǵai dep atalatynyn atap ótken. Toraiǵyr, Bógeti, Sógeti taularynda qysta qar az túsetindikten, qystauǵa qolaily ekendigin kórsetken.
Toraiǵyr, Bógeti, Sógeti taularynda qysta qar az túsuine bailanysty qystauǵa qolaily boluymen erekshelenedi.
Óz jazbalarynda Orta Merki, SHet Merki men Keńsu ózenderi alabynda, Toraiǵyr, Sógeti, Bógeti taularynda qaraqúiryq, qústardan jabaiy kepter, kekilik, shil, tau qaratorǵaiy, suyq torǵai, lashyn, qozyqúmai mekendeitinin atap ótken.
SHoqan Orta Merkiniń SHarynǵa qúyar saǵasynan bastap tik jartasty shatqaldy bolatynyn, ózenniń orta aǵysynda shyrǵanaq, yrǵai, saryaǵash, sary gúldi jáne úsaq japyraqty itmúryn, japyraqtary kishkentai biik qaraǵan, úshqat, qylsha, tau betkeilerinde shyrsha ósetinin sipattaǵan.

SHoqan eńbekterindegi Jetisu óńirindegi jer-su attarynyń mán-maǵynasy SHoqan eńbekterinde jan-jaqty sipattalǵan qazirgi Eńbekshiqazaq, Kegen, Raiymbek audandary aumaǵyndaǵy jer-su attarynyń maǵynalaryn anyqtap, sózdik jasadyq.
Qarqara — ózen atauynyń shyǵuy turaly ańyz jerdiń faunasymen bailanysty. Bir ańyzda búl mekendi úzaq uaqyt mekendegen Qarqara atty qús bolǵan, halyq ony qasterlep, ózenge sol qústyń atyn bergen. Basqa ańyzda Qarqara — asa súlu aru qyzdyń aty retinde atalady.
Aqtoǵai — oiys jerlerdiń, suly jaǵalaulardyń atauy. «Aq» sózi keide «su» maǵynasynda, al «toǵai» sózi — ártúrli fonetikalyq núsqalarda (tuǵai, tohoi, t.b.) qoldanylǵan.
Búien — Jetisu Alatauynyń soltústik betkeiindegi múzdyqtardan bastalatyn ózen. Kóne túrkishe «bii» — biik, «-en» — kóptik affiks. Birneshe salasy (Bala búien, Búrkittibúien, Súńqarbúien) qosylyp, ortaq atauǵa ie bolǵan.
Byjy — Qaratalǵa qúyatyn ózen. Kóne tildegi «baja» sózinen, maǵynasy — «saz», «sazdy jer».
Elshenbúirek — Raiymbek audanyndaǵy tau men alqap atauy. «Elchen» — mońǵol tilinde «shabarman», «búirek» — kóne túrki tilinde jer bederiniń oiys pishinin bildiredi.
Kúnes — ózen atauy. Tór Jetisu qazaqtarynyń tilinde «kúnes», qyrǵyz tilinde «kúngei» — kúnge qarap aǵatyn ózen.
Kúreńbel — eldi meken atauy, túspen bailanysy joq. «Kúreńse» (ósimdik aty) + «bel» sózderinen jasalǵan.
Ósek — Panfilov audanyndaǵy Ilege qúyatyn ózen. Eki joramal bar: birinshisi — kóne túrki «us» (su) + «oq» (taipa), maǵynasy «qasietti su»; ekinshisi — Úsh-oq taipasynyń atauynan shyqqan.
SHaryn — parsy tilinde «shar» — tórt, maǵynasy dúnieniń tórt búryshy.
Túrgen — «túrilgen», «kóterilgen» degennen shyqqan, taudyń biik bókterindegi qonys atauy.
Búǵyty — «búq» (jasyrynu, kózge túspeu) + «ty» affiksi, sondai-aq «búǵy» januarynyń atauymen bailanysty.
Sógeti — qyrǵyz, úiǵyr tilderinde «sóget» — verba (taldyń bir túri). Sondai-aq mońǵol tilindegi «sogoty» (maral) sózimen bailanysty boluy múmkin.
Toraiǵyr — «tory» (jylqy túsi) + «aiǵyr» (jylqynyń atalyǵy), taudyń keskin-pishinine bailanysty qoiylǵan.
SHoqannyń ǵylymi qyzmeti men etnografiyalyq zertteuleri, tańdamaly shyǵarmalaryna jasalǵan taldaular SHoqan Uálihanovtyń sayahatshy ǵana emes, barǵan jerleriniń tabiǵatyn, ósimdik jamylǵysyn, geologiyalyq qúrylysyn sipattap, jol jazbalaryna karta-syzbalaryn jasaǵan geograf ári kartograf, halyqtyń salt-dástúrleri men ańyzdaryn jinaǵan etnograf ekenin kórsetti.
Qysqa ǵúmyrynda ol Resei memleketi men áskeri qyzmetkerleri úshin mańyzdy anyqtama bolatyn kartografiyalyq múralar qaldyrdy. Ár zertteu baǵyty boiynda ózenderdi, taulardy, asulardy, tau jotalaryn syzyp otyrǵan. Búl eńbekteriniń basty qúndylyǵy — qazirgi geografiyalyq kartalardyń negizine ainaluy.
SHoqan etnograf retinde Bayanjúrek, Eshkiólmes, Matai taularyndaǵy jartastaǵy suretterdi, Qapal oiysyndaǵy qola dáuirindegi astronomiyalyq beket pen ǵibadathanalardy, SHalkóde ańǵaryndaǵy SHartas kieli ornyn zerttep, ańyz-áńgimelerin jinaǵan.
SHoqannyń etnograf ǵalym retinde  tabiǵi ǵibadathana qyzmetin atqarǵan Bayanjúrek, Eshkiólmes, Matai taularyndaǵy jartastaǵy suretterdi, Qapal oiysyndaǵy qola dáuirindegi aspan denelerin baqylaityn astronomiyalyq beket jáne ǵibadathana qyzmetin atqarǵan “Qalaqai”,  SHalkóde ózenini ańǵaryndaǵy SHartas kieli oryndaryn zerttep olarǵa qatysty ańyz-áńgimelerdi jinauy dálel bolady.

Qysqa ǵúmyrynda ǵylymǵa úzaq jol salǵan SHoqan eńbekterin táuelsiz memleket túǵyrynda túryp, keshendi zertteudiń qajetteligi mol.

 

Qajet ANDAS,

Q-Andas aqparat.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 13
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz