Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

«Tirshiliktiń túp-tegi Jetisudan taraǵan»

Белгілі бір уақыт кезеңінде ғұмыр кешіп, уақыт өткен сайын артында қалдырған мұралары жарқырай түсетін тұлғалар бар. Өткен күндермен бірге олардың адам баласының өркенін өсіріп, оның болашағына үлес қосатын рухани игілігінің қадір-қасиеті де арта түседі. Осы тұрғыдан келгенде өмірінің денін экологияны қорғау саласына арнап, қоршаған ортаның қорғаушысы бола білген жерлесіміз, биология ғылымдарының кандидаты, профессор, академик Құралай КӘРІБАЕВАНЫ ерекше атауға болады. Ол кісі экология саласы бойынша елімізде атқарылған көптеген ірі жобаның авторы ретінде әлемдік деңгейдегі өзекті мәселелерді шешуге белсене атсалысқан ғалым. Әсіресе, Жетісу өңіріндегі бірнеше Ұлттық саябақтың құрылуына белсене атсалысып, өңірдің өркендеуіне үлесі сіңген еңбекқор жан. Талай-талай талантты жастардың ғылым саласынан бақыт іздеуіне маңдай терін төккен білікті ұстаз, әлемдік деңгейдегі ірі ғалым, қоғам қайраткерлерімен әріптес бола жүріп, олардың бай тәжірибесін кейінгі буынға жалғаған қарапайым тұлға. Зейнет жасында болса да ҚР Ауылшаруашылық министрлігі жанынан құрылған көгалдандыру, өсімдіктер, жануарлар дүниесін қорғау және орманшаруашылығын дамыту комиссиясының жетекшісі. Білімін ел болашағына арнаудан жалықпаған Құралай Нұқақызының мол тәжірибесі мен өңір экологиясын қорғауға жұмсаған қажыр-қасиетін, өлкеміздің табиғат байлығы жайлы пайымын бір екшеп, оқырмандар назарына ұсынуды көптен бері ойлап жүр едік. Соның сәті түсіп, толғандырып жүрген біраз сұраққа жауап алдық.

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
«Тіршіліктің түп-тегі Жетісудан тараған»

– Qúralai apai! Siz respublikaǵa belgili ǵalymdar auyly atanǵan Jetisu auylynyń tumasysyz. Qai qyrynan kelsek te  ómir tájiribeńiz jetisulyqtar úshin taptyrmas bailyq. Árine, qyz balanyń ústaz, dáriger boluǵa qúlshynatyny anyq. Siz kabinette otyryp emes, túzde júrip qyzmet atqaratyn, qiyndyǵy men qyzyǵy mol ekolog mamandyǵyn tańdadyńyz. Eń aldymen osy mamandyqqa baruǵa ne sebep bolǵanyn aityp berseńiz?

– Men ǵalymdar auylynyń tumasy bolǵanymdy maqtanysh etemin. Bala kúnimizde aldyńǵy buyn aǵalarymyzǵa eliktep erjettik. Kanikulda jan-jaqtan auylǵa jiylǵan bilimdi, mádenietti aǵalarymyzdy kórip, solarǵa eliktep óstik. Al mamandyqqa keler bolsaq onyń jóni basqa. Jetisu auyly újymshar bolyp jańadan boi kótergende ony úsh dos basqarypty. Sonyń biri, újymshardyń basshysy meniń ákem Núqa Káribaev edi. Biz bir úide tórt qyz erjettik, men úidiń kenjesi edim. Sondyqtan ákem meni bala kúnimnen janynan tastamai ertip júrip,  auyl tirligine aralastyryp ósirdi. Jaz jailauda, qys qystauda, taza tabiǵatpen etene boldym. Ákem újymshardy basqarǵannan keiin úide túrmaityn. Al mektepten tys uaqytta ákemniń janynan qalmaitynmyn. Kóktem, jaz ailarynda malshy auyldardy aralasa, kúzde egin alqaptarynan tabylatynbyz. «Kóre-kóre kósem bolady» degendei, ólkeniń tamasha tabiǵatyn kóre júrip qorshaǵan ortaǵa degen qúrmetim qalyptasty.

Rasymen bizdiń ata-analarymyz, olardyń qatarlastary eńbekker, sondai-aq, jany taza, kirshiksiz adamdar edi. Men sol adamdardy kóre júrip eńbeksúigishtikti úirensem, ómirge qúshtarlyq pen tazalyqty da janyma serik ettim. Auyldaǵy orta mektepti bitirip, Almatyǵa oquǵa attanǵanda ákem újymshardyń basshysy bola túryp, jol qarajatyma kerekti qarjyny újymshardyń kassasynan qaryzǵa alyp bergeni áli kúnge kóz aldymnan ketpeidi. Eger óz qaltasynda sondai aqsha bolsa, esepshi qyzdyń aldyna júginbes edi ǵoi. Mine, búl ákemizdiń kóptiń, eldiń múddesine degen adaldyǵy men súiispenshiligi edi.

Basynda dáriger bolsam degen armanym boldy. Taldyqorǵandaǵy onkologiyalyq dispanserden is-tájiribeden de ótip kórdim. Biraq, júregim júmsaq, ayaushylyǵym basym bolǵandyqtan búl salanyń talabynan shyǵa almaitynymdy sezdim. Óitkeni, dáriger basqanyń auruyn emdeu úshin batyl boluy kerek. Sosyn tańdaǵan mamandyǵymdy ózgertip, Qazaq memlekettik qyzdar  pedagogikalyq institutynyń geografiya-biologiya fakulьtetine oquǵa tústim. Iá, tańdauym teris bolǵan joq. Mine, sodan bergi qyryq jyldan astam uaqytym elimizdiń ekologiyalyq salasyn nyǵaituǵa arnaldy. Abyroily júmys istedik. «Áttegen-ai» da, quanyshty sátterim de teń órilip otyrdy.

Ómir boiy bir salada júmys isteu qiyn bolǵan joq pa?

–Basynda aitqandai, qiyndyǵy da, qyzyǵy da kóp boldy. Meniń geografiya-biologiya mamandyǵyna oquǵa túskenime ásirese ákem qoldau tanytty. Sondyqtan bolar, qúlshyna oqyp, oqudy 1974 jyly qyzyl diplommen úzdik  bitirip shyqtym. Odan ary qarai da júmys istei júrip, oquymdy jalǵastyru úmitinde boldym. Aqyry 1977 jyly QazSSR Ǵylym akademiyasy Botanika institutynyń aspiranturasyna túsip, 1979 jyly «SHóleitti aimaqtarda jaiylymdy tiimdi paidalanudyń auystyrmaly joldary» atty dissertatsiyamdy qorǵap shyqtym. Alǵashqy eńbek jolymdy KazSSR Ǵylym akademiyasy  Botanika institutynyń ǵylymi qyzmetkeri bolyp bastap, 1995 jylǵa deiin sonda júmys istedim. Odan ary qarai Ekologiya jáne túraqty damu instituty direktorynyń ǵylymi júmystar jónindegi orynbasary, sońynan institut direktory lauazymynda búgingi kúnge deiin qyzmettemin. Sol jyldary Úlybritaniya damu institutynda, qorshaǵan ortany qorǵau jáne jaiylymdardy basqaru baǵdarlamasy boiynsha Kanadada, Euroodaqta TASIS, Dúniejúzilik bank, ABRR, BÚÚDB/ ǴEQ, taǵy basqa da halyqaralyq úiymdarda «Qarjylandyru men tiimdi paidalanudy engizu» baǵdarlamasy boiynsha is-tájiribeden ótip, biliktiligimdi shyńdadym. Sonymen qatar, QR Ekologiya jáne tabiǵi resurstar ministrliginiń shtattan tys sarapshysy, Ortalyq Aziyanyń biologiyalyq aluantúrliligi boiynsha dúniejúzilik saqtau ortalyǵynyń keńesshisi, qorshaǵan ortany qorǵau salasy boiynsha halyqaralyq damytu Garvard institutynyń keńesshisi siyaqty mindetterdiń de údesinen shyqtym dei alamyn. Tipti, biraz jyl QR Túraqty damu men Últtyq ekologiyalyq ortalyǵynyń ońtústik aimaqtyq bóliminiń basshysy retinde Jetisu jerindegi birqatar jobanyń júzege asuyna qol úshyn bergenimniń ózi ómirimniń eń úmytylmas sáti desem de bolady. Sol qatarda Jetisu Alatauynda «Jońǵar-Alatauy» memlekettik últtyq tabiǵi sayabaǵynyń ashyluyna tikelei basshylyq ettim. Kóptegen halyqaralyq úiymdardyń múshesi retinde álemdik deńgeidegi jobalardyń atqaryluyna investitsiya tartu arqyly yqpal etumen qatar adamzattyq qorshaǵan ortany qorǵau jolyndaǵy úmtylystaryna ózindik úlesimniń nátijeli jetistikterimmen órilip otyrǵanyn maqtanysh etemin. Osy baǵytta bilimim men eńbegimniń arqasynda 300-den astam ǵylymi eńbek, 5 monografiya jazdym. Álemniń, elimizdiń, Jetisu óńiriniń qorshaǵan ortasyn qorǵauǵa qosqan eńbekterim arqau bolǵan «Taulardyń asyl alqasy» atty ǵylymi-tanymdyq, «Qazaqstannyń jabaiy almasy HHI ǵasyrdyń bau-baqtaryna deiin» atty ǵylymi- derekti  filьmder túsirildi. Tókken terimiz ótelip, talai mártebeli ataqtarǵa qol jetkizdim. Iá, onyń bárin aityp jatudyń keregi shamaly. Biraq, osy barysta dúniejúzine áigili, tanymal talai qoǵam qairatkerlerimen áriptes bolyp, ǵalymdarmen qoyan-qoltyq júmys istegenimdi súiinishpen eske alamyn. Sol múmkindiktiń arqasynda álemniń talai-talai biik minberlerinde halqymyzdyń qorshaǵan ortany qorǵaudaǵy  últtyq ústanymyn jetkizdim.

– Sol túlǵalardyń arasynda sizge kóbirek jol núsqap, járdemdesip, aǵaiyndyq tanytqandar boldy ma?

– Iá, álemge áigili zańǵar jazushy SHyńǵys Aitmatovpen  birge úzaq jyl júmys atqardym. SHyńǵys aǵam Ortaaziyalyq Aimaqtyq Ekologiyalyq Ortalyq Basqaru Keńesiniń tóraǵasy boldy. Árine, kóp adam ol kisini jazushy, parasatty adam, qoǵam qairatkeri retinde tanidy. Al men ol kisiniń adamdyq, azamattyq, aǵalyq qamqorlyǵyn kórip, sezinip óstim. Ásirese, SHyńǵys aǵanyń Orta Aziyadaǵy bes eldiń qorshaǵan ortany qorǵau salasyndaǵy qiynshylyqtaryn sheshuge qosqan úlesi úshan-teńiz. Ol turaly arnaiy aituǵa tura keledi. Otbasylyq qarym-qatynasqa keler bolsaq, kabinette áriptes, bylaiǵy ómirde etbauyr jaqyndai syilastyq. SHyńǵys aǵa ómiriniń sońyna deiin bizdiń quanyshymyzdan qalmai, qaiǵymyzdy bólisip júrdi.  Áli esimde, úlken qyzymyz Nazgúl túrmysqa shyqqan  kezde SHyńǵys aǵaǵa shaqyrtu jiberdik. Ol kezde SHyńǵys aǵa Qyrǵyz eliniń Belьgiyadaǵy elshisi boldy. Basynda kelmeitin shyǵar degen oida bolǵanbyz. Biraq qarbalas júmysyn qaiyryp qoiyp, toiǵa katysyp aq batasyn berdi. Qysqasy, SHyńǵys aǵa otbasymyzdyń árqandai qyzyǵy men qiynshylyǵynda janymyzdan tabyldy. Quanǵanda shabyt berdi, qinalǵanda dem berdi. Sondyqtan úlymyzdyń atyn aǵamyzdai azamat bolsyn degen nietpen SHyńǵys dep qoiyp edik. Ókinishke orai, ómirden erte ótti. Biraq, sol aǵalarymnan alǵan tájiribem áli kúnge ómirime azyq bolyp keledi.

– Siz Birikken Últtar Úiymynda biraz jyldan beri júmys istep kelesiz. Sol qúzyretińizdi paidalana otyryp, tuǵan jerińizge qandai kómek jasai aldyńyz?

– Birikken Últtar Úiymynyń qorshaǵan ortany qorǵau jobalary boiynsha júmys jasaǵanyma 20 jyldai bolypty. Eń aldymen Táuelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Aqtau, Atyrau, Aqtóbe jaqtaǵy múnai kenishteriniń dúrys igerilmeuinen qorshaǵan ortaǵa tigizetin zardaby men jer betinde janyp jatqan gazdan tuyndaityn ekologiyalyq qaterler jaily tereń izdenister jasadyq. Sol tústa halyqaralyq úiymdar men respublikalyq byudjetten bólingen qarjyny osy maqsatqa júmsadyq. Qazir búkil álemde jer sharyn asharshylyqtan qorǵau, azyq-túlik qauipsizdigi, biologiyalyq aluan túrliligin qorǵau, qúrǵaqshylyqpen kúresu taqyryptaryndaǵy baǵdarlamalar ayasynda júmys istelude. Osy baǵdarlamalardyń iske asuynyń túiini Jetisu jerindegi ósimdikterdi qorǵaumen tikelei qatysty bolyp otyr.  Keiin kele joǵaryda atalǵan qarjy kózin Jetisu jerindegi bai tabiǵatty qorǵauǵa baǵyttau úshin birshama eńbek ettim.

Osy tústa aita ketken jón shyǵar, Astana qalasy boi kótergennen keiin Elbasynyń tapsyrmasymen Elordanyń ainalasyn jasyl beldeuge ainaldyru jobasy qolǵa alyndy. Búl beldeude tabiǵattyń tútas zańdylyǵy, yaǵni, aǵash, búta, kópjyldyq shóp, birjyldyq shóp, odan keiin topyraqta ómir súretin mikroorganizmder, qúmyrsqalar, ary qarai ań men qústyń tirshiligi birge saqtalǵan. Ol ómirdi saqtaudyń tútastylyǵy. Osyndai beldeu búkil álemde boluy kerek. Sonda ǵana tirshilikti saqtap qaluǵa bolady. Elbasynyń osy bastamasy álemdik deńgeide moiyndalyp, birqatar memlekette qolǵa alynuda. Qysqasy, bizdiń eldegi qorshaǵan ortanyń jaǵdaiy álemdik tabiǵat bailyǵynyń negizin qúrap otyr. Bizdiń Euraziyalyq el boluymyzdyń túpkilikti sebebi osy.

– Jetisu óńirinen qar basqan shyń, shalǵyny beluardan keletin janǵa jaily jailau, orman-toǵaily alqap pen ózen-kóldi aimaq, shól men shóleitti óńir, nesin aitasyz, tabiǵat tamashasynyń barlyǵy  tabylatyny anyq. Mine, osynau asa auqymdy aimaqty qorǵau, kúzetu, kútip-baptau, paidalanu múmkindigin arttyru, kóbeitu júmystarynyń basym bóligi  memlekettik tabiǵi qoryq pen memlekettik últtyq tabiǵi parkke júktelgen. Osy túrǵydan kelgende, Memlekettik “Jasyl-Damu” salalyq baǵdarlamasy ayasynda birqatar júmys atqaryldy. Osy baǵdarlama ayasynda aldaǵy uaqytta qandai jobalar júzege asady.

– Jetisu óńirinde 2005 jyly «SHaryn», 2007 jyly «Kólsai kólderi», 2010 jyly «Jońǵar – Alatauy» memlekettik últtyq tabiǵi parki erekshe qorǵalatyn aumaq retinde qúryldy. Aldaǵy uaqytta QR Úkimetiniń “Jasyl-Damu” salalyq baǵdarlamasy ayasynda Ile ózeni atyrabyndaǵy flora men faunany saqtap qalu maqsatynda Balqash audanynda Ile – Balqash memlekettik tabiǵi rezervatyn qúru úshin Almaty oblysy ákiminiń qoldauymen 415164 gektar jerdi rezervte qaldyru turaly sheshimi shyqty.  Eger búl joba iske asatyn bolsa,  jetisulyqtar Elbasymyz «Qazaqstan –2050» Strategiyasynda kórsetken jahandyq on qaterdiń biri – su tapshylyǵyn sheshuge múmkindik alar edi. Sonymen qatar, rezervat erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaq retinde «Ramsar Konventsiyasynyń halyqaralyq mańyzy bar suly-batpaqty jerleri» tizimine engizuge múmkindik tuady.

Álbette, Ile ózeniniń saǵasy Ortalyq Aziyanyń eń iri ishki atyraby bolyp tabylady. Osy óńirden memlekettik  tabiǵi rezervatyn qúru tabiǵat qorǵau statustyq dárejesin edáuir joǵarylatuǵa baǵyttalǵan. Onyń qújattary Búkilálemdik baiyrǵy tabiǵat qory (WWF) jobasynyń ayasynda Ramsar Konventsiyasy hatshylyǵyna resmi túrde tapsyrylǵan. Eger osy óńirler Ramsar Konventsiyasyna enetin bolsa, Ile ózeniniń suyn tiimdi paidalanuǵa múmkindik tuady. Bir mezgilde  Ile ózeniniń ańǵary men Balqash kóliniń atyrabyn ormany syńsyǵan, ósimdigi qúlpyrǵan, january jyrtylyp-aiyrylatyn, balyǵy taidai tulaǵan, baqasy qoidai shulaǵan baiyrǵy qalpyna qaitaruǵa bolady. Ary qarai ekologiyaǵa tigizetin paidasyn eseptei berińiz. Keiingi jyldary adamdardyń tabiǵatqa tym súǵynyp ketkeniniń kesirinen keibir jabaiy januarlardyń, qústardyń túraqty mekenderi  sanalatyn aimaqtar tarylyp, ondaǵy jabaiy januarlar men qústardyń qatary azaiyp barady. Keibireui múldem joiylyp ketti. Kezinde Jetisudaǵy ózen boilary men asqar taulardyń bókterinde jyrtylyp aiyrylatyn qaraqúiryq pen arqar, qar barysy men qońyr ayu, toǵai búǵysy, duadaq, búrkit, itelgi, súńqar baiyrǵy qonystarynan yǵystyryldy. Kezindegi Balqashtyń qyzyl jolbarysyn emge taba almaisyń.  Túqymy qúryp ketti. Aqparattyq derekterge súiensek,  búl jaǵdaidan habardar Resei Prezidenti V.V.Putin Ile – Balqash memlekettik tabiǵi rezervaty qúrylatyn bolsa, Sibir jolbarysynyń túqymyn syiǵa tartatynyn málimdedi. Demek, ol úshin de birqatar daiyndyq júmystaryn isteu kerek. Aldymen jolbarys aulaityn ańdar ósirilip, onyń tirshilik etuine qolaily shart-jaǵdai qarastyrylǵany dúrys. Tipti, qauipsizdik sharalary da júieli oilastyryluy kerek.

– Álbette, búl jeti ózen órnektegen Jetisu júrty úshin tamasha tabys bolǵaly túr. Osy tústa «Jońǵar – Alatauy» memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń qúryluy da ózindik mańyzǵa ie. Búgingi kúnde almalardyń barlyq túriniń túp atasy Jetisu Alatauynda ósetin Sivers almasynan taraǵanyn búkil álem moiyndady. Endeshe, biz almanyń otany bola túra nelikten sol baǵaly bailyqtyń paidasyn kóre almai júrmiz?

– Qazaqstan – álemdegi tabiǵi bailyǵy eń mol memlekettiń biri. Birikken Últtar Úiymynda «Eldi asharylyqtan qorǵau» degen ósimdikter tizimdigi bar. Sonyń ishine Jetisu jerinen 25 ósimdik engizilgen. Osyǵan orai atalǵan ósimdikterdi qorǵau maqsatynda 2010 jyly «Jońǵar-Alatauy» memlekettik últtyq sayabaǵy ashyldy. Onyń ashyluyna tikelei basshylyq jasadym. Dese de, jańa tabiǵat parkiniń ashyluy ekologtardyń, orman sharuashylyǵy salasyndaǵy mamandardyń, júrtshylyqtyń, memlekettik organdardyń kóp jylǵy júmystarynyń nátijesi. Óitkeni, sayabaq ashylmas búryn «Taulardyń jabaiy almasynan HHI ǵasyrdyń bau-baqtaryna deiin» degen taqyryppen Jońǵar-Alatauynyń qúramyna enetin taulardyń tolyq kartasy jasaldy. Sol tústa búrynǵy 37 genetikalyq rezervattyń 11-i ǵana saqtalyp qalǵanyn baiqadyq. Búǵan tau bauraiyndaǵy jerdiń tiimsiz paidalanyluy, túrǵyn úiler sanynyń kóbeyui dálel bolyp otyr. Sondyqtan otandyq ekologtar Úkimetke tabiǵat resurstaryn qorǵau jaily úsynyspen shyqtyq. Alaida, qarjynyń tapshylyǵynan úsynysymyz ótpei qaldy. Sonymen Ǵalamdyq Ekologiyalyq Qordan 3 million dollar qarjy alyp, Jońǵar – Alatauy men Ile Alatauynyń ekologiyalyq ahualyn zerdelep, ony qorǵap qaludyń mańyzdylyǵyn dáleldep shyqtyq. Búl eńbegimiz Elbasy tarapynan qoldau tauyp, «Jońǵar-Alatauy» últtyq tabiǵi sayabaǵy 2010 jyly qúryldy.  Ókinishke orai, biz sayabaq aumaǵyna tán 356 myń gektar jerdiń tek 304 myń gektaryn ǵana saqtap qala aldyq. Qalǵandary jeke sharuashylyqtardyń qolynda ketti.

Sayabaq tauly agroaluantúrlilikke baǵyttalǵan mańyzdy ortalyq bolyp tabylady. Sebebi, álemde 30 myńnan artyq mádeni alma sorty bolsa, sonyń atategi qazaq dalasynda ósetindigin ǵalymdar dáleldep berdi. Aitalyq, jańa qúrylǵan sayabaqtyń  jalpy alańynyń 1,5 paiyzyn Sivers almasynyń jabaiy jemisti alqaptary alyp jatyr. Ol – Amerika, Afrika, Europa, Aziya qúrlyǵynda ósetin almanyń túp tegi. AQSH-taǵy Garvard universitetinde halyqaralyq genetikter álemdegi ósimdik ataulynyń atateginiń piramidasyn jasaǵan. Onyń eń basynda Jetisu tauly aimaǵynda ósetin jabaiy Sivers almasynyń geni túr. Sondai-aq, onyń Aziya, Europa, Afrika, Amerika elderine taraǵan baǵyty kórsetilgen. Ókinishke orai, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary alma baqtaryn sorttandyru baǵdarlamasy men táuelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy tau bókterlerindegi jabaiy alma aǵashtarynyń kóptep kesilip, otynǵa paidalanyluy saldarynan osy tabiǵi alma ormandarynyń   kólemi tarylyp ketti. Osynau óńirdiń  tabiǵi  qolailylyǵy arqasynda múnda jan-januarlar dúniesi de asa bai. Onda sirek kezdesetin qústar men ańdar jáne taǵy basqa da jan-januarlar kezdesedi. Ólkemizde tek omyrtqaly januarlardyń 300-den astam túri mekendeidi. Sondai-aq, Qazaqstan Respublikasynyń Qyzyl kitabyna engizilgen ań men qústardyń kóptegen túri de Jetisudyń orman-toǵaily, tauly-suly, shóldi jáne shóleitti óńirinde kezdesedi.

Ekologtardy alańdatatyn taǵy bir jaǵdai – ormannyń búlinui. Oǵan ormandaǵy sanitarlyq  jaǵdaidyń nasharlyǵyn jatqyzuǵa bolady. Bir quanarlyǵy, osyǵan deiin memlekettik parkterde ormannyń jappai auruǵa shaldyǵu jaǵdaiy kezdespedi. Almaty oblysy iri óndiristik aimaq bolsa da orman qory jerleriniń óndiristen, óndiris qaldyqtarynan zardap shekken jaǵdaiy tirkelmepti. Biraq óńirimizde jeke túlǵalardyń órt qauipsizdik, sanitarlyq erejesin búzu jáne basqa da ákimshilik-qúqyq búzushylyq ister jii úshyraidy. Osynyń bári de orman-toǵaidy búldirumen qatar jabaiy almanyń da ósetin aumaǵyn taryltyp jiberedi. Osyny eskere otyryp, aldaǵy uaqytta Tarbaǵatai taularynan jańa sayabaq ashu túraly Úkimetke ótinishpen shyqqan edik. Ótinishimiz qabyldandy. Qarjy bólinse, Tarbaǵatai taulary aumaǵynda elimizde  taǵy da bir  últtyq sayabaq qúrylady.

– Elimizdiń Ile, Jońǵar, Kúngei Alataularynyń bókterinde ósetin báisheshek gúliniń taǵdyry júrtty alańdatuda. Nege deisiz ǵoi? Kóktem shyǵysymen ósimdik ataulynyń ishinde birinshi bolyp gúl jaryp, sheshek atatyn, sóitip bókterler men qyrlardy kórkemdikke bólep, kórgen janǵa tamasha kóńil-kúi syilaityn báisheshekterdi tamyrynan júlyp alyp, tanystarymyzǵa syiǵa tartu jiilep barady. Saldarynan báisheshekti Qyzyl kitapqa engizip tyndyq. Sizdiń paiymyńyzsha, báisheshekti saqtap qalu úshin qandai jobalar atqarylyp jatyr?

– Osy másele ekologtardy alańdatyp otyr. Birikken Últtar Úiymy «Damu Baǵdarlamasynyń tauly aimaqtaǵy agrobiologiyalyq ártúrlilikti saqtau» jónindegi jobasynyń sarapshylar toby jalpaq júrtqa kóktem merekesi kezinde qazaqstandyqtardy báisheshekterdi júlmauǵa jáne er-azamattardy áielderge báisheshekten jasalǵan gúlshoqtaryn syilamauǵa shaqyrdy. Rasynda, Halyqaralyq áielder kúni nemese basqa da mereke-meiram kúnderi ayauly anasyn, ardaqty ápkesin, qymbatty qaryndasyn, súiikti jaryn, syilas qúrbylaryn gúl syilap, quantqysy keletin er adamdar úshin búl úsynys bir qaraǵanda ersi kórinui múmkin. Dei túrǵanmen, máselege baiyppen qarap, tereńine boilasaq, búl bastamanyń bir sáttik piar-aktsiya siyaqty pendeshilikten tuǵan dúnie emestigine kózimiz jete túsedi. Mamandardyń pikirine qúlaq assaq, jyl saiyn kóktem shyǵysymen nauqandyq sipat alatyn báisheshek júlu saldarynan onyń tabiǵattaǵy taralu shekarasy tarylyp barady. Qazaqstannyń barlyq túrǵyndarynan, ásirese, almatylyqtardan báisheshek gúlshoqtaryn satyp almaudy súraimyz. Óitkeni kóktem habarshylary sanalatyn osy gúlder kóktemgi merekelerde myńdap júlynady, ayausyz qyrqylady. Saldarynan olardyń tabiǵattaǵy taralu shekarasy tarylyp barady.

Almaty qoryǵy men Ile Alatauy últtyq parki qyzmetkerleriniń baqylaulary boiynsha, túrǵyndar tarapynan báisheshek kóp terilgendikten sońǵy on jylda olar eldi mekenderden 5-7 shaqyrymǵa tau jaqqa «alystap» ketken. Aitar auyzǵa ońai bolǵanymen búl  shaqyrym ońai qashyqtyq emes, kóp-kórim atshaptyrym jer. Eger kóktem saiyn báisheshekterdi júlu jáne ayausyz qyrqu júmystary dál qazirgidei qarqynmen jalǵasa beretin bolsa, onda kóktemniń habarshysy bolyp sanalatyn búl gúldiń kóp úzamai Alatau bókterinde kózden ǵaiyp bolmasyna  eshkim  de kepildik bere almaidy. Sondyqtan da  qorshaǵan orta úshin mańyzdy búl máselege qoǵam bolyp nazar audaru qajet. Zertteu nátijelerine sensek, Almaty oblysy boiynsha zańsyz júlynyp alynǵan gúlderdi satu arqyly túrǵyndardyń tabatyn tabysymen salystyrǵanda, keltirilgen ziyan 20 ese joǵary bolyp otyrǵan kórinedi. Jer – Anany sán-saltanatymen qúlpyrtyp, adamdarǵa birneshe kúndik emes, úzaq uaqyt quanysh syilap túrǵany myń ese artyq emes pe? Taǵy bir jaǵynan, biz jylyna shetelden qanshama qyzǵaldaq satyp alamyz. Bylaisha aitqanda, óz dalamyzdyń bailyǵyna ózimiz qol jetkize almai kelemiz. Bir quanarlyǵy, qyzǵaldaqtyń da otany  qazaq dalasy ekenin búkil álem moiyndady. Al endi  Niderlandy úkimeti  qyzǵaldaq Otany-Qazaqstan ekenin moiyndap Qazaqstanǵa rizashylyǵyn bildirui oryndy. Onyń dáleli retinde, 2015 jyly Elimizdiń Túńǵysh Prezidenti Núrsúltan Nazarbaevtyń esimin qyzǵaldaq gúliniń jańa sortyna beruin aituǵa bolady. Negizinen ósimdikterge nemese gúldiń jańa túrine tek mádeni sortty ashqan ǵalymdardyń esimderi beriletin. Al gollandyqtar Qazaqstannyń qyzǵaldaqtardyń ata  tegin saqtauǵa úlken úles qosyp otyrǵanyn moiyndap Planetarlyq sheshim  tapqany qúptarlyq.

– Su – tirshilik kózi. Desek te qazirgi kezde oǵan qajettilik pen súranys kún sanap artyp, kerisinshe, jetispeushilik oryn aluda. Sonymen qatar, álemdik ekologiyanyń lastanuy men auyzsudyń tapshylyǵy ár eldiń ishki arnalary men memleketaralyq su júielerin tiimdi paidalanu mindetin kún tártibine qoidy. Keide sudyń tirshilik kózi, ómir nári ekenin bilsek te kúndelikti tútynyp júrgen suymyzdyń qaidan, qalai kelip jatqanyn bile bermeitinimiz, «sudyń da súrauy bar» ekenin eskere bermeitinimiz haq. Osy jaily sizdiń oiyńyzdy bilsek?

– Memleketimizdiń 2011 – 2020 jyldarǵa arnalǵan auyzsu baǵdarlamasyn júzege asyru ayasynda búginge deiin qyruar qarjy igerildi. Biraq mamandardyń aituynsha, múnyń ózi sapaly auyzsuǵa degen zárulikti tolyqtai sheshe almai otyr. Bir quanarlyǵy, jeti ózen órnektegen Jetisu jerinde qazirge deiin sudan tapshylyq kórgen jaǵdai múldem az. Degenmen, óńirimizdegi tasymaldanatyn auyzsumen kún kórip otyrǵan birqatar eldi meken de joq emes sekildi, olar memlekettik baǵdarlamalardyń sharapatyn kútip otyr. Búdan bólek, tau qoinaularynan bastau alatyn ózender men búlaq kózinen alynatyn auyzsu qandai jolmen tazartylatynyn, jekemenshik kompaniyalar taratatyn auyzsu men dúken-bazarlarǵa shólmekpen jetkiziletin auyzsudyń standartqa qanshalyqty sáikestiginen eldiń bári beihabar.

Sondai-aq, su máselesindegi taǵy da bir tolǵaqty jaǵdai –transshekaralyq ózen-sulardy tiimdi paidalanuǵa sayady. Osy maqsatta elimiz kórshiles jatqan memlekettermen su resurstaryn birlese paidalanu jóninde yntymaqtastyq kelisimsharttarǵa qol qoiyp, soǵan sai baiypty sharalardy qolǵa alǵany anyq. Biraq jaǵdai oilaǵandai bolmai túr. Ásirese, ekonomikasy qaryshtap damyp, demografiyalyq ahualy álemdi alańdata bastaǵan kórshi Qytai  eliniń  ishki ózen-kólder men su qoimalaryn paidalanu jaǵdaiynyń artuy sol elden elimizge aǵyp kiretin ózenderdiń jaǵdaiyn qiyndata bastady. Aryǵa barmai-aq qoyalyq, Qapshaǵai su qoimasynyń búgingi jaǵdaiyn kórip, júregiń auyrady. Arnasy tartylyp, qúrǵap jatqan ózenshelerdiń qatary jyl ótken saiyn kóbeiip kele jatqany taǵy bar. Ózbekstannan Qazaqstanǵa kiretin ózenderdiń  lastanu deńgeii joǵary. Oǵan Syr ózeni suynyń egistikti suǵaruǵa jaramaityn deńgeide lastanǵany dálel bola alady.  Qyrǵyz Respublikasynan kiretin SHu ózeniniń de  tazalyq jaǵdaiynyń tómendigi jaily ǵalymdar dabyl qaǵa bastady. Ile ózeni su kóleminiń azayuy, lastanuy Balqash kóliniń ekologiyalyq jaǵdaiyn búldiredi. Onyń zardaby Jetisu jerindegi bai tabiǵatqa da  tiedi.

Iá, tirshiliktiń paida boluynyń birneshe sebebi bar. Sonyń biregeii – su.  Ǵalamshar túrǵyndaryn alańdatyp otyrǵan búginginiń basty máselesi de osy. Sońǵy 50 jylda múnaidyń baǵasy 10 ese ósse, túrmysqa qajetti suǵa degen baǵa shamamen 100, al, auyzsu baǵasy 1000 esege artqan. Múnyń ózi sudyń alpauyt elderdiń kózqúrtyna ainalyp otyrǵan qara altynnan áldeqaida mańyzdy, qajetti ekenin kórsetip bermei me? Qazaqstan da búl máseleden syrt qala almaq emes. Ol jaily joǵaryda toqtaldyq. Elimizdegi qalalar men auyldardy sumen qamtamasyz etu QR Su kodeksine jáne eldi mekenderdiń káriz júielerine sarqyn sulardy qabyldau erejesi men basqa da normativtik qúqyqtyq aktiler boiynsha rettelui kerek.

– Ǵalamdyq jáne óńirlik ekologiyalyq jaǵdaidyń búgingi kelbeti jáne ol jaily tolǵaqty máseleler tóńireginde biraz oi órbittik. Endigi jerde oqyrmandarymyz sizdiń otbasy jaily da bilgisi keledi. Árine, júbaiyńyz Sailaubai    Toilybaev elimizge tanymal aqyn,  úzaq jyldar aqparat salasynda eńbek etken aǵamyzdyń óleńine jazylǵan ánder sahnada jii oryndalady. Osyndai jetistikterimen bedel biigine kóterildi. Siz jaily joǵaryda aittyq. Búl ómirlik maqsattaryńyzǵa yqpal etken joq pa?

– Iá, Sailaubai ekeumiz auyldas, kórshi, tipti qúda bala, qúdasha bolyp birge óskenbiz. Bizdiń úide tórt qyz, al aǵalaryńnyń otbasynda eki úl erjetti. Meniń ápkem Aigúl  Sailaubaidyń tuǵan bauyry Jailaubai kókemizge túrmysqa shyqty. Orta mektepte birge oqyp júrgende bir-birimizge jaqyn óstik. Sol jaqyndyq Almatyda joǵary oqu ornynda  jalǵasty. Sol tústa Sákeńniń maǵan arnaǵan  «Qúdasha» degen tamasha óleńi shyqty. Ol óleńdi «Dos-Múqasan» ansambli oryndap júrgen «Qúdasha»  ániniń áuezimen dostarymyz aityp ta júrdi. Sóitip, bizdiń osyndai qarym-qatynasymyz úlkenderdiń qúlaǵyna jetedi. Basynda otbasy qúruǵa qarsylyq tanytty. Biraq búiryqtan aspaitynyń ras eken. Aqyry úlkenderdiń aq batasyn alyp, úilendik. Sailaubai  ekeumizdiń jaqyndyǵymyzdyń bizdiń otbasyly boluymyzǵa, keiingi bolashaǵymyzǵa keri yqpaly tigen joq. Qaita, ómirdegi óz ornymyzdy tabuǵa septigi kóp tidi. Ol turaly aita bersek áńgime jeterlik. Aitalyq, men aspiranturada oqyp júrgende úlken qyzymyz Nazgúl ómirge keldi. Bir jaǵynan oqu, endi bir jaǵynan bala baǵu qiyn tigendikten enem Nazgúldi auylǵa alyp ketip, ápkem Aigúldiń tárbiesine berdi. Úlymyz SHyńǵys pen kenje  qyzymyz SHynardyń  da erjetuine  kókem jáne ápkemizdiń  kóp kómegi tidi. Osylai berekeli tirlik ekeumizdiń óner men ǵylym  jolyna alańsyz dendep,   úlken nátijege jetuimizge jol ashty.

– Qazan-oshaq syldyrlaǵan joq pa?

– Árine, otbasy bolǵan soń bári bolady. Biz úilenetin kezde ata-analarymyz qarsylyq bildirdi. Biraq, biz baqytty ómir súretinimizdi alǵa tartyp, oiymyzdan qaitpadyq. Aqyry úilenbei tynbaitynymyzdy sezse kerek, Jailaubai  kókem: «Men senderge qoyatyn bir talabym bar. Sony oryndasańdar boldy, úlkenderdi men kóndiremin», – dedi. Aitqan uádede túratynymyzdy bildirip jattyq.

– Endeshe, talabym bireu-aq:  «Senderdiń renjiskenderińdi, bet jyrtysqandaryńdy kórmeitin bolaiyn. Óitkeni, otbasynyń shyrqy búzylsa, ol ekeuińmen ketpeidi, shai despegen, berekesi bekem eki áulettiń ortasyna daq túsedi. Senderdiń aralaryńdy jalǵauǵa bolatyn shyǵar. Al úlkenderdiń qalǵan kóńilin nemen juyp-shayasyń. Osy talabymdy oryndauǵa senimdi bolsańdar, qalǵan júmysty maǵan tapsyryńdar», – dedi.

Biz kelistik. Sodan beri uádemizde túryp, otbasymyzdyń shyrqyn búzbauǵa tyrystyq. Búl bizdi úlken ómirge baǵyttap, jetistikke jetelep otyrdy. Mine, búginde Sailaubai zeinetker, Almaty oblysy jáne Eskeldi audanynyń Qúrmetti Azamaty ataǵyn aldy. Qazir nemerelerine úlgi-ónegesin kórsetip, óziniń súiikti kásibi jazushylyqpen shúǵyldanyp júr.

Eń bastysy, bizdiń otbasymyzǵa táńirdiń osyndai jaima-shuaq, yntymaqty  ómir syilaǵanyna rizamyz.

–Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Qajet Andas.

Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723884

Fotolar avtordyń jeke qorynan alyndy.

Q-Andas aqparat

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz