Búl kez Túrki til sistemasy Altai til sistemasynan bólinip shyqqan dáuir edi. Topografiya ǵylymynyń zańdylyqtaryna qaraǵanda búl esim jerge qoiylǵan at bolyp, «Jolbarysty» degen maǵynany úǵyndyrady. Qazirgi jolbarys degen ataudy ol kezde «Kúnik» dep ataǵan. «S» árpi bolsa, ol kezde sóz jasau júrnaǵy bolyp, qazirgi tilimizdegi «Ty», «Ly» siyaqty qosymsha jalǵaudy úǵyndyrady.
Sonau ertede Kúnes ańǵary tuysyp jatqan tyń óńir bolyp, it túmsyǵy ótpeitin nu orman-toǵaily, qalyń qopa qamysty, shalǵyn quraily, túbinen túie adasatyn túńkeli aqshily, bitik ósken betegeli alqap. San túrli jabaiy ańdardyń mekeni bolǵan. Onda, jolbarys, arystan, qabylan, ilbis, sileusin, jabaiy shoshqa siyaqty jyrtqysh haiuandar men búǵy-maral, arqar, qúlja, táueshki, elik, bóken qatarly qońyr ańdar jáne túlki, qarsaq, suyr, borsyq qatarly túz taǵylarynyń mekeni bolǵan jer. Búlai deitin sebebmiz, Kúnes óńirindegi jartas suretteriniń bárinde osy haiuanattardyń sureti bederlengen. Tipti, ótken ǵasyrdyń basynda Jońǵar shapqynshylyǵynan keiin araǵa eki ǵasyr salyp baryp, atamekenine qaita qonystanǵan Qyzailardyń arasynda jolbarys aulaityn atpal azamattardan qúralǵan top bolǵan.
Keiin kele búl jerge qonystanǵan qazaq taipalary «Kóngis» degen jer atyn óz tiline úilestirip, sóz áueni boiynsha «Kúnes» dep atap ketken. Búl ataudy SHyǵystan Batysqa jóńkile aqqan ózenge de qoldanyp, Kúnes ózeni atap ketken. Kúnestiń júirik basy Tyan-SHan tauynyń bir búrymy bolǵan Andyr tauymen úlasyp, Jeldi kezeńmen túiyqtalady da, shyǵys ońtústigi Baiynǵolyn mońǵol oblysynyń Qútynsúmyl audanymen shekaralasady. SHyǵystan batysqa qarai sozylǵan Tyanь-SHanь tauynyń negizgi silemderiniń biri bolǵan Narat, SHoluty, Jyrǵalań taulary Kúnestiń ońtústigin qorshai kelip, batys ońtústigindegi Amby-jamby taularyna jalǵasady. Úlken Jyrǵalań ózeni arqyly Múqyry auylymen kórshilese kelip, Ońtústik batys jáne Batys jaǵy Tekes ózeni arqyly Toǵyztaraumen shekaralasady. Al SHyǵys soltústik – soltústik jaǵy Arasan tauy, Borbora, Ómiroba, Abyraly taularymen qorshalyp, Nylqy audanymen qanattasyp jatady.
Kúnes audanynyń Keńsu auylyna qarasty Kóldeneń búlaq dep atalatyn eldi mekenniń teristik bókterinde Sarykezeń dep atalatyn jińishke sai bar. Sol saidyń saǵasynda «Jansarbaidyń qaradomalaǵy» degen qystauda bala shaǵym ótip edi. Alystan qaraǵanda jataǵan, jadaǵai tóbeniń ústine shyqsańyz atshaptyrym aumaqty alyp jatady. Osy tóbeniń basynda kezinde tastan qalanǵan beiit, ondaǵy tastarda biz bilmeitin neshe túrli tasqa oiylǵan suret pen jazular bolatyn. 1960 jyldary sol beiitti búzyp, «tastaryn qystaulyqtaǵy qora saluǵa istetemiz» dep tasyp ketken edi. Bala kúnimizden: «Jan qalsa Jansarbaidan qalady» dep daqpyrtyn jii estip ósken Jansarbai emshiniń qystauy osy tóbeniń túbinde ornalasqan. Áulie emshi ár kúni tańerteń, kesh bata osy tóbege shyǵyp qaitady eken. Sol tóbege shyqqanda ózin izdep kele jatqandardyń atynyń demi múrnyna kelip, qúlaǵyna dybyry estiledi eken. Sarykezeńniń saiyn órlegendegi tau betkeiindegi tasta adam basy, bet-beinesi, bes sausaqtyń taby oiylǵan úlken tas bolushy edi. Tasqa adamnyń sol ayaǵynyń izi tasqa oiylǵan. Búl izdiń úzyndyǵy 35 sm, jalpaqtyǵy 20-22sm, sol mańdaǵy adamdar búl izdi «Áulieniń izi» dep ataityn. Jergilikti túrǵyndar qolyna, denesine, qotyr, súiel, bórtken shyqsa sol tasqa súikep, yrymyn jasap jatatyn.


Kúnes basy arasanynan bir kórinis. 1997 jyl
Atalarymyz: «Búl alyp áulieniń soltústikke bettep kele jatqanda túsken sol ayaǵynyń izi, al oń ayaǵynyń izi bir attaǵanda Qas ózeniniń boiyna basylypty», – dep ańyz qylatyn. Aitsa aitqandai, sodan 20 shaqyrym jerdegi Qas ózeniniń basyndaǵy «Búryldyń arasyna» dep atalatyn jerde úlken-kishiligi dál sondai tasqa basylǵan adamnyń oń ayaǵynyń izin Arasanǵa barǵan saiyn kórip qaitatynbyz. Kúnestiń shyǵysyndaǵy Arasan tauynyń eteginde, arasan ózeniń boiynda taǵy bir qasietti arasan bar. Múny jergilikti túrǵyndar Áziretáli arasany, bir de Kúnes basy arasany dep ataidy. Atam da, ákem de jyl saiyn osy arasanǵa baryp aptalyap tynyǵyp qaitaty. Keiin eseigen tústa biz de otbasymyzben jyl saiyn baryp túrdyq. Álemde ondai júmaq jer qaidan bolsyn. Túnyp túrǵan tabiǵat, syldyraǵan su, syńsyǵan orman, janyń bir toyap tauyp qaitatyn jer.
Jalpy, Arasan tabiǵattyń eń bir kórkem jerine ornalasqan. Eki jaǵy nu ormandy jaldanyp keletin aumaqtyń dál ortasynan Arasan ózenin búrqyrap birazǵa deiin aǵyp baryp, Kúnes ózenine qosylady. Arasan asa bir aumaqty jerge ornalaspasa da, bas-ayaǵy 200 metrge jetpeitin qashyqtyqta taudan aǵyp shyǵatyn 12 búlaq kózi bar. Arasan kózderi biri-birinen kóp bolsa 2-3 metr, alystauy 10 metr qashyqtyqta ornalasqan. Bir qyzyǵy, ár kózden aǵyp shyǵatyn sudyń túsi, ystyq-suyqtyǵy bir-birine úqsamaidy. Biri qyzyl, jasyl, kúreń, qanqyzyl, taǵy basqa bolyp keledi. Olardyń bireui salqyn, endi biri jylymshy, taǵy biri tym ystyq. Aralyǵy bir metrdei-aq jerden eki tústi, ystyq-suyqtyǵy da eki túrli sudyń aǵyp shyǵatynyn kórip, alǵash kórgen adamnyń tańǵalmaityny joq. Basynda bizge de solai sezilgen. Jyl saiyn bara bergendikten boiymyz úirenip, elemeitin bolyp kettik. Adamdar olardyń árbiriniń túsine, sipatyna, ystyq-suyqtyǵyna qarai «Áziretáli arasany», «Kóz arasany», «Qan arasany», «Úshyq arasany», «Synap arasany», taǵy da basqa dep at qoiyp alǵan. Solardyń ishindegi qalypty temperaturadaǵysy «Áziretáli arasany» dep atalsa, eń ystyǵy «Qan arasan», eń suyǵy «Úshyq arasan» bolatyn.
Arasandy qorshap jatqan Arystan tauynyń ońtústik qúzynda tasqa basylǵan eki alaqan, on sausaqtyń, tize, mańdai jáne beti-qoldy juuǵa arnalǵan qúmannyń izi bar. Onyń janyndaǵy alańqyda úi ornyndai oiysta túshy kól bar. «Jaraqat alǵan ańdardyń osy kólge bir túsip shyǵyp, auruynan aiyqqanyn kórdik» degen talai adamnyń áńgimesin estip edim. Biraq ózim kórgen joqpyn. Al tasqa basylǵan alaqanǵa alqanymdy qoiyp, sausaq izin názik sausaqtarymmen basyp, tizerlep otyryp, táu etkenim, kól suyna beti-qolymdy juynǵanym áli kúnge kóz aldymda túrady.
Ózenniń shyǵys jaq betinde tabiǵattyń ózi túlǵalap qoiǵandai úlken jartas betinde tastan qashap salynǵan SHyńǵys hannyń músini bolatyn. Ókinishke orai, biz baryp júrgen kezde sol músindi suretke túsirip aludy oilamappyz(Arasanda túsken bir-eki suretti ǵana osynda bere ketkendi jón kórdim). Ár jyly 15 tamyz kúni sol mańdaǵy túrǵyndar jiylyp kelip, sol tasqa táu etip, bir tún túnep, yrymyn jasap qaitatyn. Búl kún SHyńǵyshannyń tuǵan kúni delinetin. Ol túrǵyndar kezinde SHyńǵys hanmen birge onyń úly imperiyasyn qúruǵa qatysqan, keiin Joshy úlysynyń qúramyna enip, Batu hanmen birge Altyn Orda memleketin qúruǵa atsalysqan Edil qalmaqtary men Orta júz qazaqtarynyń úrpaqtary edi. Jartas betindegi surettiń qashan salynǵanyn bilmeimin. Biraq jergilikti halyqtyń jyl saiyn osy suretke tabynatynyna tańǵalatynbyz.
Túsinbegenimizdi úlkenderden súrap maza bermeitinbiz. Ol kásilerde ashylylyp, jarylyp kóp nárse aitpaidy. «Tústerińe kiredi, shoshisyńdar», – dep jartastyń mańyna kóp juytpaityn. Sonda da keide úrlanyp baryp kórip qaitatynbyz. Esimde qaluynsha, jartas betindegi surettiń biiktigi 2, eni 3 metrge tayau bolatyn. Basyna dulyǵa kigen, qolyna qylysh ústaǵan, qoramsaǵy men jebesin iyǵyna ilgen alyp batyr músindi bolatyn. Biz suretke qorqa-qorqa qaraitynbyz. Ásirese,, sharadai kózinen qorqatynbyz. SHyńǵys hannyń músini oiylǵan jartastyń joǵary jaǵyndaǵy tau jotasyna tayau jerde «Úshyq arasany» dep atalatyn taǵy bir arasan kózi bar. Onyń suy taudyń jartasty qabatynan aǵyp shyǵady. Adamdar aldyn ala sheshinip, biik jartastyń túbine kelip túrady da, sudyń tau arasyndaǵy qysańnan aǵyp shyǵuyn kútedi. Bir uaqytta jartastyń quysynan aǵyp shyqqan muzdai suyq su shashyrap kelip deneńe qúiylady. Ol kóp bolsa 1-2 minutqa jalǵasady da qaita toqtaidy, sodan keiin 2-3 saǵattan keiin qaitalandy. «Úshyq arasannyń suyna úshyqtalǵan adam auyrmaidy» degen senim qalyptasyp, arasanǵa barǵan el oǵan barmai ketpeidi. Úshyq arasan men SHyńǵys hannyń sureti syzylǵan jartastyń ortasynda úlken tesik qaratas bar. «Búl tas kúnákar adamdy qysyp qalyp, jany jaisań adamdy ótkizip jiberedi» degen senim de bolǵan. Sondyqtan kóp adamdar onyń tesiginen ótuden qorqady.
Bir joly bauyrym ekeumiz úrlanyp shyǵyp, úshyq arasanǵa túsip alǵan soń sol tastyń tesiginen ótip kórdik. Ol kezde qaqty-soqty kórmegen, sanamyz ómirdiń shytyrman qaishylyǵyna ulanbaǵan, pendeshilik degendi úirene qoimaǵandyqtan shyǵar tesikten ilinbei ótip kettik. Ótken soń aldymyzdan qazan siyaqty oiyq tas kezdesti. Onyń túbindegi úlken talǵa ilingen, bailanǵan shúberekterdi kórip tańyrqadyq. Tesik tastan aman-esen ótkender búl qazanǵa yrymdap tiyn-teben tastaidy eken. Bizde qaidaǵy tiyn-teben bolsan, esesine, qazandaǵy qaǵaz aqshalar men tiyndardy jinap alyp, qosymyzǵa ákelip kórsetpei tyǵyp qoiǵanbyz. Bir kúni sheshem qosty tazalap júrip, álgi qazynamyzdy tauyp alypty. Sol kúni bizge qatty ashulanǵany áli esimde. «Sadaqany aluǵa bolmaidy. Eńbeksiz kelgen bailyqqa qyzyqpa» degen siyaqty san túrli aqyl-keńester aityldy. Sosyn qaitadan ózimizge kótertip, ornyna aparyp tastaudy búiyrdy. Qorqa, qorqa baryp, qazanǵa tastap qaittyq. Rasynda sol jyly auylǵa qaitar jolymyzda Buyrdyń suy dep atalatyn ózennen ótip kele jatqanymyzda aǵash kópir opyrylyp túsip, at-kóligimizben suǵa qúlap, basqalar kómektesip júrip, ázer degende jaǵaǵa aman shyqtyq. Ony úlkender: «Sadaqaǵa qol súqqanymyzdyń kesirinen boldy» dep kúbirlesti. Múmkin, solai shyǵar, álde, kezdeisoqtyq pa? Ol jaǵyn bilmedim. Bir bilerim, sol kúnnen bastap eńbekpen kelmegen bailyqqa múlde qol sozbaityn, qyzyqpaityn ádet qalyptastyrdyq. Iá, odan kem bolǵanymyz joq.
Jyl saiyn sol arasanǵa baryp, sol mańdaǵy júrttyń SHyńǵys hanǵa degen qúrmetin kórgende, meniń de kóńilimde jańasha sezim búrleitin. Sodan bastap áldekimderdiń SHyńǵys han jaily aitatyn san túrli áńgimesin jalyqpai tyńdaityn boldym. Biri maqtaidy, biri dattaidy. Bárine asa kóńil bólip ketpeitinmin. Maqtaityndarǵa da, dattaityndarǵa da qosylmaimyn. Biraq ákemniń: «Álemdi jyly júrekti adamdar ǵana bilegende, onyń esimi tarihtan-tarihqa jattalyp, el esinen kóterilmeidi» degen aqylyna ǵan ilanyp, men de sondai ústanym qalyptasty. Rasynda, SHyńǵys han ómir súrip, ómirden ótkenine myń jyl ótse de, búgingi úrpaq onyń esimi men qadirin múlde úmytqan joq. Ony úmyttyru úshin qanshama qitúrqy áreketter, qyryp-joyu, qudalau, onyń imperiyasyn jáne sol imperiyany qúrushylardyń tarihyn búrmalau áli de jalǵasuda. Biraq onyń ruhy áli de óshken joq. Ainalamyz da, qazaq dalasynyń kezkelgen óńirin áli de sharlap júr.
Jalpy, Jetisu jeti ózenniń birligine berilgen atau. Biraq biz osy kúnge deiin Jetisu degen alaptyń naqty aumaǵyn áli túraqtandyra almai kelemiz. Ol tarihi oqiǵalardy ekshep, ótken tarihi oqiǵalardy túraqtandyru úshin kerek. Qazaq tarihynda erekshe orny bar Jetisu jeri búginde Qazaqstan, Qytai, Qyrǵyzstan siyaqty úsh memlekettiń teritoriyasynda, al elimizdegi Almaty, Jambyl, SHyǵys Qazaqstan siyaqty úsh oblystyń aumaǵynda jatyr. Kezindegi Resei men Qytaidyń arasyndaǵy teńsiz kelisimder saldarynan Ile ózeniniń basy, Jetisudyń shyǵys bóligi búginde Qytaidyń kartasyna enip ketti. Búrynǵylar múny Tór Jetisu dep ataǵan.
Jetisudyń bir bóligi SHu men Talas ózenderiniń joǵary ańǵary Ystyq kólge deiingi atyrap Qyrǵyzstanǵa tiesili. Al tarazdan Merki deiingi jer Jambyl oblysyna tiesili. Búl Ker Jetisu delinetin. , Hantáńiriden Alakólge deiingi jer Almaty oblysyna, Alakólden Tarbaǵatai taularyna deiingi atyrap SHyǵys Qazaqstan oblysynyń enshisinede. Búl Bel Jetisu delinetin. Endi kórshiles eldermen de, kórshi oblystarmen de Jetisu úshin talasa qoyar sebep joq. Óitkeni, kelisimmen kelisip, zańmen bekitildi. Alaida, babalarymyzdyń tarihyn, erlik kúresterin, batyrlyq joryqtaryn, úly órkenietin tanu úshin Jetisudyń tórt búryshynda qalǵan aqiqattardy izdeu kezkelgen qazaq balasynyń paryzy boluy kerek. Tarihi aqiqattardy anyqtau úshin keide shekaradan attap ótip, ondaǵy shyndyqtarǵa saparlauǵa da qalam ústaǵan qazaq balasynyń qaqysy bar. Sondyqtan men de óz jazbamdy Jetisudyń qiyr shyǵysyndaǵy SHyńǵys hannyń suretinen bastap otyrmyn.
Eń qyzyǵy, osy kúnge deiin álemniń talai elinde bolyp, elimizdiń de, ásirese, Jetisudyń túkpir-túkpirin aralap júrse de SHyńǵys hannyń alyp sureti salynǵan birde bir belgi kezdestirgen joqpyn. Búl tarihi nysan áli kúnge deiin tizimge de túsken joq. Men Kúnes basy arasanyna barmaǵaly 28 jyl bolypty. Ol jaqtyń búgingi jaǵdaiynan beihabarmyn. Eger álde kimder jartas betinen sol súretti óshirip tastamas, óńinen yzǵar shashyp áli túrǵan shyǵar.
Qajet Andas,
Q-Andas aqparat.











