دومبىرا ۇستاعان كارىبوز اقىننىڭ داعدىلى داۋىسى. الگى اق ۇيدەن اسپانعا تىرمىسقانداي تالىپ شىعادى. اقىن بۇل مايلىق ورامالداي، قاراكەش شىتىمەن باسىن تاڭىپ تاستاعان. دومبىرانى باۋىرلاي ۇستاپ، ارسىيعان ارىق قاتپا قارا شۇبار شال اڭىراتىپ وتىر:
التى اۋز قىلىپ قازاقتى،
باسىندا ورىس ەل الدى.
ەلدى ورىسقا قاراتىپ،
تورە مەن سۇلتان شەن الدى.
تۇتىنگە ءتورت تەنگەدەي،
شاڭىراق اقشا جەم الدى.
«تەرىسىندەي وگىزدىڭ»
دەپ قانا سۇراپ جەر الدى.
سول جەرىنە كەنت سالدى،
قازاقتان سالدات المان دەپ،
قات ءمور قىلىپ اق پاتشا،
و باستا ۆادە بەرە الدى،
تۇيەنىڭ مۇرنىن كەشىرمەي،
مۇسىلماننان كەك الدى.
مەكتەپكە سوگىرەت قويسىن دەپ،
دىنىمىزگە قول سالدى،
ءۇي جەر دەدى، ءۇي الدى،
ءۇي ارتىنان تۇيە الدى.
ات بەر دەدى ات الدى،
قاپ بەر دەدى، قاپ الدى.
ەلتىرى، ارقان، اقكيىز،
اتكە ءجىم، بايپاق، تەكەمەت.
سالداتقا كەرەك دەپ الدى.
اياعىندا مىنەكەي اۋزىن سالدى بالاڭا،
ەندى الماعان نە قالدى؟!…
دەپ دومبىرانى سىڭسىتىپ قايىردى. بۇل جاسى جەتپىسكە كەلگەن ەسكى جۇيرىك، داعدىلى داڭعىل ماتايدىڭ سوقىر اقىنى بەكەتباي ەدى. بەكەتباي كارى قۇلاقتى، ەسكى ءسوزدى كوپ بىلەتىن، سۇڭعىلا سوقىر. ول كەشەگى ابىلايدى ايتادى. جەتىسۋداعى قالماقتى كوشىرتەدى. كەنەسارىنىڭ جەتىسۋعا كەلىپ، قازاقتىڭ ورىس پەنەن قىتايدىڭ قايسىسىنا بىلمەي، ەكى جاققا جارىلعانىن جىر قىلادى، ورىسقا تورە تۇقىمى سۇلتاندار مۇرىندىق بولىپ، ەلدى قاراتقانىن تاپ باسىپ ايتادى. ورىستىڭ ەل بيلەۋ ءجونىنىڭ، المان الۋ رەتىنىڭ كوپكە تۇسىنىكسىز زورلىققا سۇيەنگەندىگىن جالپى بۇقارانىڭ ىشىنەن بعان نارازى ەكەنىن ايتادى. قيلى-قيلى زامان بولىپ، قاراعاي باسىن شورتان شالىپ، ەلدىڭ ەجەلگى ەسكى ساباسى سياازداپ قۇتىڭداعان قۋ شۇناق زامانعا كەز بولىپ تۇرعاندىعىن جىرلايدى.
ارينە بەكەتباي ول كۇندەگى جۇرتشىلىقتىڭ ءتىلدى جاقتىسى، كەشەگى زامانداعى كەر كەتكەن ەسكى جۇرتشىلىقتىڭ تورعايى. ول كۇندەگى «سارى ورىستىڭ – بارى وسى» دەگەن پىكىردىڭ ادامى. قازاقتىڭ ازعانىن، توزعانىن ۇلىقتان كورمەيدى، «ورىستىڭ» اۋىلعا اكەلگەن ارەكەتى دەپ ۇعادى. سوندىقتان مۇندايلارعا، ەل ىشىندەگى جەلدى اۋىزدى، كارى قۇلاقتى اقىندارعا سول ۋاقىتتاعى شىققان ۇلتشىلدىق باعىتتاعى ءباسپاسوزدىڭ دە اسەرى كوپ بولۋى انىق. بىراق بەكەتباي ءبارىن بىلىقتىرىپ، قازاقتىڭ، «قارا سارىنى» مەن سوعادى. ءدىندى، مۇسىلمانشىلدىقتى اۋىزعا الدىمەن الادى. بەكەتباي تىنىشتىققا، جۋانداردىڭ اتاسىن، جابايدىڭ داۋلەتىن ماقتاپ توقتى-تورىم الىپ جۇرەتىن تىلەمسەك اقىن، بىراق ەسكى ءسوزدى جاقسى بىلەدى، مۇندايلار مىناداي جۇرتقا كەلگەن «ۋلى سەلەبەگە» ايقاي قوسادى. ەلدىڭ قامىققان كوڭىلىن تەربەتەدى. ەندىگى الاتىن قول قايىر، قۇدايى، ءنازىرىن مىنا كۇندە بۇل وسىلاي العىسى كەلەدى. جۇرتشىلىق مۇڭى مۇنداي سوقىردى ەرىكسىز ايداپ قوزعاتتىرادى. ەلدىڭ ويىن تەربەتەدى، ساناسىن شايقايدى، اياعىن اكەلىپ، ءوزىنىڭ «قۇدايىنا» سوعادى. كاپىردى زورلاندىرىپ، مۇسىلماندى قورلاندىرىپ، نامىستاندىرادى. ۇلت اتىنان، ءدىن اتىنان اڭىراتا سويلەپ، ەكى جاققا دۇشپاندىق تۋعىزادى. ءوز ەلىن وزگەگە وشەستىرەدى. قانىن قايتىپ، قارسى قامىڭدى قىل دەيدى. «جىگىت»، «جۇمىسشى» دەگەندى «سالدات» دەيدى. ءوز جەرىنەن كەتكەندى «ءولىم» دەيدى. ءوستىپ ەلدىڭ ۇرەيىن الىپ ەلدى جاۋىقتىرادى. مۇندايلار سول كۇندەگى كوتەرىلىستىڭ بايعىزداي قاقساعان وياتۋشىسى. قوزعالىستىڭ قوزدىرتپا قۇتىرۋشىسى، اڭىراتپا اگەتاتورى ەدى.
اقىن اڭىراتپا «اگەتاتورى» وتىر. جيىن قۇلاققا ۇرعان تاناداي تومەن قاراپ، سالبىراپ، قۇلاق قويۋلى، اينالاعا اقىن داۋىس قوجا. ا.. دەسە، توپ جارىپ، الىپ جونەلگەن كوك ءبورىنى ءسۇرىپ بارىپ-بارىپ تاستاعان بايگە اتىنىڭ شابىسىنداي جونكىلگەن ولەڭ؟ مۇنداي زاردى شۇماقتان بارىپ-بارىپ شۇباتىپ تاستايدى دا قايتا ورالادى. ەلمەن قوشتاسقانداي ءان باياۋىنداعى سوڭعى قوڭىر قايىرىس سونى جەردىڭ سۋىنداي سىلدىراپ توگىلىپ كەتىپ توقتايدى. وتىرعاندار «ۇھ» دەيدى، «اللا» دەيدى اقىننىڭ ارىندى «ۇھ» دەگەنى تاعىدا تالىپ كوتەرىلەدى دە تاعى جىرلايدى.
ورتانى شايقاپ ورىستىڭ،
ورىسقا جاعىپ بولىپسىڭ.
ەلدىڭ قۇتىن تاۋىستى-اۋ،
باسا شوگىپ بەلىڭە،
باسا ۇرىنىپ جەرىڭە،
سىييعىزدى بىر قاۋىزعا-اۋ.
قونىسىڭدى قورشالاپ،
قازاقتى تالاي بورشالاپ،
جىلىنا ءبىر تۇگەندەپ،
قول-اياقتى كىسەندەپ،
جالعىز-اق قاپ ەر باۋىزداپ.
باۋىزداعانداي ماقتامەن،
ماقتاپ ءجۇرىپ ءماز قىلىپ،
مالىڭدى تەگىس الىپ بوپ،
باسىڭا سالدى اۋىزدى-اۋ.
دەيدى اقىن.
جۇرت كوڭىلى تۇڭعىيىققا تولقىعانداي وسىنىڭ ءبارى راس-اۋ دەگەندەي جيىن ماۋجىراپ، سالبىرايدى.
اقىن اق بۋرىل ەس مايدان قۇلديلاپ اعىپ، قۇلاي ءبىتىپ قالعان
قۇدىقتاي كور كوزگە قۇيىلعان. قارا تەردى قولىنداعى جۇمارلاقتاان
قارا كىر ورامالمەن كىدىرىپ سۇرتەدى دە ارى قاراي اعىنداپ، تاعىدا:
الەمدى تەگىس الىپتى-اۋ،
اعىلشىن، ورىس، بەرەنسور،
نە قىلعانمەن ايتەۋىر،
ەل باسىنا تۋعان كۇن.
ەر باسىنا كەلگەن ءسوز.
اقىر زامان بولاردا،
جەر ءجۇزىن كاپىر الاردا،
ءجۇز قاتىنعا ءبىر ەركەك،
قالادى ەكەن دەگەن ءسوز.
وسىناۋ سۇمدىق بىر اس بوپ،
تۋعان جەردەن توپىراق.
قالارمىسىڭ بۇيىرماي…
اسانقايعى باستاعان،
جولشىباي كومىر تاستاعان،
جيدەلى-بايسىن جەرى بار.
شاڭىراعىڭ مىڭ تۇيە،
جىلىنا ءۇش قوزدايتىن،
قوي بىتكەن قۇتتى ەلى بار.
قۋلى-نۋلى كولى بار،
وزەننىڭ ۇزىن كەڭى بار،
جالعىز توپ قانا ىشىنە،
ايعىر ءۇيىر جىلقى بار.
سونداي شۇيگىن ءشوبى بار،
كوشۋدىڭ سوعان ءجونى بار.
……………………………….دەيدى.
بەكەتبايدىڭ بۇل ايتقانى ءدال سول كۇندەگى ەلدىڭ كوڭىلىن شىرماياقتاعان، قيالىن شيەلەگەن ويدىڭ شۇماعى ەدى. بەكەتباي سوقىر، سونىڭ جارشىسى ەدى. سول كەزدە ەل نە بولارىن بىلمەي، نە جىگىت بەرەرىن، نە سوعىسىپ ولەرىن، نە «جيدەلى-بايسىن» جەرىن ىزدەپ، اقتابان شۇبىرىندى بولىپ اۋارىن اجىراتا الماي، باسقا ۇرعان بالىقتاي ساندالىپ تۇرعان كەزى ەدى. سۇڭعىلا سوقىر، كارى بوز اقىن سونى ايتادى.
كوركەم ادەبيەت ءبولىمى.
ءىلياس.
دەرەككوز: ق. انداس، م. انداس. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ جامپوزى -الماتى: «بايانجۇرەك» باسپاسى. 2019. -347 ب. -219-223 ب.











