شاكىل رۋىندا مىرزا ءمۇسى دەگەن ەلۋباسى جانە جانسارباي دەگەن ەمشى بولىپ، قايدا جۇرسە دە ەكەۋى بىرگە جۇرەدى ەكەن. ولار جۇرگەن جەردە اۋىزدىعا ءسوز، اياقتىعا جول بەرمەيتىن كورىنەدى. جانسارباي مەن ءمۇسىنىڭ جاپساربايدان جاس ايىرماسى بولعانىمەن، دوس-قۇرداستارشا قاعىسىپ جۇرەدى ەكەن.
ءمۇسى ەكى ايەل شىعارعان ەكەن. مۇنى ەستىگەن جاپسارباي:
– شاكىلدە ەلۋباسى ءمۇسى بار ما،
ءمۇسىنىڭ كىسىمەنەن ءىسى بار ما؟
جىلىنا بىردەن قاتىن شىعاراتىن،
تاقىمىنىڭ استىندا ءتىسى بار ما، – دەگەن ەكەن.
تاعى بىردە ءمۇسى جاپساربايدىڭ جاقىندارىنىڭ قىزى اقىلجاندى
الامىن دەپ، الا الماي قالعاندا جاپسارباي:
– مىنا تۇرعان ءمۇسى مە،
ءمۇسى داعى كىسى مە؟
كوتەش قىزىن بەرمەدى،
ورگە قاراپ كىسىنە، – دەپتى.
جاپسارباي سولتانكەلدى ەستەمەس قاجىنىڭ ۇيىنە كەلسە، جارما شىلاپ جەپ وتىر ەكەن. ەت اسپاي، شايمەن جولعا سالىپتى.
اتتانعالى جاتقاندا ەستەمەس:
– باسقا بۇيىمتاي، شارۋاڭ بار ما؟ – دەيدى.
سوندا جاپسارباي:
– سالەم بەرەم دەپ كەلگەم ەستەمەسكە،
جارما تاۋىپ الىپتى ەت جەمەسكە.
ەلدە جوق اۋزى قيسىق قاتىن الىپ،
تويىنىپ قالعان ەكەن كەت دەمەسكە، – دەپتى.
جاپسارباي ەستەمەستىڭ بالاسى نوعايبەكتىڭ ديىرمەنىنە كەلسە، ديىرمەنشى ورىس ەكەن. سودان سوڭ ەستەمەس اقالاقشىنىڭ ۇيىنە كەلسە، ءتۇندىباي يمام وتىرادى.
امان-سالەمنەن كەيىن:
– ديىرمەنگە كەلىپ ەم، ورىسىڭ جوق،
سالەم بەرە كەلىپ ەم، بولىسىڭ جوق.
ولىدەن دە الاسىڭ، تىرىدەن دە،
ەلگە بەرەر، مولدەكە، بورىشىڭ كوپ، – دەگەندە، ءتۇندىباي يمام ساسقالاقتاپ ءۇن قاتا الماپتى.
ءداۋىش ىشىندە قوڭقاي، شيبۇت دەگەن ادامدار ءبىر تۋىس ەكەن.
شيبۇت ولگەندە جاپساربايعا حابار بارماي قالىپ، ەكى كۇننەن كەيىن وزانداتىپ:
– ويباي، باۋىرىم شيبەكەم،
مالدى وسىرگەن شيتەكەم.
كەزىندە حابار بەرمەگەن،
قاشقىن مەن قوڭقاي – يت ەكەن، – دەپ قوڭقايدىڭ موينىنان قۇشاقتاپ الىپ، ءسۇت ءپىسىرىم جىلاپتى.
بالاسى اڭ اۋلاپ جۇرگەندە، مال ىزدەپ كەتكەن اكەسى انشەنى اڭ ەكەن دەپ اتىپ جىبەرىپتى.
سوندا جاپسارباي:
– اۋەلى مەرگەن بولىپ انشەنى اتتىڭ،
كىم بىلەدى دەربىستەن قانشانى اتتىڭ.
ءوز اكەسىن ءوزى اتقان جەتپەگىر-اي،
ەندى سەنى مەرگەن بوپ سايتان اتسىن.
قايتىپ قانا كوكتەيسىڭ، كوگەرەسىڭ،
ءوزىڭ شىققان جەرىڭدى بايقاماپسىڭ، – دەپ باۋىرىمداپ بارعان ەكەن.
ۋاقباي دەگەن ادام قايتىس بولعاندا، جاپسارباي بىلاي دەپ باۋىرىمداپتى:
– ويباي، باۋىرىم ۋاقباي،
ۇشىپ كەتتىڭ تۇماقتاي.
كەتسەڭ ءوزىڭ كەتە بەر،
مالىك-شولاقتى شۋلاتپاي.
باتاتار نەعىپ وتىرسىڭ،
ءالجان جەڭگەڭدى ۋاتپاي.
جونەلت، جاقسى ارت جاعىن،
قازانىن بوسقا قۋراتپاي.
قۇراندى جاقسى وقىت سەن،
كورىڭدە تەگىن تۇرلاتپاي.
جاپسارباي قۇرداسى شىڭعاي اۋىرىپ جاتقاندا كوڭىلىن سۇراي بارىپ، قۇربىلارىن ولەڭگە قوسىپ، ناۋقاس كوڭىلىن سەرگىتىپ قايتادى.
سوندا جاپسەكەڭ ايتقان ولەڭ:
– شىكەڭ-اۋ، دۇنيەدەن كەتەمىسىڭ،
ءوتىپ بارىپ باتىشكە جەتەمىسىڭ.
ادام بولىپ ساناققا قوسىلمايتىن،
جىلقىبايدىڭ الىپ كەت وتەمىسىن، – دەگەن ەكەن.
ماقسۇت پەن ءدارۋباي – ەكى اقالاقشى – ءبىر كەزدە ارازداسىپ قالادى. بۇل ەكەۋىن تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن جاپساربايدىڭ ايتقانى:
– قىزايدا ەكەۋىڭ بە ماقتاپ جۇرگەن،
وسى ما بار اقىلىڭ ساقتاپ جۇرگەن.
ەكەۋىڭ ەكى جاققا قيسايساڭدار،
ءبىر قاسقىر جەپ قويماي ما جاقتاپ جۇرگەن، – دەپتى.
ماقسۇت گۋانداي مەن ءدارۋباي اقالاقشى كۇرەدەگى ءبىر سەزدە سوزگە كەلىپ قالىپ، ارتى رەنىشكە ۇلاسادى. سوندا جاپسارباي ساسانۇلى:
– ىلەدە ەكى جۇيرىك باپتاپ جۇرگەن،
ءبىر ونەرىڭ وسى ما ساقتاپ جۇرگەن.
التىباقان الاۋىز بولا بىلسەڭ،
ءبىر قاسقىر جەپ قويماي ما جاقتاپ جۇرگەن، – دەگەن ولەڭىمەن ەكەۋىن تاتۋلاستىرعان ەكەن.
جاپسارباي قوجاعۇل-قارا دەگەن رۋدىڭ مولداجان دەگەن اقالاقشىسىنىڭ ۇيىنە بارىپتى. اقالاقشى ۇيىندە جوق ەكەن. بايبىشەسى قوناقاسىعا لاق اكەلىپ سويىپتى.
سوندا جاپسارباي:
– لاق اكەپسىڭ، اپىرىق،
ەكى ءمۇيىزى جاپىرىق.
قانداي ايەل سويدى ەكەن،
باۋىرىن يتتەي قاتىرىپ.
وبال ەدى، سويماي-اق،
تارى بەرسەڭ بولماي ما،
شەكەسىن مايعا باتىرىپ.
كوجە بەرسەڭ دە بولادى،
قۇرتىن كومە قاتىرىپ.
سوعان-اق ريزا بولار ەم،
قارا سۋ بەرسەڭ دە ساپىرىپ.
قوجاعۇل-قارانىڭ ءبىرىسىڭ،
جاقىن ەدى تۋىسىڭ.
ءبىر توقتى سويساڭ ايتپەسە،
كەتپەس ەدى عوي ەر ءىسىڭ، – دەپ باتا جاساپتى.
الەمدە جارىق جالعىز كۇن،
كۇندىز بار دا، تۇندە جوق.
كوشپەلى سەڭدەي باق پەن سور،
بىردە بار دا، بىردە جوق.
سالماق سابىر ەتپەسە،
كەزدەيسوق قايعى كىمدە جوق؟
دوڭگەلەك جەردىڭ بەتىندە
شايقالمايتىن ىرگە جوق.
بىزگە دە مىنە كەلىپتى
ەرەكشە ەلدەن ءبىر كەزەك.
امال نەشىك، قايتەيىن،
تارتايىن ازاپ ءبىر مەزەت.
بەتى كۇيگەن شاناشتاي،
بۇتاعى جوق اعاشتاي.
قاتىن بەتتى كوسەنى
كىم تانىماس اداسپاي.
داستارقاننىڭ ۇستىندە
تابىسارمىز تالاسپاي.
قىسقا سوزدىك (تۇسىنىكسىزىرەك اتاۋلاردى ناقتىلاۋ)
اقالاقشى – كەلمەس زامانداعى جەرگىلىكتى اكىم، اۋىل-بولىس دەڭگەيىندەگى شەنەۋنىك اتاۋى.
گۋانداي – (قىت. guan-dai) شەن اتاۋى، جەرگىلىكتى بيلىك وكىلى.
جارما شىلاۋ – جارمانى (بيداي/تارى تالقانىن) شايعا نە سۋعا بىلعاپ جەۋ.
وزانداتۋ – داۋىستاپ جوقتاۋ، زار قىلىپ ايتۋ.
باۋىرىمداۋ – قايتىس بولعان ادامعا جوقتاۋ ايتىپ، كوڭىل ايتۋ.
كىسىنەۋ – جىلقىنىڭ داۋسى؛ «ورگە قاراپ كىسىنە» – مىسقىل، كەلەكە مانىندە.
تۇماق – تۇلكى، ەلتىرىدەن تىگىلەتىن قالىڭ قۇلاقشالى باس كيىم.
التىباقان الاۋىز – «ىردۋ-دىردۋ، كيكىلجىڭ» دەگەن تۇسپال تىركەس.
ەل اۋزىنان جيناپ، رەتتەگەن – انداس وماراقىنۇلى.
دەرەككوز:دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











