العاشقى ءدىني وقۋ‑اعارتۋ (1900–1932)
ىلە وڭىرىندەگى قىرعىزدار 1900–1932 جىلدارى ارالىعىندا اراب جانە تۇركى جازۋىن قولدانىپ، وقۋ‑اعارتۋ، مادەنيەت، ەكونوميكا سالالارىندا ىلگەرىلەۋ جاسادى.
قىرعىز اۋىلدارىنداعى العاشقى وقىتۋ تاجىريبەسى
بۇل كەزەڭدە تۇراقتى مەكتەپتەر بولماعان. بايلار مەن بيلەر مولدالاردى شاقىرىپ، ءوز ۇيلەرىندە بالالارعا وقۋ ۇيىمداستىرعان. كوكتەرەك، مارالتاس، مويىنتاي، اقساي، توعىزقۇمالاق، ورلەۋ اۋىلدارىندا ءۇش‑التى ايلىق وقىتۋ جۇرگىزىلگەن.
شاقارباي مولدانىڭ ەڭبەگى
قىزىلسۋدىڭ اقشي اۋدانىنان كەلگەن شاقارباي مولدا ىلە قىرعىزدارىنىڭ العاشقى ساۋات اشۋ ىسىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. ول شاعاتاي، پارسى، اراب تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرىپ، كوكتەرەك پەن قۇشتايداعى جاستاردى وقىتقان، سونداي‑اق توقتاسىن بيگە حاتشىلىق ەتكەن.
توپتىق وقۋ مەن العاشقى مەكتەپتەردىڭ اشىلۋى
1925 جىلدان باستاپ ءدىني وقىمىستىلار شاقىرىلىپ، 1926 جىلى تاتار مولدا يديات پەن ايەلى بانۋ كوكتەرەكتە تۇڭعىش رەت توپتىق تۇردە اراب ءالىپبيىن ۇيرەتەتىن سىنىپ اشقان. بۇل سىنىپقا كوكتەرەك، ءور‑تەكەس، اقدالا جانە كورشىلەس اۋىلداردان 50‑گە جۋىق بالا قاتىسقان.
مەشىت پەن مەدرەسە قۇرىلىسى
1927 جىلى كوكتەرەكتە مىڭ ادامدىق مەشىت پەن مەدرەسە قۇرىلىسى باستالىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولداۋىمەن اياقتالدى. بۇل نىساندار ىلە وڭىرىندە «قىرعىزدىڭ اق مەشىتى» دەگەن اتپەن تانىلدى.
مادەنيەت پەن وقۋ‑اعارتۋدىڭ جولعا قويىلۋى جانە مەكتەپتەردىڭ سالىنۋى (1932–1943)
مەكتەپتەردىڭ قايتا قۇرىلۋى
1932 جىلدان باستاپ ءدىني وقۋ‑اعارتۋدان مادەني-اعارتۋشىلىق جۇيەگە كوشۋ باستالدى. كوكتەرەكتە العاشقى رەسمي مەكتەپ قۇرىلىپ، مەڭگەرۋشى بولىپ ساعاتبەك سارىبايۇلى تاعايىندالدى.
كەڭەستىك ۇلگىدەگى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ەنۋى
كەڭەس وداعىنان كەلگەن تاجىريبەلى قىرعىز زيالىلارى ىلە وڭىرىنە جاڭا ادىستەمەلەر مەن وقۋلىقتاردى ەنگىزدى. ماتەماتيكا، تاريح، گەوگرافيا، دەنە تاربيەسى، گرامماتيكا، پەداگوگيكا پاندەرى وقىتىلا باستادى.
قازاق‑قىرعىز مادەني ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلۋى
1935 جىلى ۇرىمشىدە وتكەن جينالىستان كەيىن ىلە، تەكەس جانە باسقا اۋدانداردا «قازاق‑قىرعىز مادەني وقۋ‑اعارتۋ ۇيىمدارى» قۇرىلدى. بۇل ۇيىمدار مەكتەپ اشۋ مەن مۇعالىم دايارلاۋدى ۇيلەستىردى.
III. ءۇش ايماق توڭكەرىسى جانە ازاتتىقتان كەيىنگى وقۋ‑اعارتۋ (1944–1964)
ىسقاقبەك مونونوۆتىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى
ىسقاقبەك مونونوۆ ىلە ايماقتىق قازاق‑قىرعىز مادەني ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە وقۋ‑اعارتۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ول ۇيىم قۇرىلىمىن رەتتەپ، حاتشىلىق جانە قارجى بولىمدەرىن قۇردى، ايەل زيالىلاردى قىزمەتكە تارتتى.
مەكتەپتەردىڭ جاندانۋى مەن دامۋى
1949 جىلدان كەيىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان سوڭ، قىرعىز مەكتەپتەرى قايتا جاندانىپ، كوكتەرەك، مويىنتاي، اقساي اۋىلدارىندا باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتەر اشىلدى. وقۋ قىرعىز تىلىندە جۇرگىزىلىپ، قىتاي ءتىلى دە ەنگىزىلدى.
قىرعىز تىلىندەگى ءبىلىمنىڭ ءۇزىلۋى جانە قايتا جاندانۋ
1960 جىلدارى ساياسي سەبەپتەرمەن قىرعىز تىلىندەگى وقىتۋ توقتاپ قالدى. 1974 جىلدان باستاپ مەكتەپتەر قالپىنا كەلتىرىلىپ، 1980 جىلدارى قايتادان قىرعىز تىلىندە ساباقتار جۇرگىزىلە باستادى.
تەكەس كوكتەرەك قىرعىز ۇلتتىق اۋدانىنداعى باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ دامۋ بارىسى
مويىنتاي مەكتەبى
1935 جىلى ءابدىلدا باتىرحان مەن تەنتىمىش باستاعان ازاماتتاردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. العاشقىدا اعاشتان جەتى بولمەلى وقۋ ءۇيى سالىنىپ، 80‑گە جۋىق وقۋشى ءبىلىم العان.
اقساي مەكتەبى
1936 جىلى اقسايداعى الجەمباي جانە توقتاقىننىڭ باستاۋىندا اشىلعان. كەيىن مەكتەپ كەڭەيىپ، 1948 جىلى تولىققاندى وقۋ عيماراتىنا اينالدى.
مارالتاس مەكتەبى
1936 جىلى كوكتەرەك مەكتەبىنىڭ بولىمشەسى رەتىندە اشىلعان. كەڭەس وداعىنان كەلگەن مۇعالىمدەر پاندىك جۇيەنى ەنگىزدى.
كوكتوعاي مەكتەبى
1958 جىلى ءتورت بولمەلى عيماراتتا قۇرىلعان، كەيىن توعىزىنشى باستاۋىش مەكتەپ بولىپ قايتا قۇرىلدى.
شۇبارتال مەكتەبى
1958 جىلى حالىق وكرۋگى كەزىندە شاعانساي مەن مويىنتاي مالشىلارى ءۇشىن اشىلعان. 1970‑جىلدارى مەكتەپ قايتا جانداندى.
سارقۇبى مەكتەبى
1964 جىلى مەملەكەت يەلىگىندەگى فيرما جانىنان قۇرىلعان. كەيىنىرەك زاماناۋي عيمارات سالىنىپ، مەكتەپ ساپاسى جاقساردى.
مۇڭعۇلكۇرە اۋداندىق شاتى قىرعىز مەكتەبى
1955 جىلى پارتيا ۇلت ساياساتىنىڭ قولداۋىمەن شاتى قىرعىز اۋىلى قۇرىلىپ، وسى جىلى جاڭا قىرعىز مەكتەبى اشىلدى. مەكتەپتە سەگىز بولمەلى كلاسس، ءۇش بولمەلى مۇعالىمدەر ءۇيى بولدى. 1958 جىلى وقۋشىلار سانى 950‑گە جەتىپ، بۇل ىلە قىرعىزدارىنىڭ ەڭ ءىرى وقۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. 1981 جىلى ۇلتتىق اۆتونوميا زاڭى بويىنشا قىرعىز تىلىندە وقۋ قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











