Алғашқы діни оқу‑ағарту (1900–1932)
Іле өңіріндегі қырғыздар 1900–1932 жылдары аралығында араб және түркі жазуын қолданып, оқу‑ағарту, мәдениет, экономика салаларында ілгерілеу жасады.
Қырғыз ауылдарындағы алғашқы оқыту тәжірибесі
Бұл кезеңде тұрақты мектептер болмаған. Байлар мен билер молдаларды шақырып, өз үйлерінде балаларға оқу ұйымдастырған. Көктерек, Маралтас, Мойынтай, Ақсай, Тоғызқұмалақ, Өрлеу ауылдарында үш‑алты айлық оқыту жүргізілген.
Шақарбай молданың еңбегі
Қызылсудың Ақши ауданынан келген Шақарбай молда Іле қырғыздарының алғашқы сауат ашу ісіне үлкен үлес қосты. Ол шағатай, парсы, араб тілдерін жетік меңгеріп, Көктерек пен Құштайдағы жастарды оқытқан, сондай‑ақ Тоқтасын биге хатшылық еткен.
Топтық оқу мен алғашқы мектептердің ашылуы
1925 жылдан бастап діни оқымыстылар шақырылып, 1926 жылы татар молда Идият пен әйелі Бану Көктеректе тұңғыш рет топтық түрде араб әліпбиін үйрететін сынып ашқан. Бұл сыныпқа Көктерек, Өр‑Текес, Ақдала және көршілес ауылдардан 50‑ге жуық бала қатысқан.
Мешіт пен медресе құрылысы
1927 жылы Көктеректе мың адамдық мешіт пен медресе құрылысы басталып, жергілікті халықтың қолдауымен аяқталды. Бұл нысандар Іле өңірінде «Қырғыздың ақ мешіті» деген атпен танылды.
Мәдениет пен оқу‑ағартудың жолға қойылуы және мектептердің салынуы (1932–1943)
Мектептердің қайта құрылуы
1932 жылдан бастап діни оқу‑ағартудан мәдени-ағартушылық жүйеге көшу басталды. Көктеректе алғашқы ресми мектеп құрылып, меңгеруші болып Сағатбек Сарыбайұлы тағайындалды.
Кеңестік үлгідегі білім жүйесінің енуі
Кеңес Одағынан келген тәжірибелі қырғыз зиялылары Іле өңіріне жаңа әдістемелер мен оқулықтарды енгізді. Математика, тарих, география, дене тәрбиесі, грамматика, педагогика пәндері оқытыла бастады.
Қазақ‑қырғыз мәдени ұйымдарының құрылуы
1935 жылы Үрімшіде өткен жиналыстан кейін Іле, Текес және басқа аудандарда «Қазақ‑қырғыз мәдени оқу‑ағарту ұйымдары» құрылды. Бұл ұйымдар мектеп ашу мен мұғалім даярлауды үйлестірді.
III. Үш аймақ төңкерісі және азаттықтан кейінгі оқу‑ағарту (1944–1964)
Ысқақбек Мононовтың ағартушылық қызметі
Ысқақбек Мононов Іле аймақтық қазақ‑қырғыз мәдени ұйымының жетекшісі ретінде оқу‑ағарту ісін жаңа деңгейге көтерді. Ол ұйым құрылымын реттеп, хатшылық және қаржы бөлімдерін құрды, әйел зиялыларды қызметке тартты.
Мектептердің жандануы мен дамуы
1949 жылдан кейін Қытай Халық Республикасы құрылған соң, қырғыз мектептері қайта жанданып, Көктерек, Мойынтай, Ақсай ауылдарында бастауыш және орта мектептер ашылды. Оқу қырғыз тілінде жүргізіліп, Қытай тілі де енгізілді.
Қырғыз тіліндегі білімнің үзілуі және қайта жандану
1960 жылдары саяси себептермен қырғыз тіліндегі оқыту тоқтап қалды. 1974 жылдан бастап мектептер қалпына келтіріліп, 1980 жылдары қайтадан қырғыз тілінде сабақтар жүргізіле бастады.
Текес Көктерек қырғыз ұлттық ауданындағы бастауыш мектептердің даму барысы
Мойынтай мектебі
1935 жылы Әбділда Батырхан мен Тентіміш бастаған азаматтардың бастамасымен құрылған. Алғашқыда ағаштан жеті бөлмелі оқу үйі салынып, 80‑ге жуық оқушы білім алған.
Ақсай мектебі
1936 жылы Ақсайдағы Әлжембай және Тоқтақынның бастауында ашылған. Кейін мектеп кеңейіп, 1948 жылы толыққанды оқу ғимаратына айналды.
Маралтас мектебі
1936 жылы Көктерек мектебінің бөлімшесі ретінде ашылған. Кеңес Одағынан келген мұғалімдер пәндік жүйені енгізді.
Көктоғай мектебі
1958 жылы төрт бөлмелі ғимаратта құрылған, кейін тоғызыншы бастауыш мектеп болып қайта құрылды.
Шұбартал мектебі
1958 жылы халық округі кезінде Шағансай мен Мойынтай малшылары үшін ашылған. 1970‑жылдары мектеп қайта жанданды.
Сарқұбы мектебі
1964 жылы мемлекет иелігіндегі фирма жанынан құрылған. Кейінірек заманауи ғимарат салынып, мектеп сапасы жақсарды.
Мұңғұлкүре аудандық Шаты қырғыз мектебі
1955 жылы партия ұлт саясатының қолдауымен Шаты қырғыз ауылы құрылып, осы жылы жаңа қырғыз мектебі ашылды. Мектепте сегіз бөлмелі класс, үш бөлмелі мұғалімдер үйі болды. 1958 жылы оқушылар саны 950‑ге жетіп, бұл Іле қырғыздарының ең ірі оқу орталықтарының біріне айналды. 1981 жылы ұлттық автономия заңы бойынша қырғыз тілінде оқу қайта қалпына келтірілді.
Қажет АНДАС
“Q-Andas” ақпараттық агенттігі
