ۇشاتىن وق
باسى اسكەردەگى كەزىم. ماعان اسكەري اتتاردى باعۋ، باپتاۋ، سوعىسقا دايارلاۋ مىندەتى تاپسىرىلعان. جاۋ اسكەرى وزەننىڭ ارعى بەتىندە، ءبىزدىڭ پارتيزاندار بەرگى بەتتە تەكە تىرەستە تۇرعانك ەز. ءبىر كۇنى اسكەري اتتاردى جايلىمعا جىبەرىپ، ءوزىم ءسال مىزعاپ كەتكەن ەكەنمىن. اياق استىنان تارس-تۇرس، شاڭق-شۇڭق مىلتىق داۋىسىنان ويانا كەلسەم، جاۋ اسكەرى وق بوراتىپ باسىپ كەلە جاتىر ەكەن.
ساسىپ قالدىم. قولعا تۇسسەم ءولىم كۇتىپ تۇرعانى انىق. اقىل تاپپاي ابدىراپ تۇرعانىمدا ءدال جەلكە تۇسىمنان ءبىر وق زۇيىلداپ ۇشىپ كەلە جاتىر ەكەن. ويلانىپ تۇراتىن ۋاقىت جوق. وقتىڭ جەلكەسىنەن شاپ بەرىپ ۇستادىم دا قارعىپ ءمىندىم. جارىقتىقتىڭ جايلىسىن-اي، زۋىلداپ ۇشقان بەتى وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى پارتيزاندار اراسىنا جەتىپ باردى. بىرنەشە سەرىگىم مەنى كۇتىپ تۇر ەكە. وقتىڭ ۇستىنەن جۇلىپ الدى. وق سول ۇشقان بەتى ۇلكەن قاراعايدى قۇلاتا بارىپ توقتادى.
ۇيقىشى بۇعى
اتا-بابامىز ءتورت تۇلىكتىڭ جايىن ويلاپ سۋدىڭ تۇنىعى، ءشوپتىڭ شۇيگىنىن قۋالاپ، كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەكەن. مەن دە جاسىمنان قويشى تاياعىن الىپ، مالدىڭ جايىن ءبىلىپ ءوستىم. مال باعىپ ءجۇرىپ تاۋداعى ءتۇز حايۋاندارىنىڭ دا سىرىن ابدەن ءبىلىپ قالعان ەدىم.
ءبىر جىلى جاسىل كول دەگەن جەردى قىستادىق. ول جەردى بۇعى كوپ بولۋشى ەدى. «بۇعىنىڭ ەتى ءدامدى بولادى»، – دەپ ۇلكەندەر كوپ ايتاتىن. بىراق ءتورت اياقتى جانۋار ەكى اياقتى ادامعا ۇستاتا قويسىن با؟ بۇعىلاردى كورگەن سايىن مىسىم قۇرىپ جۇرگەن ەدى.
سارى اياز ساقىلداپ، قارا سۋىق ءبۇرىپ تۇرعان ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭڭ ەرتە قوراداعى قويدى ورىسكە شىعارايىن دەپ ۇيدەن شىعا كەلسەم، ەسىك الدىندا ءبىر مارال تايىنشاسىمەن «قالش، قالش» ەتىپ، ءۇيدى ىقتاپ، جەلدەن پانالاپ تۇر ەكەن. كوڭىلىمنە ءبىر قۇلىق ساپ ەتە ءتۇستى. قايىرىلىپ ۇيگە كىردىم دە، قارا مەشكە تولتىرىپ قيدى قالاپ، وت تۇتاتىپ، ەسىكتى اشىپ تاستاپ، قويدى ورگىزىپ، الىسقا كەتتىم.
قايتىپ كەلسەم، بايقۇس جانۋار، ىستىق مەشتىڭ تۇبىندە تايىنشاسىمەن بالبىراپ ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەن. ۇلكەندەر: «ۇيقى ولگەنمەن تەڭ» دەۋشى ەدى. سارى كەزدىكتى سۋىرىپ الىپ، «مارالدى تايىنشاسىمەن بىرگە سويىپ السام با» دەپ ويلادىم دا. جانىم اشىپ كەتتى دە اقىرىن ءتۇرتىپ ەدىم ورىندارىنان قارعىپ، قارعىپ تۇردىدا بىرەۋدىڭ ۇيىنە رۇقساتسىز كىرگەنىنە ۇيالدىما ەكى بەتى قىپ-قىزىل بولىپ، ەسىكتەن شىعىپ جۇرە بەردى.
كوكتەم شىعا ءبىر كۇنى دالاعا شىقسام ەسىكتىڭ الدىنا بۇعىنىڭ ءمۇيىزى تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر. سويتسەم الگى بۇعى ماعان دەگەن ريزاشىلىعىن وسىلاي كورسەتىپتى. سول مۇيىزدەردە ون جىل ساتىپ، سوڭعىسىن كەشە عانا ءبىتىردىم.
جالقاۋ بودەنە
«تارى – استىڭ اتاسى» دەپ تەگىن ايتىلماسا كەرەك. بالا شاقتا اجەمىزدىڭ سۇتكە بىقتىرىپ بەرگەن، جىلقىنىڭ قازىسىنا جانشىپ بەرەتىن تارىنىڭ ءدامى ءالى كۇنگە ءتىلىمنىڭ ۇشىندا تۇرادى. ءبىر جىلى ورىكتى ارال دەگەن جەردە تارى ەگىپ، جايلاۋعا كوشتىك. تامىز ايىنىڭ ءساتتى ءبىر كۇنى تارىنى جيناپ الۋ ءۇشىن قىستاۋعا كەلدىك.
كۇن باتىپ، قاراڭعىلىق تۇسكەن شاق ەدى. اتىمدى ءۇيدىڭ جانىنا ارقانداپ قويدىم دا، شاي قايناتايىن دەپ ءۇيدىڭ اينالاسىنان تەزەك تەرە باستادىم. اكەلگەن تەزەگىمدى پەشكە قالاپ قويدىم دا وت تۇتاتقانىم سول ەدى. الگى تەرىپ اكەلگەن تەزەگىم پىر-پىر ەتىپ ۇشا باستادى. سويتسەم، تەزەك دەپ تەرىپ اكەلگەنىمنىڭ ءبارى بودەنە ەكەن.
ەرتەسى تۇرسام ارقانداپ قويعان اتىم ورنىندا جوق. تاۋ-تاستى كەزىپ، ءبىر جەتى ىزدەپ تابا المادىق. سونىمەن اڭ-قۇس جەپ كەتككەن شىعار دەپ ءۇمىتىمىز ءۇزىلىپ، تارىنى ورۋعا كىرىستىك.
سول جىلى تارى دا كەرەمەت شىققان ەكەن. ورۋعا وراق شىداماي، بالتامەن بۇتاقتاپ شابۋعا تۇرا كەلدى. مىنە، قىزىق، تارى ەككەن الاپتىڭ ورتاسىنا بارعاندا بىتىك وسكەن تارىعا قامالىپ، شىعا الماي جۇرگەن اتىمدى كەزدەستىردىم. ءبىر جەتى تارى جەپ، ابدەن سەمىرگەن جانۋاردى ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن دەگەندە اۋدەم جەردەگى ۇيگە ازەر جەتكىزدىم.
سيقىرلى كوز اينەك
ەجەلدەن دوستىقتى قادىرلەپ وتكەن حالىقپىز عوي. ءوزىمىز اش قالساق تا دوسىمىزدى تويدىرىپ، جالاڭاش قالساق تا سونى كيىندىرەتىن كەڭپەيىلدىلىگىمىز بار. ءبىر دوسىم ۇيگە ىزدەپ كەلىپ، قىزىل كۇرەڭ شايدى سىمىرە وتىرىپ، ءبۇيىمتايىن ايتتى:
– سۋسەكە، ءۇيدىڭ شاتىرىن جابۋعا قامىس كەرەك بولىپ تۇر. كومەكتەسىپ جىبەرەسىز بە، – دەدى.
مەن كەلىسىسىمىمدى بەردىم.
اۋىلدىڭ تەرىستىك جاعىندا ساز دەپ اتالاتىن قامىسى بىتىك وسەتىن جەر بار ەدى. ەرتەسى وگىزىمدى ەرتتەپ ءمىنىپ، سول ماڭعا باردىم. سول جىلى جاۋىن كوپ جاۋىپ، قامىستار وتە ۇساق بولىپ ءوسىپتى. ءىرى قامىس ىزدەپ ەكى كۇن سەندەلسەم دە تابا المادىم. امالسىز ەكى قۇشاق قامىستى ورىپ الىپ، دوسىمنىڭ ۇيىنە قاراي بەتتەپ كەلەمىن.
«قوياندى قامىس، جىگىتتى نامىس ولتىرەدى» دەمەيدەي، قامىستىڭ ۇساق بولىپ قالعانىنا نامىستانىپ كەلەمىن. سول كەزدە ويىما ءبىر قۇلىق كىرە قالدى. كىشكەنتاي زاتتى ۇلكەن ەتىپ كورسەتەتىن كوز اينەگىم بار ەدى. كوزىمە تاعىپ قاراپ ەدىم، الگى ۇساق قامىستار بادىرايىپ، بادىرايىپ كورىندى. قۋانىپ كەتتىم. وگىزىمدى قامشىلاپ دوسىمنىڭ ۇيىنە كەلدىم.
مەنىڭ كەلگەنىمدى كورىپ، دوسىم:
كەلدىڭ بە، تورلەت، قامىس كەلدى مە؟ – دەپ بايەك بولىپ ءجۇر.
اكەلگەن قامىسىڭدى كورەيىك، – دەپ دالاعا بەتتەدىك.
دالادا جەل سوعىپ تۇر، مىنا كوز اينەكتى كيىپ ال، – دەپ كوز اينەكتى دوسىما كيدىرىپ قويدىم.
دوسىم قامىستى كورىپ قۋانىپ قالدى.
پاي، پاي سۇسەكە-اي، مەن ءبىر اي ىزدەپ مىناداي ۇلكەن قامىستاردى تابا الماپ ەدىم، سەن قايدان تاپتىڭ، – دەپ ارقامنان قاعىپ-قاعىپ قالدى.
قىمىزدىڭ كۇشى
– جايلاۋ، شىركىن، جاننىڭ راقاتى عوي، – دەپ باستادى سۋسەكەڭ اڭگىمەسىن، – بالاقتارىڭدى شاڭعا مالىپ جۇرگەن سەندەر نە بىلەسىڭدەر؟ تاي شاپتىرۋ، قۇنان جارىس، بايگە، كوكپار تارتۋ، قىدىرىپ قىمىز ءىشۋ، سال-سەرىلىك، قايسى ءبىرىن ايتىپ بىتەسىڭ.
ءبىر جىلى جايلاۋدا مالدى ورىسكە جىبەرىپ قويىپ، قىدىرىپ قىمىز ءىشىپ جۇرگەنبىز. قاتار-قاتار تىگىلگەن قالىڭ اقبوز ءۇيدىڭ بىرەۋىنە ساۋ ەتىپ كىرىپ كەلدىك. ءۇي يەسى دە مولقور ادام ەكەن. بارىن الدىمىزعا سالىپ، جاعالاتا قىمىز ۇسىنىپ الەكتەنىپ ءجۇر. ءبىر ۋاقىتتا ىشىمە قىمىز جاقپاي قالدى ما؟ ىشەگىم ءتۇيىپ، اسقازانىم «گۇر» ەتە قالدى. اياق استىنان نە بولعانىن بىلمەي قالدىق. دالادا ەلدەر شۋلاپ كەتتى.
دالاعا شىقساق، كورشى ۇيدەگى ايەل-بالا-شاعان ءبىر-ءبىر ءشومىش كوتەرىپ:
«ءسۇت كوپ، كومىر از»، – دەپ شۇلاسىپ ءجۇر.
بۇلارىڭ نە قىلىق؟، – دەپ سۇراسام.
سۋسەكە، ەستىمەدىڭىز بە؟ كۇن كۇركىرەدى عوي. بيىل جاز بويى جاڭبىر ءبىر تامعان جوق. جەر كەۋىپ بارادى. مىنە، بۇگىن كۇن كۇركىرەدى. ەندى، جاڭبىر جاۋاتىن شىعار دەپ سوعان ءشومىش قاعىپ، تىلەۋ تىلەپ جاتقانىمىز عوي، – دەيدى جامىراپ.
وي، ول كۇننىڭ ەمەس، مەنىڭ ءىشىمنىڭ كۇركىرەگەنى عوي، – دەدىم قىسىلىپ.
باسە، اسپاندا تەڭگەدەي بۇلت جوق بۇنىسى قالاي بولعانى دەپ ەدىك، – دەسىپ ءبارى تاراپ كەتتى.
«سۋسارقاننىڭ ءىشى گۇرىلدەسە، جايلاۋداعى ەل ءشومىش قاعىپتى» دەگەن ءتامسىز سودان قالعان ەدى.
قاجەت انداس،
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتىگى.
دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1727342
جالعاسى بار…











