Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

ىلە تاتارلارىنىڭ تاريحي ۇلەسى

تاتارلار — تۇركى ۇلتتارىنىڭ ءبىرى. تاتار ءتىلى ءتىل جۇيەسى جاعىنان التاي تىلدەر جۇيەسىندەگى تۇركى تىلدەر توبىنىڭ قىپشاق-بۇلعار تارماعىنا كىرەدى. تاتار ءتىلى، نەگىزىنەن، ءۇش ديالەكتىگە بولىنەدى: ورتالىق (قازان تاتارلارىنىڭ ءتىلى)، باتىس (ميشار تاتارلارىنىڭ ءتىلى) جانە شىعىس (ءسىبىر تاتارلارىنىڭ ءتىلى). قازىرگى زامانعى ادەبي تاتار ءتىلى قازان ديالەكتىسىنە نەگىزدەلگەن. قىتاي تاتارلارى دا وسى ورتالىق ديالەكتىگە ءتان.

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
Іле татарларының тарихи үлесі

تاتارلار تەگى جاعىنان باسقا تۇركىلەر سياقتى عۇن مەن ساقتارعا جالعاسادى. عۇندار – ەرامىزدان بۇرىنعى داۋىرلەردەن باستاپ، ەرامىزدىڭ III عاسىرىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىندە ءومىر سۇرگەن قۇدىرەتتى حالىق بولعان. عۇندار ءوز تاريحي دامۋ بارىسىندا ەرامىزدىڭ III جىلىندا بالامىردىڭ باسشىلىعىمەن باتىسقا جورىق جاساپ، كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا جەتكەن؛ 374 جىلى ەدىل بويىن يەلەپ، شىعىس گەرماندىقتاردى بويسىندىرعان؛ 378 جىلى باتىس گەرمان تايپالارىن باعىندىرىپ، ەۋروپا عۇن يمپەرياسىن (378–446 جىلدارى) قۇرعان.

XIX عاسىردىڭ 1850-جىلدارىنان باستاپ تاتارلار ىلەگە قونىستانا باستادى (قىتاي). العاشقىدا قۇلجا قالاسىنىڭ تاشىلاپكە مەن مويىنكەسىك ايماقتارىنا شوعىرلانعان. تاشىلاپكىدە ۇلكەن تاتار مەشىتى سالىنىپ، وندا ەكى سىنىپتىق مەدرەسە اشىلىپ، تاتار جانە جەرگىلىكتى ۇلتتاردىڭ بالالارى وقىتىلدى.

1881 جىلى عىلىمدى قادىرلەيتىن قايراتكەر اجى ابدۇك ءوز قاراجاتىمەن قازان قالاسىنان اتاقتى ءدىني عالىم ءارى اعارتۋشى كەشپول اسىرار داموللانى قۇلجاعا ارنايى الدىرتىپ، ونى تاتار مەشىتىنە جاۋاپتى ەتىپ تاعايىندادى.

XIX عاسىردىڭ سوڭىندا جانە XX عاسىردىڭ باسىندا شىڭجاڭ ولكەسىندە جاڭا زامان لەبى ەسىپ، حالىقتىڭ وي-ساناسىندا جاڭعىرۋ ۇدەرىسى بايقالدى. بۇل جاڭارۋ كەزەڭىندە تاتار اعارتۋشىلارىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولدى. ولار تەك ءوز ۇلتىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ءوڭىر حالىقتارىنىڭ مادەني جانە ءبىلىم سالاسىنا سەرپىن بەردى.

تاتار زيالىلارى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى مادەني قارۋ رەتىندە جاديدتىك قوزعالىستى باستاپ، يسلامدىق ءبىلىم بەرۋدى ەۋروپالىق ۇلگىمەن ۇشتاستىردى. بۇل قوزعالىستىڭ يدەياسى — «ۇيقىداعى مۇسىلمان حالىقتارىن وياتۋ، عىلىم مەن اعارتۋعا جول اشۋ» ەدى  جاديدشىلەردىڭ نەگىزگى ۇرانى — «ۋاقىتىڭنان قالما، زامانىڭمەن ءجۇر!» بولدى. تاتارلار بۇل قوزعالىستى شىڭجاڭ مەن ىلە وڭىرىنە اكەلىپ، ۇيعىر مەن قازاق جاستارىنا زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ ءىسىن باستادى.

قۇلجاداعى تاتار مەدرەسەلەرى مەن جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپتەردە ەندى تەك ءدىني ءىلىم ەمەس، اريفمەتيكا، گەوگرافيا، جاراتىلىستانۋ، تاريح، ءتىل جانە ادەبيەت پاندەرى دە وقىتىلدى. ساباقتار جازۋ-سىزۋعا، سويلەۋگە، لوگيكالىق ويلاۋعا باۋلىدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاق، ۇيعىر، وزبەك مەكتەپتەرىنە ۇلگى بولدى.

تاتار پەداگوگتارى مەن زيالىلارىنىڭ ەڭبەگى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى كۇنەس، تەكەس، نىلقى، التاي، تارباعاتاي وڭىرلەرىندە ايقىن كورىندى.

ولاردىڭ ىشىندە – سالاحي ساعيدي، ءيمىنجان بادۋين، احمەتبەك تاتار، حادىيشا اپاي، زەينەپ ءابيدوللا، ءمۇنيرا ۋاحيتوۆا، گۇلشارا جىلقىبايوۆا، پاريحا جىلقىبايوۆا، حاليشا بانۋم، مايمۋنا اپايلار سياقتى تۇلعالار ەرەكشە اتالادى.

ولار ۇيىمداستىرعان وقۋ ورىندارى مەن كۋرستاردا قىز بالالارعا دا ءبىلىم بەرىلىپ، ايەلدەر اراسىنداعى اعارتۋشىلىق قوزعالىس جانداندى.
1913 جىلى قۇلجادا اشىلعان «ايەلدەر ونەر مەكتەبى»، 1917 جىلى سۇيدىڭدەگى «شولپان» مەكتەبى، 1934 جىلى قايريا مەكتەبى جانە ايحان انا مەكتەبى – شىڭجاڭداعى تۇڭعىش قىزدار مەكتەبىنىڭ قاتارىندا بولدى.

تاتار ۇستازدارىنىڭ قازاق اراسىنداعى اعارتۋشىلىق ەڭبەگى ەرەكشە ماڭىزدى بولدى. 1915 جىلى كۇنەستە قاسەن ەسىمدى تاتار وقىمىستىسىنىڭ باستاماسىمەن اۋىلدىق مەكتەپ اشىلىپ، قازاق بالالارىن ساۋاتتاندىرۋ ءىسى باستالدى.

1920 جىلدارى بەستوبەدە قۋان زاڭگى مەن ءىسلام مۇعالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن اشىلعان مەكتەپتەردە جاديدتىك ۇلگىدە وقۋ جۇرگىزىلدى.
مۇندا شاكىرتتەرگە قازاق، تاتار جانە ورىس تىلدەرىنىڭ ءالىپبيى، ەسەپ، تاريح، ءدىن، ادەبيەت پاندەرى قاتار وقىتىلدى.

1924 جىلى كەڭسۋ ايماعىندا نوعايبەك اقساقال مەن سالاحي ساعيدي باسقارعان مەكتەپ قازاق حالقىنىڭ العاشقى كوپۇلتتى وقۋ ورنىنا اينالدى.

مۇنداي مەكتەپتەردە تەك بالالار ەمەس، ۇلكەندەرگە دە كەشكى ساۋات اشۋ ساباقتارى وتكىزىلدى.

تاتار اعارتۋشىلارى تەك ساباق بەرىپ قانا قويعان جوق. ولار حالىق اراسىندا تەاتر، دراما، پوەزيا، سپورت، مۋزىكا مادەنيەتىن دە دامىتتى.

1930–40 جىلدارى قۇلجا مەن نوعاي قالاسىندا «باشماعىم»، «سونگەن جۇلدىز»، «تايىر – زۇحرا» سياقتى سپەكتاكلدەر قويىلىپ، مەكتەپ وقۋشىلارى حالىقتىق ونەرگە باۋلىندى.

سپورت تۇرلەرىنەن ۆولەيبول مەن فۋتبول ىلە وڭىرىنە العاش وسى تاتار مەكتەپتەرىنەن تارادى.

تاتار اعارتۋشىلارىنىڭ قىزمەتى تەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىمەن شەكتەلمەي، ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن مادەني كوپىر ءرولىن اتقاردى. ولار ۇيعىر مەن قازاق جاستارىنىڭ اراسىنان جاڭا بۋىن وقىعان ازاماتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. تاتار مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى كەيىن ىلە ءوڭىرىنىڭ مادەنيەت، جۋرناليستيكا، مەديتسينا، ادەبيەت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ، زامانىنىڭ ينتەلليگەنتسياسىنا اينالدى.

قورىتىندى

تاتار حالقىنىڭ شىڭجاڭ مەن ىلە وڭىرلەرىندەگى اعارتۋشىلىق مۇراسى — بۇل تەك ءبىر ۇلتتىڭ ەمەس، بۇكىل ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ رۋحاني قايتا ورلەۋىنىڭ ءبىر بولىگى. ولاردىڭ ەڭبەگى ارقىلى ۇيعىر مەن قازاق حالقىنىڭ جاڭا مەكتەپ جۇيەسىنە ءوتۋى، ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋعا جول اشۋى جانە ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ويانۋى جۇزەگە استى. تاتار اعارتۋشىلارىنىڭ «نۇر مەكتەبى»، «قايريا مەكتەبى»، «شولپان مەكتەبى» سياقتى وقۋ ورىندارى — بۇگىنگى ىلە وڭىرىندەگى ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالدى.

قاجەت انداس،

“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 29
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz