تاتارلار تەگى جاعىنان باسقا تۇركىلەر سياقتى عۇن مەن ساقتارعا جالعاسادى. عۇندار – ەرامىزدان بۇرىنعى داۋىرلەردەن باستاپ، ەرامىزدىڭ III عاسىرىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىندە ءومىر سۇرگەن قۇدىرەتتى حالىق بولعان. عۇندار ءوز تاريحي دامۋ بارىسىندا ەرامىزدىڭ III جىلىندا بالامىردىڭ باسشىلىعىمەن باتىسقا جورىق جاساپ، كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا جەتكەن؛ 374 جىلى ەدىل بويىن يەلەپ، شىعىس گەرماندىقتاردى بويسىندىرعان؛ 378 جىلى باتىس گەرمان تايپالارىن باعىندىرىپ، ەۋروپا عۇن يمپەرياسىن (378–446 جىلدارى) قۇرعان.
XIX عاسىردىڭ 1850-جىلدارىنان باستاپ تاتارلار ىلەگە قونىستانا باستادى (قىتاي). العاشقىدا قۇلجا قالاسىنىڭ تاشىلاپكە مەن مويىنكەسىك ايماقتارىنا شوعىرلانعان. تاشىلاپكىدە ۇلكەن تاتار مەشىتى سالىنىپ، وندا ەكى سىنىپتىق مەدرەسە اشىلىپ، تاتار جانە جەرگىلىكتى ۇلتتاردىڭ بالالارى وقىتىلدى.
1881 جىلى عىلىمدى قادىرلەيتىن قايراتكەر اجى ابدۇك ءوز قاراجاتىمەن قازان قالاسىنان اتاقتى ءدىني عالىم ءارى اعارتۋشى كەشپول اسىرار داموللانى قۇلجاعا ارنايى الدىرتىپ، ونى تاتار مەشىتىنە جاۋاپتى ەتىپ تاعايىندادى.
XIX عاسىردىڭ سوڭىندا جانە XX عاسىردىڭ باسىندا شىڭجاڭ ولكەسىندە جاڭا زامان لەبى ەسىپ، حالىقتىڭ وي-ساناسىندا جاڭعىرۋ ۇدەرىسى بايقالدى. بۇل جاڭارۋ كەزەڭىندە تاتار اعارتۋشىلارىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولدى. ولار تەك ءوز ۇلتىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ءوڭىر حالىقتارىنىڭ مادەني جانە ءبىلىم سالاسىنا سەرپىن بەردى.
تاتار زيالىلارى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى مادەني قارۋ رەتىندە جاديدتىك قوزعالىستى باستاپ، يسلامدىق ءبىلىم بەرۋدى ەۋروپالىق ۇلگىمەن ۇشتاستىردى. بۇل قوزعالىستىڭ يدەياسى — «ۇيقىداعى مۇسىلمان حالىقتارىن وياتۋ، عىلىم مەن اعارتۋعا جول اشۋ» ەدى جاديدشىلەردىڭ نەگىزگى ۇرانى — «ۋاقىتىڭنان قالما، زامانىڭمەن ءجۇر!» بولدى. تاتارلار بۇل قوزعالىستى شىڭجاڭ مەن ىلە وڭىرىنە اكەلىپ، ۇيعىر مەن قازاق جاستارىنا زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ ءىسىن باستادى.
قۇلجاداعى تاتار مەدرەسەلەرى مەن جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپتەردە ەندى تەك ءدىني ءىلىم ەمەس، اريفمەتيكا، گەوگرافيا، جاراتىلىستانۋ، تاريح، ءتىل جانە ادەبيەت پاندەرى دە وقىتىلدى. ساباقتار جازۋ-سىزۋعا، سويلەۋگە، لوگيكالىق ويلاۋعا باۋلىدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاق، ۇيعىر، وزبەك مەكتەپتەرىنە ۇلگى بولدى.
تاتار پەداگوگتارى مەن زيالىلارىنىڭ ەڭبەگى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى كۇنەس، تەكەس، نىلقى، التاي، تارباعاتاي وڭىرلەرىندە ايقىن كورىندى.
ولاردىڭ ىشىندە – سالاحي ساعيدي، ءيمىنجان بادۋين، احمەتبەك تاتار، حادىيشا اپاي، زەينەپ ءابيدوللا، ءمۇنيرا ۋاحيتوۆا، گۇلشارا جىلقىبايوۆا، پاريحا جىلقىبايوۆا، حاليشا بانۋم، مايمۋنا اپايلار سياقتى تۇلعالار ەرەكشە اتالادى.
ولار ۇيىمداستىرعان وقۋ ورىندارى مەن كۋرستاردا قىز بالالارعا دا ءبىلىم بەرىلىپ، ايەلدەر اراسىنداعى اعارتۋشىلىق قوزعالىس جانداندى.
1913 جىلى قۇلجادا اشىلعان «ايەلدەر ونەر مەكتەبى»، 1917 جىلى سۇيدىڭدەگى «شولپان» مەكتەبى، 1934 جىلى قايريا مەكتەبى جانە ايحان انا مەكتەبى – شىڭجاڭداعى تۇڭعىش قىزدار مەكتەبىنىڭ قاتارىندا بولدى.
تاتار ۇستازدارىنىڭ قازاق اراسىنداعى اعارتۋشىلىق ەڭبەگى ەرەكشە ماڭىزدى بولدى. 1915 جىلى كۇنەستە قاسەن ەسىمدى تاتار وقىمىستىسىنىڭ باستاماسىمەن اۋىلدىق مەكتەپ اشىلىپ، قازاق بالالارىن ساۋاتتاندىرۋ ءىسى باستالدى.
1920 جىلدارى بەستوبەدە قۋان زاڭگى مەن ءىسلام مۇعالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن اشىلعان مەكتەپتەردە جاديدتىك ۇلگىدە وقۋ جۇرگىزىلدى.
مۇندا شاكىرتتەرگە قازاق، تاتار جانە ورىس تىلدەرىنىڭ ءالىپبيى، ەسەپ، تاريح، ءدىن، ادەبيەت پاندەرى قاتار وقىتىلدى.
1924 جىلى كەڭسۋ ايماعىندا نوعايبەك اقساقال مەن سالاحي ساعيدي باسقارعان مەكتەپ قازاق حالقىنىڭ العاشقى كوپۇلتتى وقۋ ورنىنا اينالدى.
مۇنداي مەكتەپتەردە تەك بالالار ەمەس، ۇلكەندەرگە دە كەشكى ساۋات اشۋ ساباقتارى وتكىزىلدى.
تاتار اعارتۋشىلارى تەك ساباق بەرىپ قانا قويعان جوق. ولار حالىق اراسىندا تەاتر، دراما، پوەزيا، سپورت، مۋزىكا مادەنيەتىن دە دامىتتى.
1930–40 جىلدارى قۇلجا مەن نوعاي قالاسىندا «باشماعىم»، «سونگەن جۇلدىز»، «تايىر – زۇحرا» سياقتى سپەكتاكلدەر قويىلىپ، مەكتەپ وقۋشىلارى حالىقتىق ونەرگە باۋلىندى.
سپورت تۇرلەرىنەن ۆولەيبول مەن فۋتبول ىلە وڭىرىنە العاش وسى تاتار مەكتەپتەرىنەن تارادى.
تاتار اعارتۋشىلارىنىڭ قىزمەتى تەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىمەن شەكتەلمەي، ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن مادەني كوپىر ءرولىن اتقاردى. ولار ۇيعىر مەن قازاق جاستارىنىڭ اراسىنان جاڭا بۋىن وقىعان ازاماتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. تاتار مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى كەيىن ىلە ءوڭىرىنىڭ مادەنيەت، جۋرناليستيكا، مەديتسينا، ادەبيەت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ، زامانىنىڭ ينتەلليگەنتسياسىنا اينالدى.
قورىتىندى
تاتار حالقىنىڭ شىڭجاڭ مەن ىلە وڭىرلەرىندەگى اعارتۋشىلىق مۇراسى — بۇل تەك ءبىر ۇلتتىڭ ەمەس، بۇكىل ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ رۋحاني قايتا ورلەۋىنىڭ ءبىر بولىگى. ولاردىڭ ەڭبەگى ارقىلى ۇيعىر مەن قازاق حالقىنىڭ جاڭا مەكتەپ جۇيەسىنە ءوتۋى، ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋعا جول اشۋى جانە ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ويانۋى جۇزەگە استى. تاتار اعارتۋشىلارىنىڭ «نۇر مەكتەبى»، «قايريا مەكتەبى»، «شولپان مەكتەبى» سياقتى وقۋ ورىندارى — بۇگىنگى ىلە وڭىرىندەگى ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالدى.
قاجەت انداس،
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











