Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Ile tatarlarynyń tarihi úlesi

Татарлар — түркі ұлттарының бірі. Татар тілі тіл жүйесі жағынан Алтай тілдер жүйесіндегі түркі тілдер тобының қыпшақ-бұлғар тармағына кіреді. Татар тілі, негізінен, үш диалектіге бөлінеді: орталық (Қазан татарларының тілі), батыс (Мишар татарларының тілі) және шығыс (Сібір татарларының тілі). Қазіргі заманғы әдеби татар тілі Қазан диалектісіне негізделген. Қытай татарлары да осы орталық диалектіге тән.

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Іле татарларының тарихи үлесі

Tatarlar tegi jaǵynan basqa túrkiler siyaqty ǵún men saqtarǵa jalǵasady. Ǵúndar – eramyzdan búrynǵy dáuirlerden bastap, eramyzdyń III ǵasyryna deiin elimizdiń soltústik jáne batys óńirlerinde ómir súrgen qúdiretti halyq bolǵan. Ǵúndar óz tarihi damu barysynda eramyzdyń III jylynda Balamyrdyń basshylyǵymen batysqa joryq jasap, Kaspii teńiziniń jaǵalauyna jetken; 374 jyly Edil boiyn ielep, shyǵys germandyqtardy boisyndyrǵan; 378 jyly batys german taipalaryn baǵyndyryp, Europa ǵún imperiyasyn (378–446 jyldary) qúrǵan.

XIX ǵasyrdyń 1850-jyldarynan bastap tatarlar Ilege qonystana bastady (Qytai). Alǵashqyda Qúlja qalasynyń Tashylapke men Moiynkesik aimaqtaryna shoǵyrlanǵan. Tashylapkide úlken tatar meshiti salynyp, onda eki synyptyq medrese ashylyp, tatar jáne jergilikti últtardyń balalary oqytyldy.

1881 jyly ǵylymdy qadirleitin qairatker Ajy Abdúk óz qarajatymen Qazan qalasynan ataqty dini ǵalym ári aǵartushy Keshpol Asyrar damollany Qúljaǵa arnaiy aldyrtyp, ony Tatar meshitine jauapty etip taǵaiyndady.

XIX ǵasyrdyń sońynda jáne XX ǵasyrdyń basynda SHyńjań ólkesinde jańa zaman lebi esip, halyqtyń oi-sanasynda jańǵyru úderisi baiqaldy. Búl jańaru kezeńinde tatar aǵartushylarynyń eńbegi erekshe boldy. Olar tek óz últynyń ǵana emes, búkil óńir halyqtarynyń mádeni jáne bilim salasyna serpin berdi.

Tatar ziyalylary Resei imperiyasynyń otarshyl sayasatyna qarsy mádeni qaru retinde jádidtik qozǵalysty bastap, islamdyq bilim berudi europalyq úlgimen úshtastyrdy. Búl qozǵalystyń ideyasy — «Úiqydaǵy músylman halyqtaryn oyatu, ǵylym men aǵartuǵa jol ashu» edi  Jádidshilerdiń negizgi úrany — «Uaqytyńnan qalma, zamanyńmen júr!» boldy. Tatarlar búl qozǵalysty SHyńjań men Ile óńirine ákelip, úiǵyr men qazaq jastaryna zamanaui bilim beru isin bastady.

Qúljadaǵy tatar medreseleri men jańa úlgidegi mektepterde endi tek dini ilim emes, arifmetika, geografiya, jaratylystanu, tarih, til jáne ádebiet pánderi de oqytyldy. Sabaqtar jazu-syzuǵa, sóileuge, logikalyq oilauǵa baulydy. Búl óz kezeginde qazaq, úiǵyr, ózbek mektepterine úlgi boldy.

Tatar pedagogtary men ziyalylarynyń eńbegi Ile qazaq avtonomiyaly oblysyna qarasty Kúnes, Tekes, Nylqy, Altai, Tarbaǵatai óńirlerinde aiqyn kórindi.

Olardyń ishinde – Salahi Saǵidi, Iminjan Baduin, Ahmetbek Tatar, Hadyisha apai, Zeinep Ábidolla, Múnira Uahitova, Gúlshara Jylqybaiova, Pariha Jylqybaiova, Halisha Banum, Maimuna apailar siyaqty túlǵalar erekshe atalady.

Olar úiymdastyrǵan oqu oryndary men kurstarda qyz balalarǵa da bilim berilip, áielder arasyndaǵy aǵartushylyq qozǵalys jandandy.
1913 jyly Qúljada ashylǵan «Áielder óner mektebi», 1917 jyly Súidińdegi «SHolpan» mektebi, 1934 jyly Qairiya mektebi jáne Aihan ana mektebi – SHyńjańdaǵy túńǵysh qyzdar mektebiniń qatarynda boldy.

Tatar ústazdarynyń qazaq arasyndaǵy aǵartushylyq eńbegi erekshe mańyzdy boldy. 1915 jyly Kúneste Qasen esimdi tatar oqymystysynyń bastamasymen auyldyq mektep ashylyp, qazaq balalaryn sauattandyru isi bastaldy.

1920 jyldary Bestóbede Quan záńgi men Islam múǵalimniń jetekshiligimen ashylǵan mektepterde jádidtik úlgide oqu júrgizildi.
Múnda shákirtterge qazaq, tatar jáne orys tilderiniń álipbii, esep, tarih, din, ádebiet pánderi qatar oqytyldy.

1924 jyly Keńsu aimaǵynda Noǵaibek aqsaqal men Salahi Saǵidi basqarǵan mektep qazaq halqynyń alǵashqy kópúltty oqu ornyna ainaldy.

Múndai mektepterde tek balalar emes, úlkenderge de keshki sauat ashu sabaqtary ótkizildi.

Tatar aǵartushylary tek sabaq berip qana qoiǵan joq. Olar halyq arasynda teatr, drama, poeziya, sport, muzyka mádenietin de damytty.

1930–40 jyldary Qúlja men Noǵai qalasynda «Bashmaǵym», «Sóngen júldyz», «Taiyr – Zúhra» siyaqty spektaklьder qoiylyp, mektep oqushylary halyqtyq ónerge baulyndy.

Sport túrlerinen voleibol men futbol Ile óńirine alǵash osy tatar mektepterinen tarady.

Tatar aǵartushylarynyń qyzmeti tek bilim beru salasymen shektelmei, últaralyq tatulyq pen mádeni kópir rólin atqardy. Olar úiǵyr men qazaq jastarynyń arasynan jańa buyn oqyǵan azamattardyń qalyptasuyna jol ashty. Tatar mektebiniń túlekteri keiin Ile óńiriniń mádeniet, jurnalistika, meditsina, ádebiet salasynda qyzmet etip, zamanynyń intelligentsiyasyna ainaldy.

 

Qorytyndy

Tatar halqynyń SHyńjań men Ile óńirlerindegi aǵartushylyq múrasy — búl tek bir últtyń emes, búkil Ortalyq Aziya halyqtarynyń ruhani qaita órleuiniń bir bóligi. Olardyń eńbegi arqyly úiǵyr men qazaq halqynyń jańa mektep júiesine ótui, áielderdiń bilim aluǵa jol ashuy jáne últtyq sana-sezimniń oyanuy júzege asty. Tatar aǵartushylarynyń «Núr mektebi», «Qairiya mektebi», «SHolpan mektebi» siyaqty oqu oryndary — búgingi Ile óńirindegi bilim men mádeniettiń altyn dińgegine ainaldy.

Qajet Andas,

“Q-andas” aqparattyq agenttigi.

 

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 10
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz