Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Batys-Teristiktegi halyqaralyq kúre jol

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Батыс-Терістіктегі халықаралық күре жол

XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda SHyńjań óńiri tek qana geografiyalyq ótkel emes, álemdik tarihtyń sheshushi sátteriniń kuási boldy. Japon shapqynshylaryna qarsy soǵys jyldarynda dál osy óńir Qytai men Keńes Odaǵyn, sondai-aq basqa da odaqtas elderdi bailanystyratyn eń mańyzdy strategiyalyq arteriyaǵa ainaldy. «Qytai – Keńes Odaǵy tas joly» jáne «Tústik halyqaralyq jeli» dep atalǵan búl baǵyttar maidanǵa kómek pen úmit jetkizgen, myńdaǵan jannyń eren eńbegi men erliginiń belgisine ainaldy.

Avtonomiyaly audandyq arhiv saraiynda saqtalǵan «Fashizmge qarsy dúniejúzilik soǵystaǵy SHyńjań» atty arhiv jazbalarynyń arasynda Japon shapqynshylaryna qarsy soǵys mezgilinde Qytaiǵa halyqaralyq zattyq kómek berudiń ońtústik jáne soltústik baǵyttaǵy eki tasymal jelisi beinelengen. Ol jeńistiń simvolyndai «V» árpi túrinde SHyńjań kartasynda kórinis tapqan.

QYTAI – KEŃS TASYMAL JOLY

 

Japon shapqynshylaryna qarsy soǵys dáuirinde SHyńjań óziniń erekshe geografiyalyq orny arqyly Qytaiǵa halyqaralyq kómek ótetin túiindi qatynas jelisine ainaldy. Búl qatynas jelisi soltústik jáne ońtústik baǵyttardan túrdy.

Júzin ájim torlaǵan áljuaz qariya arhiv saraiyndaǵy kartany múqiyat qarap, asqar tau men aǵyndy sulardy basyp ótken, myńdaǵan shaqyrymǵa sozylǵan Qytai últynyń ólim men ómir arasyndaǵy «tirshilik jolyna» tamsana kóz tigude. Ol kózin júmsa boldy — soǵys maidanynyń dúrbeleńi, jelbiregen tular, aiǵai-shular, Japon shapqynshylaryna qarsy soǵys ániniń áueni — bári tarih qatparynan qaita estilgendei. Arba men túie keruenderi, qarbalas tirlik kórinisteri kóz aldyna kelip, janarynan jas parlaidy…

Osy eki baǵyttaǵy halyqaralyq tasymal jelisinde SHyńjańdaǵy ár últ halqy qan-terin tógip, shynaiy peiilmen aldyńǵy shepti qoldap, Qytaiǵa berilgen halyqaralyq kómek jolynyń irkilissiz júmys isteuin qamtamasyz etti. Sol arqyly Qytai halqynyń Japon shapqynshylaryna qarsy soǵystaǵy sońǵy jeńisine zor úles qosty.

Búginde Japon shapqynshylaryna qarsy soǵystyń jeńiske jetkenine 70 jyl toldy. Sol halyqaralyq tasymal jelisiniń irkilissizdigi úshin tún úiqysyn tórt bólip eńbek etken túrli últtar men halyqtardyń kóbi baqilyq boldy, tarih paraqtarynda aty qaldy. Keibiri dúnieniń tórt búryshyna tarap ketti. Degenmen, jol boiyndaǵy tozǵan dońǵalaqtar men úmyt bola jazdaǵan izder áli de sol óńirdiń soǵys shejiresin únsiz shertip túrǵandai.

Japon shapqynshylaryna qarsy soǵys jyldarynda kezinde aty áigili bolǵan «Qytai – Keńes Odaǵy tas joly» SHyńjańdy kesip ótken. Alaida búl joldyń soǵys jyldaryndaǵy róli men mańyzy kópshilikke beimálim bolyp kelgen.

Tamyz aiynyń bir kúni tilshi osy taqyrypty úzaq jyldar boiy zerttep júrgen, SHyńjań Úiǵyr avtonomiyaly audanynyń Sayasi keńesi janyndaǵy tarihi materialdar keńsesiniń búrynǵy meńgerushisi, jergilikti tarihshy Tań YUńsaidyń úiine at basyn búrdy. Ol osy halyqaralyq tasymal jelisiniń tarihy jónindegi estelikterimen bólisti.

1937 jyly shildede Japoniya Qytaiǵa jappai basyp kirdi. Sol tústaǵy Qytai álsiz, mesheu el bolatyn; armiyaǵa qajetti úshaq, tank jáne zeńbirek siyaqty qaru-jaraqtardy jasauǵa shamasy jetpedi. Sondyqtan syrtqy kómek — áskerdiń jabdyqtaluyn qamtamasyz etudiń basty jolyna ainaldy.

Biraq soǵys keńeigen saiyn eldiń teńiz tasymal joldary jau qolyna ótti. Qúrlyqtaǵy halyqaralyq qatynas baǵyttary da tosyldy. Sol sebepti odaqtas el — Keńes Odaǵynyń Qytaiǵa bergen mol kólemdegi soǵys kómegin jetkizu úshin Gomindań úkimeti úmitti artqy sheptegi SHyńjańǵa artty. Osylaisha halyqaralyq jańa tasymal jelisin ashu turaly sheshim qabyldandy.

Qytai men Keńes Odaǵy kóne Jibek joly baǵytyn boilap, Almaty – Qorǵas – SHihu – Úrimji – Túrpan – SHyńshińsha – Hyshi koridory – Lanьjou baǵytyndaǵy strategiyalyq tasymal jelisin qúruǵa kelisti. Búl «Qytai – Keńes Odaǵy tas jolynyń» jalpy úzyndyǵy 3000 shaqyrym boldy, onyń 1530 shaqyrymy SHyńjań jerimen ótti.

Qorǵastan SHihuǵa deiin tek arba jol, al SHihudan SHyńshińshaǵa deiingi bóligi tozǵan, nashar tas jol edi. Auyr júk kólikteriniń qozǵalysyna búl baǵyt múlde jaramsyz bolatyn. Al soǵys aldyńǵy shebine qaru-jaraqty tez jetkizu eń kókeikesti mindetke ainaldy.

Sondyqtan SHyńjańdaǵy ár últ halqy men Qytai jáne Keńes Odaǵynyń injenerleri tize qosa otyryp, iri qúrylys tehnikasy tapshy jaǵdaida qarapaiym qúraldarmen SHyńjańdaǵy strategiyalyq tasymal jelisin saluǵa kiristi.

Úrimji qalasynyń Midúń audanynda túratyn qariya Ju Hua sol kezderdi eske alady:

– Fukan qalashyǵyndaǵy Zynishuanzy mektebinde oqyp júrgen 12–13 jas shamasyndaǵy kezimde, kóshelerde úgit brigadalarynyń úlken kerneilerinen soǵystyń júrip jatqanyn estitinbiz. ‘SHyǵys teristik qoldan ketti, teristik Qytaiǵa qater tóndi!’ degen habarlar halyqty eseńgiretetin. Qalashyqtaǵy úsaq saudamen ainalysqan Uań Piń-Id degen SHyńjańdyq:

– Ol – meniń ata mekenim, eger japondar basyp alsa, men endi qaityp bara almaimyn’, – dep, maidanǵa aqsha jáne zattai kómek jiberdi, – deidi.

«Japon imperialisterin Qytaidan quyp shyǵaiyq!» degen úrandar búkil eldi jańǵyrtyp túrdy. Sol kezdiń úiytqy kúshi ǵajaiyp edi: japon shapqynshylaryna qarsy kúreske kómektesu úshin jol jóndeu bastalǵanyn estigen boida, mektep oqushylarynan ózge júrt túgel úileriniń ógiz, at arbasyn aidap, jol saluǵa ketti. Er-áiel, kári-jas demei, shi qalpaq kiip, jaulyq salyp, asqaq ánder shyrqai júrip, tas súiredi.

SHyńjańdaǵy armiya men halyq tize qosa otyryp, bar bolǵany bir jylǵa jetpeitin uaqytta búkil óńirdi kesip ótetin halyqaralyq tas joldy ayaqtady. Qorǵastan SHihuǵa deiingi jol tolyq salynyp bitti. Bir bóligi qúba shóldi, teńiz deńgeiinen 3000 metr biik tauly aimaqtardy kesip ótti. SHihudan SHyńshiyaǵa deiingi tas joldyń negizgi kópirleri men jol beti de jóndelip, sapasy jaqsardy.

1937 jyly 17 qazanda Qytai – Keńes Odaǵy tas jolynyń jalpy jelisi resmi túrde ashylyp, kólik qatynasy bastaldy. Keńes Odaǵynyń Qytaiǵa jibergen jalpy qúny 700 million dollar túratyn zattyq kómegi osy jol arqyly maidanǵa jetkizilgen. Búl soǵys barysyna ólsheusiz úles qosty.

Sondai-aq búl baǵytta Qytai–Keńes aviatsiyalyq jelisi júmys istedi. Qúlja, SHihu, SHonjy áuejailary salynyp, úshaqtar men soǵys qúraldary jetkizildi. Úrimji men Qúljada aviatsiya mektepteri ashylyp, qytailyq úshqyshtar arnaiy daiyndyqtan ótti.

Tarihshy Tań YUńsai búl jóninde bylai deidi:

– Keńes Odaǵy kómek úsynǵannan bastap jol qúrylysyna deiin nebári 4 kún daiyndyq jasaldy. 3 kún ishinde halyqaralyq tasymal jelisine qatysty 30-dan astam iri nysan jobasy bekitildi. 20 kún ishinde halqy nebary 5 milliondai SHyńjań óńirinen 500 myń adamdyq jol salu toby jasaqtaldy… Osylaisha 1500 shaqyrymdyq jol, 5 áuejai jáne 11 qyzmet punkti salyndy. Búl – naǵyz ǵajaiyp edi, – deidi ol.

Japon shapqynshylaryna qarsy soǵys jappai bastalǵannan keiin SHyńjań halyqaralyq qatynastyń mańyzdy torabyna ainaldy. Gomindań úkimeti halyqaralyq kómekti qabyldau úshin «Ortalyq tasymal komitetin» qúrdy.

Komitettiń qyzmetin tarihshy Tań YUńsai bylai sipattaidy:

– 1937 jyldyń shildesinen 1938 jyldyń jazyna deiin shamamen 6000 tonnadan astam túrli zattar SHyńjań arqyly ótkizildi. Halyqaralyq kómektiń elge tolassyz jetuine ‘Ortalyq tasymal komiteti’ sheshushi ról atqardy, – deidi ol.

Qúlja qalasyndaǵy tarihshy Lai Húńbo tapqan tizim boiynsha, komitet qúramynda ákimshilik basshylar, áuejai basshylary, kúzet, mal dárigerleri, injenerler jáne sharuashylyq mamandary bolǵan.

Mau Zymin basqarǵan SHyńjań Qazyna basqarmasy búl jeliniń júmysyn qarjylai qamtamasyz etip otyrdy. Búrynǵy buhgalter U SHuhu óz esteliginde bylai deidi:

– Jol jóndeu men punkt saludyń, eńbekaqy tóleudiń bar shyǵynyn aldymen SHyńjań ózi kóterdi. Bizdiń basty qaǵidamyz – ‘Barlyǵy soǵys úshin, barlyǵy aldyńǵy shep úshin’ edi.

Komitettiń qyzyl móri basylǵan hújattardy barlyq mekemeler dereu oryndauǵa mindetti boldy. SHihu áuejaiynyń qyzmetkeri Dúń YUilinь eske alady:

– Biz ártúrli últ ókilderinen túrsaq ta, barlyǵymyzdyń ortaq maqsatymyz – Keńes Odaǵynan Qytaiǵa kómekke kelgen úshqyshtardy laiyqty kútip alu bolatyn. Árkim óz mindetinde tynym tappai júmys istedi.

Múz qoimalary, sekseuil otyny, alystan tasylǵan búlaq suy barlyǵy sol mindet úshin jasaldy. Keńestik úshqyshtar men qyzmetkerlerge jaily jaǵdai jasalyp, kiim juatyn bólmeler, jyly jatyn oryndar daiyndaldy.

Ju Hua qart bylai deidi:

–         Kútip alu punktinde kelgen tasymaldaushylarǵa tek nan berip qoyu degen bolmaityn. Olar kelse boldy – qoi soiylyp, palau pisiriletin. Eshkim tapshylyqqa shaǵynbaityn. Barlyǵynyń tilegi -soǵys jeńispen ayaqtalsyn edi.

Joldyń qúrylysy nebary 20 kúnde ayaqtalǵanymen, sapasy óte joǵary boldy. Bir jolda 200 adamdy qabyldaityn 11 punkt, mai qúyu, demalys jáne ystyq suǵa shomylatyn oryndar bar edi.

Tań YUńsai:

– Jau kúshti, biz álsiz bolsaq ta, tehnika men jaǵdai tapshy bolsa da, SHyńjań halqy ǵajaiyp úiymshyldyq pen qaisarlyq kórsetti. Búl – adamzat erliginiń kórinisi, – dep qorytyndylady.

 

QYTAI-ÚNDI “QARAQORYM” TASYMAL JOLY

 

70 jyl búryn Lu Jynshuan bastaǵan júzge juyq ár últ kirekeshteri Úndistannyń Leh qalasynan attanyp, Gimalai men Qaraqúrym taularyn kesip ótip, SHyńjańnyń Qaǵylyq qalasyna jetti. Osylaisha Qytai men Úndistan arasyndaǵy jańa halyqaralyq tasymal jelisi úshinshi «tirshilik joly» ashyldy, ol «Tústik jeli» dep ataldy.

Búl baǵytta adam ayaq baspaǵan asqar taular men múzarttardan ótip, kirekeshter myńdaǵan qauip-qaterge tótep berdi. 2004 jyly jurnalist Niń Jaui bastaǵan túsirilim toby sol baǵytpen qaita júrip, «1943 jylǵy kirekeshtiń esteligi» atty derekti filьm túsirip, úmyt bolǵan erlikti qaita tiriltti.

1944 jyly qyrkúiekte injener Lu Jynshuan SHyń SHysaimen kelisip, Úndistannyń Srinagarynan Leh qalasyna deiin júk jetkizu josparyn qúrdy. Qashqar, Hotan jáne Qyzylsu aimaqtarynan 1000 túie men atty, 180-ge juyq úiǵyr, qyrǵyz jáne tájikten qúralǵan kirekeshter jinaldy.

Qiyn sapar barysynda onshaqty adam qaitys boldy, júzdegen kólik joǵaldy. Soǵan qaramastan, 27 kúnde 675 shaqyrym jol júrip, 1944 jyly 10 qarashada soǵys búiymdaryn Qaǵylyqqa jetkizdi. Temperatura –30 °C-qa deiin tómendep, adamdar ottegi jetispeushiliginen azap shekti.

Búl jeli arqyly 4444 avtokólik dóńgelegi, 782 qap kezdeme, 588 mai qaltasy, 63 oram neilon, túrli dári-dármek pen qúral-jabdyq tasyldy.

Tarihshy Tań YUńsai búl jóninde:

– Ońtústik pen Soltústiktegi eki halyqaralyq kúre jol — Qytai halyqtarynyń aqyl-parasaty men tózimdiliginiń aiǵaǵy. Osyndai qaisar, eńbekqor, jasampaz SHyńjań halqy barda Japon shapqynshylaryna qarsy soǵys jeńissiz qaluy múmkin emes edi, — deidi.

Batys pen Teristikti jalǵaǵan halyqaralyq kúre joldar — adamzat tarihyndaǵy eń auyr da asqaq kezeńniń aiǵaǵy. Búl joldar arqyly jetkizilgen kómek tek soǵys qúraldary emes, halyqtar arasyndaǵy dostyq pen senimniń nyshany boldy.

SHyńjańnyń ár últ halqy, jas-kári demei, janqiyarlyqpen eńbek etip, Japon shapqynshylaryna qarsy soǵystyń jeńisine ólsheusiz úles qosty. Búgingi beibit ómir sol qiyn shaqtaǵy erlerdiń eńbegi men tóziminiń jemisi.

SHau Jin.

Derekkóz: “SHyńjań” gazeti, 2015 jyl 3 kyrkúiek, 9-bet.

 

          P.S: “Qytai men Keńes Odaǵy kóne Jibek joly baǵytyn boilap, Almaty – Qorǵas – SHihu – Úrimji – Túrpan – SHyńshińsha – Hyshi koridory – Lanьjou baǵytyndaǵy strategiyalyq tasymal jelisin qúruǵa kelisti”. Osyndaǵy Almatydan Qorǵasqa deiin qai jerlerden ótti. Biz osyny anyqtaudy qolǵa aldyq?…

Qajet ANDAS,

«Q-andas» aqparattyq agentigi.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 14
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz