Qazaqstan Jazushylar jáne Teatr qairatkerleri odaqtarynyń múshesi, shirek ǵasyrdan astam uaqyt baspasóz salasynda qarymdy qyzmet istep kele jatqan jurnalist Úsen Ómirzaqov – poeziya áleminde ózindik qoltańbasy bar aqyn. Qalamgerdiń «Ómir – óleń», «Halqym – qazynam», «Aqyn taǵdyry» atty jyr jinaqtary oqyrmannyń yqylasyna bólengen tuyndylar. Búginde auqymdy dúnielerdi jaryqqa shyǵaru jolynda izdenip júrgen qalamgerdiń ótken ómirine bir úńilip, kórgen-bilgeni, kókeige túigeni, zerdesine jiǵan ruhani qazynasyn bir ekshep kórsek degen nietpen súhbattasqan edik. Oily áńgimeni oqyrman nazaryna úsynudy jón kórdik.
– Úseke, «Erdiń jasy eluden» asyp, shyǵarmashylyqtyń naǵyz kemeldengen kezeńine de kelip jettińiz. Ótkenge esep berip, bolashaqty baǵdarlaudyń sáti tuyp túrǵan siyaqty. Jastarǵa ǵibrat bolsyn, balalyq shaqtaǵy armanǵa bir qol sozyp, sodan keiin jastyqtyń jalynyna qaita jylyna otyryp áńgime órbiteiik.
– Sóz tórkinin ańdap túrmyn. Áńgimeni áriden bastaǵaly otyrsyń ǵoi. Ol da jón. Adam ǵúmyrynyń jartysynan auǵanda ótkendi saǵynyshpen jii eske alady eken. Babalarymyz: «Búl jalǵannyń qyzyǵy sút pisirimdei uaqytta ótip ketedi», – dep tauyp aitqan. Ótken jyly jazylǵan bir óleńimniń alǵashqy shumaǵyn:
Ájesiniń qúshaǵynda bal kúlgen,
Keshe ǵana bala edim ǵoi tal mingen.
Keshe ǵana jigit em ǵoi jalyndy,
Qalai osy tez qartaiyp qaldym men, – dep bastappyn. Sonymen balalyq armanǵa oralaiyq. Ákeden erte aiyrylyp, bastauysh synypta «internattyń nanyn jep» óstim. Jetinshi synyptan bastap audandyq gazette maqalalarym, respublikalyq «Qazaqstan pioneri» gazeti men «Baldyrǵan» jurnalynda óleńderim jariyalana bastady. Orta mektepti tamamdaǵan soń QazMU-diń jurnalistika fakulьtetine oquǵa túsu úshin Almatyǵa attanuǵa qamdanǵanymdy estigen anam josparymdy qoldai qoimady. Qaita qatty qarsylyq bildirdi.
– Nege?
– Onyń sebebi, audandyq gazette tilshi bolyp istep júrgen atalas aǵaiymdy felьeton jazǵany úshin «keiipkerleri» qastandyqpen jol boiynda kólikpen soǵyp, mert etken bolatyn. Sodan júregi shailyǵyp qalǵan edi. Biraq alǵan betimnen qaitpaitynyma kózi jetken anam aqyry: «Bara ber, «balmúzdaq jep qaityp kelesiń», – dep amalsyz kelisti. Almatyǵa at aryltyp kelsem, ókinishke orai, shyǵarmashylyq konkurs belgilengen merziminen bir kún búryn ótip ketipti. Men úlgermei qaldym da, filologiya fakulьtetine qújatymdy tapsyrdym. Alǵashqy emtihannyń ózinen «súrinip» kettim. Auylǵa qaituǵa «bet joq». Aqyry tuǵan ápkem túratyn Ózbekstannyń Zarafshan qalasyna jol tarttym. Alǵashynda mys óndiretin shahtaǵa júmysqa ornalastym. Bir kúni ápkem meni bazarǵa júmsady. Et satyp alyp túrsam, bir apa qyp-qyzyl etti qazaqsha gazetke orap jatqanyn kózim shalyp qaldy. «Apa, anau gazetińizdi maǵan berińizshi, men sizge qolymdaǵy jelim sómkeni bereiin. Et saluǵa osy yńǵaily emes pe?» dedim. Ol kisi kelise ketti. Qan-qan gazetti qolyma alyp, jaiyp jiberip oqysam, Tamdy audandyq «Sotsialistik sharuashylyq» degen gazet eken. Búhara oblysynyń Tamdy audany SHámshi aǵamyzdyń tabany tiip «Tamdy aruy» degen án tuǵyzǵan kieli Táuelibai eli ǵoi bayaǵy. Qazaqtyń áigili Áiteke bii men Balqy Bazar jyrauynyń súiegi de osy óńirde jerlengen. Qysqasy, Tamdyǵa jol tartyp gazette kórsetilgen mekenjai boiynsha redaktsiyany tauyp keldim. Bas redaktordyń orynbasary Qaiypnazar SHotbasov degen jigit meni jyly qabyldady. «Talabyń bar eken. Ádebiet bólimindegi Ómirzaq Qojamúratov degen aqyn jigit densaulyǵyna bailanysty, oblystyq dispanserge jatqyzyldy. Bir jyl emdeletin kórinedi. Sol kisiniń ornyna uaqytsha qyzmetke qabyldaiyq. Ári shyńdalasyń?» – dedi. «Izdegenge súraǵan» degendei, tóbem kókke jetkendei quanǵanym-ai!
– Jolyńyz bolǵan eken.
– Iá deseishi! Osylai oqudy bitirmei-aq bir gazettiń ádebi qyzmetkeri bolyp shyǵa keldim. Keler jyldyń mausym aiynda Almatyǵa kelip QazMU-diń jurnalistika fakulьtetine qújat tapsyrdym. Qazaq jurnalistikasynyń negizin qalaǵan áigili ǵalym-ústaz Tauman Amandosov maqalalarymdy oqyp kórip: «Ái, bala, saǵan tek diplom ǵana kerek eken, bara ber, óttiń», – dedi. Synaqty belgili arabist ǵalym Ábsattar Derbisáliev pen maitalman ádebietshi, synshy Rahmanqúl Berdibaevqa «beske» tapsyrdym. Oqu bitirerde «Ocherktegi keiipkerdiń mimikasy men pantomimikasy» degen taqyryptaǵy diplomdyq júmysym sol kezdegi Qazaqstan Kompartiyasynyń ideologiyalyq hatshysy «Kommunist» jurnalynyń bas redaktory Kákimjan Qazybaevtyń tóraǵalyǵynda «úzdik» dep baǵalandy.
– Jurnalist maman retindegi alǵashqy eńbek jolyńyz qalai bastaldy?
– Diplomdy qolǵa alǵan soń elge oraldym. Ondaǵy maqsatym – qara shańyraqtyń otyn óshirmei, qartaiǵan anama biraz quanysh syilaiyn dedim. Sodan kóp ótpei Bostandyq audandyq «Kommunizm úshin» gazetine audarmashy-tilshi bolyp júmysqa ornalastym. Gazet negizinde ózbek tilinde shyǵatyn da, qazaqshaǵa audarylatyn. Búǵan ishtei «ókpem qara qazandai» bolyp júrdi.
– Jaratqan iem júregińizge ot jaǵyp, qolyńyzǵa ne úshin qalam ústatty? «Kókesin tanytyp», kósiltip túryp maqala jazbadyńyz ba?
– Ózim de solai ettim. Bir kúni oilanyp-tolǵanyp otyryp, Ózbekstanda ómir súretin eki millionǵa juyq qazaqtyń nege ana tilinde shyǵatyn respublikalyq gazet-jurnaly, kitap baspasy, últtyq teatry joq degen mazmúnda «Ózbekstan qazaqtarynyń ruhani múqtajdyǵy», «Oń máselege teris qabaq tanytpaiyq» degen eki maqala jazdym da, Úly Jeńis merekesine bailanysty demalysty paidalanyp, Almatyǵa úshyp keldim. Aldymen «Qazaq ádebieti» gazetiniń bas redaktory SHerhan Múrtazanyń shańyraǵyna at basyn búrdym. Úide eken. Qabyldady. Áńgimemdi úndemei otyryp tyńdady. Bir auyz sóz qospady. Ornynan túryp sóreden úsh kitabyn aldy. Qoltańbasyn qoiyp, maǵan úsyndy da: «Quys úiden qúr shyqpa» degen maqalańdy qaldyryp ket, jariyalaimyz», – dep qoshtasty. Sol úide SHerhan aǵadan bir qabat tómende «Jalyn» jurnalynyń bas redaktory Múhtar SHahanov túratyn. Ol kisige de jolyqtym. Áńgimemdi qaita-qaita qozǵalaqtap otyryp tyńdady. Sosyn: «Qazir Keńes odaǵynyń barlyq respublikalarynda «Últaralyq qatynastar jóninde» komitet qúrylyp, júmys istep jatyr. Sol komitetke osy máseleler turaly Úndeu jazyp, oǵan ózbek elinde jasaityn Keńes Odaǵynyń Batyrlary, Sotsialistik Eńbek Erleri, Joǵarǵy Keńes deputattary, ǵalymdar, jazushylar men kórnekti qoǵam qairatkerlerine qol qoidyryp, hatty qolma-qol tapsyru kerek. Olar jauapsyz qaldyrmaitynyna sózsiz senemin. Maqalańdy Qairat Álimbekovke meniń atymnan aparyp ber», – dedi. Men aqynnyń aitqanynyń bárin tolyq oryndadym. Jalǵyz emes, árine, meni qoldaǵandar kóp boldy. Kóp ótpei «Qazaq ádebieti», «Leninshil jas» gazetinde álgi eki maqalam da jariyalandy.
– Qysym jasalǵan joq pa?
– Joq.Tek bas redaktorym «arqamnan sipap» júmystan óz aryzyma orai bosatyp jiberdi. Kóp ótpei demokratiyalyq jolmen bári de óz sheshimin tapty. Ózbekstan Kompartiyasynyń Qaulysyna orai «Dostyq tuy» (keiin «Núrly jol» dep ózgertildi) degen atpen respublikalyq gazet jaryq kórip, «Asyl múra» kitap baspasy iske qosyldy. Televideniede «Dostyq» bas redaktsiyasy ashylyp, qazaq, qyrǵyz, tájik tilinde habar tarala bastady. Men sol «Dostyq» bas redaktsiyasynda bes jyl aǵa redaktor, respublikalyq «Núrly jol» gazetinde 8 jyl aǵa tilshi, jauapty hatshy, bólim meńgerushisi lauazymynda eńbek ettim. Sodan keiin birshama uaqyt Ońtústik Qazaqstan oblysynyń «Altyn qor» teleradiokompaniyasynda redaktor mindetin atqardym. Taǵdyr aidap, keiingi jyldary Jetisuǵa qonys audardym. Múnda kelgen soń «Jetisu» telekompaniyasynda redaktor, oblystyq Biken Rimova atyndaǵy drama teatrynda ádebiet bóliminiń meńgerushisi bolyp qyzmetimdi jalǵastyrdym. 2012 jyly kúzde bolshaq jurnalisterdi tájiribelik túrǵydan shyńdau maqsatynda I. Jansúgirov atyndaǵy JMU-ǵa auystym. Qazir universitetimizdiń rektory, QR ÚǴA korrespondent múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdimanap Bektúrǵanovtyń bastamasymen ashylǵan «Jetisu universiteti» atty qoǵamdyq-sayasi jastar gazetiniń bas redaktory bolyp júmys istep júrmin. Qysqasy, Jetisuda baǵym jandy.
Meni jetisulyqtar aqyn retinde emes, jurnalist retinde tanidy. Poeziya álemindegi ornymdy joǵary baǵalaǵan bir-aq adam boldy. Ol – aqyn, publitsist Ámire Árin. Múny jaqsy atanu úshin aityp túrǵan joqpyn. Búdan bes jyl búryn alǵash kezdeskende-aq óleńderimdi oqyp: «Ói, batyr, sen aqyn ekensiń ǵoi!» – dep tsikldi toptama jyrlarymdy eki-úsh ret gazet betinde jariyalady. Ádebi ortaǵa kelsek, oblystyq tilderdi damytu basqarmasynyń basshysy Ahmet Kendirbekúlynyń bastamasymen Til saraiynda ótkizilip júrgen «Sársenbiniń sátinde» atty ádebi keshten mol úmit kútuge bolady.
– Universitette bolashaq jurnalisterdi is-tájiribeden ótkizip júrgenińizden habarymyz bar. Qazirgi jastardyń tańdaǵan mamandyǵyna degen ynta-jigeri qai deńgeide?
– Bilim ordamyzda jurnalistika mamandyǵynda oqyp jatqan bilimgerler úshin jan-jaqty jaǵdai jasalǵan. Bilikti oqytushylar Júmaǵali Esenbek (jurnalistika kafedrasynyń meńgerushisi), Músa Bisenqúlov, Túrlyhan Kárim, Aibek Seidahmet, Gúlfairuz Qútymova, Dáuletkerei Múlik studentterdi teoriyalyq bilimmen susyndatsa, ony tájiiribemen úshtastyru úshin arnaiy jabdyqtalǵan telestudiyada úsh telekamera, montajdau qondyrǵylary bar. Bilimgerler ózderi beinefilьm túsirip, ózi montajdap, universitettiń úsh korpusy men jataqhanalarda tartylǵan telejeli arqyly efirge shyǵady. «Jetisu universiteeti» gazeti qazaq, orys tilderinde 12 bet bolyp jaryq kórip, oblys kóleminde taralady. Bolashaq jurnalisterimiz «Bilim núry», «Seniń zamandasyń», «Túrmys tynysy», «Jan syrym», «Jemqorlyqqa jol joq», «Yrys-yntymaqta», «Talanttylar túǵyry», «Qauyrsyn qalam», «Túlǵa», «Sáti túsken súhbat», «Kúlki kúimesi» siyaqty aidarlarmen arnaiy bet daiyndap, qalamdaryn úshtaidy. Bizdiń «shekpenimizden shyqqan» shákirtter dep oblystyq «Jetisu» gazetindegi Eńlik Saǵyndyqova men Asyl Súltanǵazyny, qalalyq «Taldyqorǵan» gazetindegi Daniyar Saǵyndyq, oblystyq «Alatau» gazetindegi Gúlnaz Núrdáuletti, Jetisu telearnasyndaǵy Arailym Jaqsybekova, SHynar Áuelbai, Almat Hamitov, Aiman Asylbekova, Ásem Ǵabitqyzy, Saltanat Spandirova, taǵy basqa da jas jurnalisterdi maqtanyshpen atauǵa bolady.
– Iá, sábi shaqtan búginge deiin 55 jyldy artqa qaldyrdyńyz. Sol jyldardyń esebi bolatyn jyr jinaǵyńyzdy daiyndap otyrǵan kórinesiz.
– Iá, «Tamyljyǵan tamyzym» atty jyr jinaǵymdy «tolǵatyp» júrmin. Aldaǵy uaqytta oqyrmanǵa jol tartpaq.
P.S: Búl súhbat 2016 jyly Úsen Ómirzaqovtyń 55 jyldyǵyna orai jazylyp edi. Úsen aǵa búginde aramyzda joq. Biraq onyń «Tamyljyǵan tamyzy» sanamyzǵa jylu qúiyp júr.
Uaqyt osylai ǵana bir-birimizdi eske túsiredi eken….
Qajet Andas
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











