Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Petrograd haty: ne isteu kerek?

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Петроград хаты: не істеу керек?

Qazaqtan ásker alu júmysy soǵystan keiinge qalǵanymen, zan qazir shyǵyp qaluy yqtimal ekeni ótken sanda aityldy. Túbinde, áskerge alu oiynan, qazirgi shyǵatyn zańnyń shyǵyp qaluynda  mán kóp. Qazaqtan qandai ásker isteu úkimi qazir jasalyp, pishilip-kesilip qalmaqshy. Osy shyǵatyn zańda qalai pishilip-kesilse, túbinde qazaqty sol túrinde áskerlikke almaqshy. Áskerdiń túri birdei emes. Jayau ásker bar, atty ásker bar. Jayau ásker oryssha «Soldat» dep atalady. Atty áskerdiń ózi eki túrli bolady: biri oryssha «Kavalerist» dep, ekinshisi «Kazak» dep atalady. Sońǵysyn yaǵni «Kazakty», bizdiń Orynbor jaǵyndaǵy qazaqtar «atty kazak» dep, Sibir jaǵyndaǵysyn «kazak-orys» dep ataidy. Osy aitylǵan áskerdiń úsh túriniń júris-túrysynda paryq kóp. “Soldattyń” júrisi bayau, túrysy kazarmada. “Kavaleristiń” júrisi atty, túrysy kazarmada, «Kazaktyń» júrisi atty, túrysy úiinde (soǵysqa bararda ǵana úiin tastaidy). Basqalarǵa qaraǵanda kazaktyń sybaǵa jaǵynan artyqtyǵy bar. Qazaqtan ásker alu turaly zań jobasy jasalyp, Duma keńesine qazir túskende, bizden “soldat” isteu me? «kavalerist» isteu me? «kazak» isteu me? – múny ashpaqshy. Qazaqty «soldat» qylu qolaily dese, túbinde qashan alsada, qazaq «soldat» bolyp alynbaqshy. Qazaqtyń «kazak» boluy tiis dese, qazaq qashanda bolsa, «kazak» bolyp qyzmet qylmaqshy. Solai bolǵan soń bizdiń qazaqtar qaisysyn ózine qolaily kóredi. «Soldat» boluyn ba, «kavalerist» boluyn ba, «kazak» boluyn ba – zań jobasy Duma keńesine túskende aituy tiis. Osy úsh túrli áskerliktiń qaisysyn qazaq qalaityny anyq. Kazaktardyń túrmysy qazaqtarǵa tanys. Búlardyń júris-túrysy qazaqqa jaqyn ekenin qasyndaǵy qazaqtardyń kózi kórip otyr. Mysaly, Oral oblysynyń qazaǵy Oral «Atty qazaqtaryn» kórip otyr. Torǵai oblysynyń qazaqtary Orynbor «Atty kazaktaryn» kórip otyr. Aqmola-Semei oblystarynyń qazaqtary Sibir «Kazak-orystaryn» kórip otyr. Jetisu oblysynyń qazaqtary Jetisu «kazak-orystaryn» kórip otyr. Solardy kórip otyryp, túbinde áiteuir áskerlikten qútylmaityn bolǵan soń, «kazak» boludy oilamaityn qazaq joq shyǵar, desek adaspaityn shyǵarmyz.

Endi búl máseleni ekinshi jaǵynan teksereiik, yaǵni, qazaqtan ásker aludy kerek qylyp otyrǵan memleket paidasy jaǵynan qarap kóreiik. Memleketke ásker kerek ekeni dausyz bolsa jaman áskerden jaqsy ásker artyq ekendigi dausyz. Memleketke paidalysy jaqsy ásker emes jaman ásker dep eshkim talasa qoimas. Olai bolsa, qazaqtyń qalauyn qoiyp, zań shyǵarushylar, memleketke paidaly jaǵyn, yaǵni, qazaqtyń jaqsy ásker bolu jaǵyn qarastyrsa, qalai bolmaqshy? Onda da Dumanyń deputattary, Gos. Sovettiń músheleri qazaq jaiyn biletin adamdar bolsa, qazaq «Kazak» bolsa, jaqsy ásker bolady der edi. Qazaq jaiyn biletin adamdar zań palatasynda az. Qazaqtyń jayau jáne at ústindegi synyn biletin orystarda, basqalarda qazaqty jayauǵa ústa demeidi. 4-5 jastan bastap qazaq ómiri  at ústinde ótedi. Jayauynda qazaqtyń qol-ayaǵy bailauly siyaqty. Júrisi sóleket, aibyny joǵalady. Qaru-qairatynan aiyrylady. Atqa minse kóńili ósip, qoly úzaryp, kúshi kóbeiip, aibyny molaiyp, birlik te, ekpin de paida bolyp, kózi de qyraǵy bolyp, qaru-qairaty eki ese artyp, qysqasy, jayauda qazaq jarty bolyp, at ústinde ekeuden eńbek etu qolynan keletin jaiyn Duma deputattarynyń kóbisi bilmeidi. «Ógizdi qoishy – ólgen qoishy. Túieli qoishy – túrǵan qoishy, jayau qoishy – jatqan qoishy, atty qoishy – ekpini qatty qoishy» dep otyrǵan qazaq, «jayau soldat» boluyn qalamas. Ony qalamai, atty ásker bolamyn dep otyrsa, oǵan talasyp, dálelmen eshkim qazaqty jyǵa almas. 5 shaqyrym jol júrse, qazaq qairat qylmaq túgil boldyryp, ayaǵyn da basa almaidy. Sol qazaqtan jaqsy jayau ásker shyǵady dep kim aita qoyar.

Búl júris jaǵyn alyp qaraǵandaǵymyz, túrys jaǵyn alyp qaraǵanymyzda da qazaq jaqsy soldat bola almaidy. Óitkeni qazaq soldat bolsa, kazarmada túrmaqshy. Qala auasynyń nashary kazarmada ekendigi, kazarmaǵa baryp kórgen adamdarǵa maǵlúm. Kazarma auasy túgil, iri qalanyń auasyn kótere almaityn, kókirek auruynan qyrylatyny, qalada oqyǵan qazaq balalarynan kórinip júr. Mektep úiindegi aua kazarma auasynan kóp artyq. Soǵan da shydamai auru bolyp, ólip jatqan qazaq balalary, kazarmada túrsa ne bolmaqshy? Dalada ósken qazaq balalary qala auasyna shydamaityn sebebin ǵylym tauyp otyr. Ony beker, qisyny joq dep eshkim aita almas. Jer júzine belgili orystyń ataqty ǵalymy, professor I,I Mechnikov: <<Qandai kúige bolsada, tán jasynan qairat qylyp, jasynan qalyptanyp, úirenbek. Jasynda úirenbegen qalypqa, óskende tán shorqaq, bos bolady>> deidi.

Jasynan júmysqa úirenbegen adam, óskende júmysqa shorqaq bolatyny, jasynan atqa minip úirenbegen adam, óskende atqa bos bolatyny, jasynan kúresip úirenbegen adamnyń ádisi joq bolatyny maǵlúm nárse. Adamnyń táni, Mechnikovtyń aituynsha, auru qúrty «mikrobtarǵa» qarsy qaru qylar jaǵynan da sol siyaqty bolmaqshy. Jasynan jaman auada ósken adamnyń táni mikrobtarǵa qarsy qaru qylyp jasynan pysyp, qatyp qalyp, auruǵa jeńdirmeidi eken. Jasynan taza auada ósken adamnyń táni, mikroby kóp auaǵa kelgende, mikrobtar joq orynda óskendikten qarsy qaru qylarlyq ádisin bilmei, jeńilip auruǵa aldyrady eken. Dala auasy taza, qala auasy túrli auru mikrobtardyń byjynap túrǵan úyasy. Mikrobsyz dalanyń taza auasynda ósken qazaqtyń táni, mikrobpen alysyp, ádisin alyp, pysyp-qatqan tán emes. Mikroby kóp qala auasyna kelgende mikrobtarǵa qarsy qaru qyluǵa jaramai, jeńilip, auruǵa shaldyǵady. Qalada oqyǵan qazaq balalarynyń kóbisi kókirek auruly bolyp iá elge qaityp, iá óle beretini osydan eken.

Qazaq balalary qaladaǵy oquǵa 10 men 15 jastyń arasynda barady. Áskerge 21 jasyndaǵy erjetken jigitter barady. Qala auasyna tán neǵúrlym jas bolsa, solǵúrlym jattyqqysh bolmaq. 10-15 jastaǵylar jattyǵa almai auruly bolyp jatqanda, 21 jastaǵylar jattyǵyp úirenui odan da qiyn. Onyń ústine qalanyń eń nashar auasy kazarma auasy bolsa, onda túrǵan qazaq jigitteri auru bolatyny sheksiz. Auru jigitter jaqsy ásker bolady dep kim daulasar eken?

Qazaq soldat bolsa, qazaqtyń auru bolyp, qúryp bituine sebep bolǵany bolmasa, memleketke paidaly, jaqsy ásker bolmaidy. Múny kórip, bilip túrǵanda soldat boludy, kazarmada túrudy qazaq ta tilemes. Qazaq jayau júre almaidy. Kazarmada túra almaimyn dep túrsa basqalar da ony bekerden almas. Sóitip, qazaq jayau soldat bola almaidy jáne bola almaimyn dese, ony eshkim kóndire almaidy.

Al endi «kavalerist» boluy jaǵynan kelsek, qazaq kvaalerist de bola almaidy. Kavalerist júrisi atty bolǵanymen, túrysy kazarmada. Kazarmada túrsa, qazaq jigitteri qandai bolatyny joǵaryda  aitylyp ótti. Qazaqtan soldat aluǵa bolmaidy. Soǵys Ministri, ol da qazaqtyń kazarmada túruǵa bolmaitynyn aitqan. Kazarmada túruǵa qazaq jaramaityn bolǵan soń, qazaq kavalerist boluǵa da jaramaityn bolyp shyǵady.

Endi qalǵany jalǵyz «kazak» bolu. Odan qolaily, qazaqqa áskerliktiń túri joq. «Kazak» bolu, qazaq túrmysyna jaqyn ekenin qazaqtardyń ózi de kórip otyr. Ol joǵaryda aitylyp ótti. Áiteuir, áskerlikten bas tartpaityn bolǵan soń, qazaqtyń «kazak» boludan basqa tilerligi joq.

Al, qazaq “kazak” boludy tileidi deiik. Qúr tileimiz dep qarap otyrsaq, odan esh nárse ónbeidi. Tilesek, ol tilegimiz zań shyǵaraiyn dep túrǵan oryndarǵa jetui kerek. Bizdiń aitpaǵan jaiymyzdy, tilegimizdi ondaǵylar qalai biler? Zań jobasy jasalyp, Dumaǵa kiretin sybysy bilinse, bilingen kúni habar aitu júmysy músylman nemese orys deputattaryna tapsyrylady. Soǵys kezindegi zań jobasy Dumadan tez ótip, tez zań bolyp shyǵady. Solai bolǵan soń qazaq tilegi osy bastan dayar bolyp túryp, Dumaǵa zakon jobasy kiredi degen sybys bilingende, Dumaǵa halyq tilegi de qatar baryp túserge kerek. Olai bolsa, osy bastan qam qylu tiis. Qam qylǵanda birer adamnyń aitqany halyq tilegi bolyp sanalmaidy. Qazaqtan, osy soǵys kezinde ásker alu qolaisyzdyǵy, túbinde alǵanda da qazaq jayau soldat jáne kavalerist bola almaityndyǵy, qazaqtan «kazak» bolsa ǵana jaqsy ásker shyǵatyndyǵy, músylman fraktsiyasynyń keńesinde de, Sibir deputattarynyń májilisinde de, Kadet deputattaryna da aityldy. Biraq ol sózimiz Dumada sóilengende halyq tilegi bolyp tabylmaidy. Qazaq tilegin jaqsy biletin adamdardyń bergen maǵlúmattary ǵana bolyp shyǵady. Iá, júrt ortasynan jiylyspen sailap Dumaǵa jibergen deputattardyń auzynan shyqqan sóz, iá júrt auzynan jiylysta jazylyp, Dumaǵa barǵan sóz- halyq tilegi bolyp tabylady. Sózi, bizdiń sózimiz bolǵandarymen ortamyzdan sailap jibergen, Dumada deputattarymyz joq. Basqa deputattardyń bizdiń jaiymyzdan sóilegen sózi, bizdiń halyq sózi qylyp jazylǵan tilekterimiz. Qazaq sózi, qazaq tilegi bolyp shyqpaidy. Solai bolǵan soń Dumaǵa sózimizdi halyq tilegi qylyp jiberu qajet. Halyqqa tegis búl aitylǵan sózderdiń jetui qiyn. Sondyqtan júrt tegis, túgelimen qam qylar dep aituǵa bolmaidy. Biraq osy habar qúlaǵyna tigen qazaqtar, osy bastan, basqa jaqqa qaramai Dumaǵa óz tilegi jetuine qam qylu qajet. Búl barsha qazaqtyń basyndaǵy is. Múnda partiyalyq alalyǵy, joǵalarǵa kerek. Jáne de búgin bolmasa erteń istermiz dep, keiinge qaldyryp, keshiktiretin istiń túri de búl emes. Osyny úǵyp, osy sóz jetken jerler, osy bastan isti qolǵa aluy tiis. Dumaǵa halyq tilegi eki jolmen aitylatyny joǵaryda sóilendi. Onyń biri 3-shi mausym zańymen bógelgen. Ol bógendi búzu qolymyzdan kelmeidi. Qolymyzdan keletin jaǵymen tilegimizdi Dumaǵa jetkizip qalu, qazaq bitkenge qajet is. Múny qalǵyp-múlgip otyryp, ótkizip alyp, qamtamai qalǵan qazaqtar, balalarynyń jáne odan keiingi úrpaqtarynyń kazarmada júrip, azyp-tozuyna sebepker bolyp, kórinde tynysh jata almas, talai kúrsinip, kúńirener.

Jáne de halyq tilegine qosyla aitylatyn bir nárse – metrika túzetu máselesi. Qazaqtan ásker aludyń aldynda – metrika túzetilui tiis. Metrika túzetu júmysy «duhovnaya seminariya» siyaqty qiyanatsyz isteitin mekemege tapsyrylmasa, qiyanatqa úirenip qalǵan mekemelerge tapsyrudan, qolaisyz shataq ister shyǵyp, halyq alańǵa túsui yqtimal.

«Qazaq» gazeti, №172,  1-, 2-shi bet, 9 nauryz,1916 jyl, sársenbi,.

Túp núsqa arab harpinde

Audarǵan Qajet Andas.

 

PETROGRADSKOE PISЬMO: CHto delatь?

 

Prizyv kazahov na voinskuyu slujbu hotь i budet proizvoditьsya v poslevoennoe vremya, vozmojno zakon o prizyve mojet bytь prinyat seichas. Ob etom my pisali v proshlom nomere. Dlya etogo estь mnogo predposylok.

Kakie voiska mojno sformirovatь iz kazahov? Kakim budet zakon o prizyve? Tak kakie je voiska  budut sozdavatьsya iz kazahov? Ne vse voiska odinakovy. Estь peshie voiska, konnye voiska. Peshie voiny po russkii nazyvayutsya «soldatami». Konnye voiska podrazdelyayutsya na dva vida: «kavaleristy» i «kazaki». Poslednih to estь «kazakov», imenuyut: nashih orenburgskih kazakov – «konnymi kazakami», a sibirskih – «russkimi kazakami». V perechislennyh treh vidah imeyutsya bolьshie razlichiya. «Soldat» – peshii, medlitelen, usloviya jizni kazarmennye, «kavalerist» – vsadnik, usloviya jizni – kazarmennye, «kazak» – vsadnik, usloviya jizni – domashnii (pokidaet svoi dom tolьko v sluchae otpravki na front). Po sravneniyu s drugimi, u kazakov – luchshie usloviya. Seichas prinyav zakon, iz nas, kazahov, budut delatь – «soldatov», «kavaleristov», ili je «kazakov»? S etim nado opredelyatьsya. Esli reshat, chto iz kazahov luchshe sdelatь «soldatov», togda kazahi vsegda i v posleduyushie gody budut slujitь «sodatami», esli skajut, chto kazah doljen slujitь kak «kazak», to kazachestvo ostanetsya navsegda. A kakovo mnenie samih kazahov –  bytь soldatom, kavaleristom ili kazakom. Etu storonu dela nado vnesti v zakonoproekt i vnesti na sovet v Gos.Dumu. Kakoi iz etih treh vidov voennoi slujby predpochtut kazahi – yasno i tak. Jiznь i byt kazakov znakom kazaham, i oni blizki kazahskomu narodu. Naprimer, kazahi Uralьskoi oblasti znakomy s «konnymi kazakami» Orenburga. Kazahi Akmolinskoi, Semipalatinskoi oblastei  znayut «Russkih kazakov» Sibiri. Semirechenskie kazahi znayut «Russkih kazakov» Semirechьya. Znaya usloviya voinskoi slujby kazakov, i znaya, chto voinskoi slujby vse –taki, ne izbejatь, kajdyi kazah jelaet slujitь na takih je usloviyah, kak i kazaki.

Teperь rassmotrim etot vopros, s drugoi storony. Kakaya vygoda gosudarstvu ot privlecheniya kazahov na voinskuyu slujbu? Esli gosudarstvu nujny voiska, luchshe sozdatь horoshuyu Armiyu, chem nabratь plohuyu. I eto bessporno. Nikto je ne budet sporitь, chto gosudarstvu vygodnee imetь silьnuyu Armiyu, chem slabuyu. V takom sluchae nujno udovletvoritь jelanie kazahov. Zakonodateli doljny podumatь, prejde vsego, o tom, chtoby sozdannye voiska prinesli gosudarstvu naibolьshuyu polьzu, to estь sdelatь iz kazahov horoshuyu Armiyu. Togda v Gos.Dume, sredi chlenov Gos.soveta doljny bytь lyudi, horosho znayushie jizneustroistvo kazahov. Oni by dokazali, chto iz kazahov poluchatsya horoshie voiska, esli usloviya slujby budut kak u «kazakov». Znakomyh s kazahskoi jiznьyu lyudei v zakonodatelьnyh palatah ochenь malo.

Russkie da i drugie toje, znayushie kazaha-vsadnika i kazaha peshego, skajut chto otdelyatь konya i kazaha nelьzya. Nachinaya s 4-5 let bolьshaya chastь jizni kazaha prohodit v sedle. Bez konya – kazah chuvstvuet sebya svyazannym po rukam i nogam, neuklyujii, teryaet vnushitelьnostь. A kak syadet na konya – pripodnyatoe nastroenie, silьnyi, velichavyi, energichnyi, dalьnozorkii, korotko govorya, peshii kazah – odin chelovek, a u kazaha na kone – energiya udvaivaetsya, vozmojnosti uvelichivayutsya mnogokratno. Ob etom mnogie deputaty ne znayut.

Kazahi govoryat: «Pastuh na vole – mertvyi pastuh, pastuh na verblyude – stoyachii pastuh, peshii pastuh – lejachii pastuh, pastuh na kone – nastoyashii pastuh», i kazahi navryad li zahotyat, da i ne mogut bytь peshimi «soldatami».

Esli kazahi hotyat bytь «konnoarmeitsami» ih nikto ne pereubedit. Proidya 5-kilometrov peshkom, kazah ne to, chto ustanet, on ne smojet dalьshe i shagu stupitь. I kto skajet, chto iz etogo kazaha poluchitsya horoshii, peshii soldat. Eto odna storona voprosa, rassmotrim i druguyu – bytovye usloviya.

Esli kazaha prizvatь v «soldaty» (peshie) on ne smojet statь horoshim «soldatom», potomu, chto on doljen budet jitь v kazarme. V kazarmah vozduh nechistyi – eto izvestno. Kazahi ne mogut vynesti, ne to chto kazarmennogo, no i gorodskogo vozduha, takoe nablyudalosь sredi detei kazahov kotorye uchatsya v gorodskih shkolah – domah, i oni chasto boleli «legkimi», i daje umirali. V shkolьnyh domah vozduh namnogo chishe, chem v kazarmah. CHto je proizoidet s kazahami, kotorye budut jitь v kazarme?

Prichinu nepriyatiya gorodskogo vozduha kazahskimi detьmi, vyrosshimi na svejem vozduhe obъyasnyaet i nauka. I nikto ne otritsaet etogo.

Vsemirno izvestnyi russkii uchenyi, professor I.I.Mechnikov govorit: «V kakie by usloviya ne postavь cheloveka, on doljen bytь k etomu gotov, eti usloviya doljny bytь privychny emu s rannego detstva. Usloviya ili obstanovka neprivychnye cheloveku s detstva otritsatelьno vliyayut na nego».

Izvestno, chto s detstva neprivykshii k rabote chelovek, povzroslev stanet neumelym rabotnikom, s detstva ne borovshiisya ne stanet horoshim paluanom, s detstva ne sedlavshii konya chelovek, ne stanet horoshim naezdnikom.

Po slovam Mechnikova, chelovecheskii organizm vyrabatyvaet veshestva protivostoyashie mikrobam. S detstva privykshim k zagryaznennomu vozduhu lyudyam, ne strashny bolezni vyzyvaemye etim vozduhom, potomu, chto ih organizm s detstva privyk k nemu i udachno boretsya s nim. A lyudi s detstva privykshie i vyrosshie na svejem vozduhe ne perenosyat zagryaznennogo vozduha, ih organizm ne mojet borotьsya s mikrobami, proigryvaet, a boleznь pobejdaet. Stepnoi vozduh – chistyi, a gorodskoi vozduh kishit razlichnymi boleznennymi mikrobami.

Privykshii k chistomu stepnomu vozduhu organizm kazaha ne znaet sposobov i ne mojet borotьsya s boleznyami, vyzvannymi zagryaznennym, gorodskim vozduhom. Bolьshinstvo kazahskih detei uchashihsya v gorodah, boleyut «legkimi» i vozvrashayutsya v rodnye prostory ili daje umirayut ot boleznei.

Kazahskie deti idut uchitsya v goroda v vozraste 10-ti 15-ti let. Na voinskuyu slujbu prizovutsya djigity 21-go goda. CHem moloje organizm cheloveka, tem bystree on adaptiruetsya k zagryaznennomu gorodskomu vozduhu. Kogda organizm 10-15-ti letnih podrostkov boleet v gorodskih usloviyah, privykanie 21-ti letnego djigita k kazarmennym usloviyam budet eshe trudnee, togda boleznei ne izbejatь. Nikto ne budet sporitь, chto bolьnoi voin – plohoi voyaka.

V sluchae prizyva kazahov na slujbu v «soldaty», oni vse okajutsya bolьnymi, i eto budet prichinoi vyrojdeniya kazahov, i nikakoi polьzy dlya gosudarstva peshie kazahskie voiska ne prinesut.

Predvidya vse eto, sami kazahi otkajutsya slujitь peshimi «soldatami» i jitь v kazarmennyh usloviyah. Kazah ne mojet bytь peshim. Esli on skajet, chto ne mojet jitь v kazarme, navryad li kto-to ego zastavit.

Itak, kazahi ne mogut slujitь peshimi soldatami.

A teperь o kavaleristah. Kazahi kavaleristami ne mogut slujitь.

Kavaleriya – hotь i konnye voiska, no usloviya byta i jizni kazarmennye.

CHto ojidaet kazahskih djigitov v kazarmennyh usloviyah, my govorili vyshe. Prizyvatь kazahov v peshie «soldaty» nelьzya. Ob etom, i o tom, chto kazahi ne doljny jitь v kazarmah govoril daje Voennyi Ministr. Otsyuda sleduet: – esli kazahi ne mogut jitь v kazarmennyh usloviyah, to i slujitь v kavalerii oni ne mogut.

Teperь ostaetsya tolьko edinstvennyi variant – slujba «kazakami». I eto samyi priemlemyi dlya kazahov variant. Sami kazahi znayut, chto «kazachestvo» –  ih usloviya byta i slujby – ochenь blizki kazahskomu jizneustroistvu. Ob etom govorilosь vyshe. Kazahi ne otkazyvayutsya nesti voinskuyu slujbu, no oni hotyat slujitь kak «kazaki».

Skajem tak, kazahi trebuyut slujitь «kazakami». No prosto sidetь i trebovatь – iz etogo nichego ne vyidet. Nashe trebovanie doljno bytь doneseno i uslyshano v zakonodatelьnyh organah. Esli my ne skajem ob etom i o nashem polojenii, kak zakonodateli uznayut ob etom? Esli zakonoproekt budet vnesen v Gos.Dumu, na rassmotrenie, to obnarodovanie etogo dela doljno budet porucheno musulьmanskim ili russkim deputatam. V voennoe vremya rassmotrenie zakonoproekta i prinyatie zakona reshitsya bystree.

V takom sluchae, pojelaniya i trebovaniya kazahov doljny bytь podgotovleny zaranee. Kak tolьko stanet izvestno, chto zakonoproekt napravlen v Gos.Dumu, vmeste s nim v Dumu doljno popastь i nashe narodnoe trebovanie. I nachatь rabotu nujno s segodnyashnego dnya. Nekotorye trebovaniya otdelьnyh lyudei mogut i ne statь narodnymi pojelaniyami.

Prizyvatь kazahov na slujbu v eto voennoe vremya – net smysla, rano ili pozdno prizyv budet, kazahi mogut slujitь tolьko kak  «kazaki», i tolьko togda iz nih poluchatsya horoshie voiska. Obo vsem etom govorilosь i na sovete fraktsii musulьman, i na soveshanii deputatov Sibiri, i na sobranii kadetskih deputatov.

No, kogda eti nashi pojelaniya budut ozvucheny v Gos.Dume, oni budut vyglyadetь ne kak nashi trebovaniya, a kak informatsiya ot deputatov, kotorye horosho znakomy s nashimi trebovaniyami. Slova, skazannye deputatami, izbrannymi by na shode kazahov, i vystupayushie ot imeni kazahskogo naroda byli by kuda vesomee. No takih deputatov ot naroda, u nas net. Slova deputatov, podderjivayushih kazahov, no ne imeyushih na rukah ofitsialьnogo obrasheniya s trebovaniyami, budut schitatьsya ih mneniem, a ne trebovaniem kazahov. Tak, chto nujno otpravitь v Gos.Dumu svoi pojelaniya. Skazannye slova trudno donesti do kajdogo kazaha i vsego naroda. Poetomu, my ne mojem skazatь, chto vesь narod obespokoen resheniem etogo voprosa. No uslyshavshie nas kazahi ne doljny otvorachivatьsya, a naoborot pozabotitьsya o tom, chtoby ih mnenie bylo uslyshano v Dume. Eto delo vsego kazahskogo naroda. Zdesь ne doljno bytь partiinyh raznoglasii. I ne nado otkladyvatь delo v dolgii yashik. V teh regionah, gde budut uslyshany nashi slova, doljny nezamedlitelьno pristupatь k delu. Kak my govorili vyshe v Gos.Dumu nashi narodnye trebovaniya mogut popastь dvumya sposobami. Odnomu iz nih prepyatstvuet zakon ot tretьego iyunya. My ne mojem razrushitь eto prepyatstvie.

My doljny donesti nashi trebovaniya v Dumu vozmojnym putem. Eto vsenarodnoe delo. Esli my, segodnya ne reshim etu problemu, prozevaem, – nashi kazahskie deti, da i posleduyushie pokoleniya budut jitь v kazarmah, slujitь «soldatami», boletь, umiratь i gorьko sojaletь o tom, chto my v svoe vremya, to estь segodnya, ne pozabotilisь o budushem svoego naroda.

I eshe odin vopros kotoryi neobhodimo reshitь vkupe s narodnym trebovaniem. Etot vopros «metrikizatsii». I ego nujno reshitь do prizyva na voinskuyu slujbu. Eta rabota doljna provoditsya dobrosovestnym uchrejdeniem, kak duhovnaya seminariya, a esli im zaimutsya uchrejdeniya, privykshie k zloupotrebleniyam, mogut vozniknutь skandalьnye spory, narodnyi bunt.

   Gazeta «Kazah» №172, str.1-2, 9 marta, 1916 god.

Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk
– Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz