Alashtyń úly qairatkeri, kósemi Álihan Bókeihan súltan Qazaq jeriniń, Alash eliniń Imperiyalyq – Sovettik ideologtardyń shyǵarǵan Qazaqstannyń Reseige óz erkimen qosyldy degenderin kóptegen tarihi qújattardy zerttei otyryp, tolyqtai joqqa shyǵarǵan. Qazaqstan eshqashanda óz betimen otarshyldyq qamytyn kimegen, al keń dalasy basqynshylyqtyń, otarshyldyqtyń, áskeri kúshtiń, saiqal sayasattyń arqasynda bóten bireulerdiń uysyna túskendigin aityp ótken. (Anneksiya – eto ofitsialьnoe nasilьstvennoe prisoedinenie odnim gosudarstvom vsei ili chasti territorii drugogo gosudarstva v odnostoronnem poryadke. Soglasno mejdunarodnomu pravu, anneksiya – odin iz vidov agressii i vlechet za soboi mejdunarodno-pravovuyu otvetstvennostь).
Al jerin bireu tartyp alyp, elin bireu tonap jatqanǵa atadan eńirep tuǵan erler kóner me?! Mine, elim dep shyryldaǵan erdiń bireui, biz áńgimemizge arqau etpekshi – Qúdiyarhan Tezek Tóreúly (sol kezderdegi qújattarda jáne óziniń jazǵany boiynsha Kudairhan (Hudairhan) Tezekov-Ablaihanov [4]).
Kitabymyzdyń basynda Qúdiyarhannyń (atalarymyz osylai ataityn, múmkin azan shaqyrǵan aty solai bolar degen oimen biz de osylai atai berudi jón kórdik) shyǵu tegin, qashan tuǵanyn (sheshesin) biraz aityp óttik.
Auyzsha derekterde (SHota Uálihanovtyń jinaǵan shejiresinde) Tezek Tóreniń ekinshi Dáneker (aldynda qate ketken, Tóretaidan tuǵan) báibishesinen (Súiinbai, Baqtybai aqyndar jyrlaǵan) Qúdiyarhan, odan – Omar, Ospan, Ábdildahan, al Ábdildahannan SHerniyaz taratylady (Tezek Tóreniń osy báibisheden tuǵan taǵy bir úly Saduaqastyń jastai qaitys boluy múmkin ekendigin aittyq). (Úlkenderden sol Qúdiyarhannan bir bala bar, Qytaiǵa ketken edi degendi estip, úmytpai izdestirip júrushi edik. Aqyry tabyldy (árine, eger naq solai bolsa). 2012 jyly búl derek Qytaidan kelgen Qyzyrbai Núrahmanúly aqsaqaldyń shejiresinen shyqty. Ol shejire bylai taratylǵan: Qúdiyarhannan – Ábdildahan – Rústem – Japar odan Satybaldy men Ámreqúl; Ámreqúldyń Alban ruy Kúlpash Núrpeiisqyzynan tuǵan úsh-tórt qyzdarynan úrpaqtar bar kórinedi… Búl shejireniń qanshalyqty shyn ekenin bilmedim.
Aldyńǵy eńbekterimizde Tezek tóreniń otbasy turaly úlkenderdiń qynjylyp eske alatyndyǵyn da bayandaǵanbyz. Sonda, Orys zertteushileri (N. Ivlev) «…Tezektiń kezinde maqtanyshpen aitqan P. P. Semenov-Tyanshanьskiige kórsetip, tanystyrǵan úly Batyrhan ákesine aqyly da, ailasy da tartpaǵandyǵy…» jóninde pikir aitylady.
…Bizdiń aqsaqaldardan sondai ataqty han Tezek Tóreden keiin atyn shyǵaratyn bireu tumaǵany ma dep súrasań, «…Nege, Qúdiyarhan boldy ǵoi…» degenderine kelsek, rasymen solai ekendigine qazir naqty kóz jetkizdik. Ary qarai qazbalap súrai bastasań «…qaitesiń? Oryssha-qazaqsha oqyǵan, kezinde bolys ta bolǵan, el han kótergen naǵyz azamat edi. Asharshylyq jyldary atalaryna bergen Qytaidyń gramotasyn Qytai biligine kórsetip, búndaǵy eldi sonda kóshirmekshi bolǵany úshin ústaldy ǵoi…» deitin de qoyatyn (ol uaqyt qazaǵymyzdyń úreiden áli aryla qoimaǵan kezi ǵoi).
Eskertu: búdan bylai professor Aman SHotaevtyń ata-ájeleriniń keibir aityp qalǵan áńgimelerinen jinaqtaǵan sózderin arnaiy *(abzats basy)….**(ayaǵy) [10] belgisimen kórsetip otyramyz. Búl áńgimeler Qúdiyarhandy kózimen kórgen adamdardyń óz sózderi bolǵandyǵymen óte qúndy, sondyqtan ondai sózderdi óńdemei, qarapaiym-qazaqi qalpynda beruge tyrystyq. Átteń, tek sol ata-ájelerimiz kóptegen oilaryn ishterine tyǵyp, aitpai ketti ǵoi…
*…Qazirgi Almaty oblysy, Kerbúlaq audany, Basshi auyldyq okrugine jatatyn (Altynemel tauynyń kúngei bóligi) Araltóbe auylynyń ońtústiginde, tórt-bes shaqyrym jerde Qarakemerdiń astynda, búrynǵy arba joldyń batysynda bir qainar bar. Sol qainardyń tómengi jaǵynda, búlaqtyń taza suyn paidalanyp, bizdiń atalarymyz baqsha egip, qauyn-qarbyz salushy edi. Auyl balalary baqsha piskende baryp qauyn-qarbyzǵa qaryq bolatynbyz. 1953 jyldyń kúzi boluy kerek, bir top bala, rúqsatsyz baqshaǵa túsip, taptaǵanymyz úshin, ásheiinde úndemeitin atamnyń núqyp qalǵany áli esimde. Sol bastaudy el «Ydyrystyń bastauy» deushi edi. Biz: «Ata, osy bastau Sizdiki me, nege Sizdiń atyńyzben atalady?» – degenimizde, «Ái balalar-ai, el ne demeidi, áiteuir aityla salǵan sóz ǵoi», – deitin de qoyatyn.
Birde, «…búl bastaudyń búrynǵy atyn sender bilmeisińder ǵoi. Búryn «Qúdiyarhan bastauy» dep atalatyn»,- dep baiqausyzda aityp qaldy.
Sodan bastap «Ata, Qúdiyarhan degen kim, ne istegen, qandai kisi edi?»– dep súraqtyń astyna alatynbyz. Alaida, bizdiń súrauymyzǵa kóbine jauap ala almaitynbyz. Birde, qoimai súrai bergen soń, atam Ydyrys: «Qúdiyarhan ortasha boily, súńǵaq deneli, shashy qairatty, qazaq aqsúiekterine tán, artyq aram eti joq, kózi kókshildeu aqsary, kisi edi. Qytaidyń patshasy qabyldap, gramot bergen. Ol han túqymy, naǵyz tóre, onyń saǵan túkke keregi joq, úqtyń ba!» – dep ashu shaqyrǵany áli esimde. Balamyz ǵoi, báribir qoimaitynbyz.
…Osy atamyzdyń sózin tarihi derekter de anyqtaidy: Abylai han, ekinshi áieli qaraqalpaq qyzy Saiman hanymnan tuǵan úshinshi úly Ádildi kózi tirisinde Jetisuǵa Úisin, Dulat jáne basqa taipalardy basqaruǵa jibergen. Osy elderdiń biraz bóligin han dárejesinde basqaryp, bilik júrgizdi, memlekettik júmystar atqardy. 1773 jyly Pekinde Ejenhannyń qabyldauynda (15 adam) bolǵan. Abylai han atynan Qytai Imperatory (Boǵdyhany) TSyan-Lunǵa amanatqa berilgen.
Qytai imperatory Abylai hannyń yntymaqtyq odaq qúrmaq bolǵan nietine riza bolyp, amanat-balasy Ádildi kóptegen syi-siyapattarmen elge qaitarǵan (SH. Ualihanov. Tolyq jinaqtar. 4 tom, 114 bet). Atalarymyz SHotanyń Ydyrysy men Qalibai súltandardyń aituynsha: «Qytai patshasy Ádilge riza bolǵany sonshalyq, jańaǵy bergen syilyqtarǵa qosa, keruen kóshine ilestirip, bir qytai qyzyn qosyp, yrǵaltyp-jyrǵaltyp eline qaitarǵan. Sonda, osy bizderdiń sheshelerimizdiń biri qytai qyzy boluy ábden múmkin» eken. «Al, sol gramotada ne jazylǵan eken»,– degen saualymyzǵa: «E qaraqtarym, túgel qaidan bileiin, úlkenderdiń aituynsha imperator jańaǵy aitylǵan alǵys nietin bildire otyryp, … áiteuir bir kezderi Abylai úrpaqtary auyr qiynshylyqtarǵa dushar bola qalsa, qytai memleketi olarǵa qamqor bola alady. Al sol boǵdyhannyń úrpaqtaryna da sondai qiynshylyqtar tónse, Abylai-Ádildiń úrpaqtary da qamqor boluy tiis eken. Gramotanyń ózi qaida boluy múmkin deseńder, shamasy Tezek tóreniń úiinde túrǵan, keiinnen onyń úly Qúdiyarhan súltannyń qolyna ótui ábden múmkin…».
Sol atalarymyzdyń aituynsha, «…shamasy 1928-1929 jyldary qazaq jerinde qoldan jasalǵan asharshylyq jailaǵan kezde Qúdiyarhan osy gramotany alyp Qytaiǵa baryp, sol eldiń joǵarǵy lauazymdy sheneuniktermen kezdesken jáne gramotany kórsetken. Sonda qytai sheneunikteri, jańaǵy gramotany moiyndap, Jetisu ólkesindegi eldiń birazyn qytai shekarasynan ótuge rúqsat bergen syńaily. Qúdiyarhan shekaradan beri ótken kezde, sol toptaǵy keńes ókimetiniń tyńshylary búl turaly tiisti organdarǵa habar beredi. Sol habar boiynsha qazirgi Qońyróleń auylynyń joǵary túsyndaǵy Túlkili tauynyń ońtústik saǵasynda otyrǵan Qúdiyarhan auylyna bir top qyzyldardyń áskeri otryady sau ete qalady. (Búl kóktemniń ayaǵy, nemese jazdyń basy boluy kerek).
Qúdiarhan sol kezde: «búlardyń nege kelgenin men bilemin!» dep, ishke kirip kiinip, otbasymen qoshtasyp, syrtqa shyǵyp, «men daiynmyn!»– deidi.
Úi-ishine tintu júredi, úidiń ishin astań-kesteńin shyǵaryp, asyl búiymdardy, kitap-qaǵazdardy túgel sypyryp alady. Jańaǵy aitylǵan gramota solardyń qolynda ketken. Qúdiyarhan atalaryń osylai tútqyndalǵan. Sodan keiin Qúdiyarhan súltan turaly el auzynda qalǵan áńgimelerden basqa túk qalmady, esil er habar-osharsyz ketti ǵoi...», –dep, auyr kúrsinip, múńaiǵan edi sol jaryqtyq atalarymyz.
Osyny estigen ájelerimiz Qalipa men Zaǵipa, «…Sizder ne aityp otyrsyzdar, endi osylar Itjekkenge aidalsyn dep otyrsyzdar ma?»,– dep shyr-pyr boldy (Qazaǵymyzdyń qandai úreide ómir súrgendigin osydan-aq qarai berińiz). Atam «Múny esh adamǵa aitushy bolmańdar, súraǵan soń baiqamai aityp qalǵanym ǵoi», –dep ekeui de syrtqa shyǵyp ketti. Biz úndemei qaldyq. Sodan keiin qansha jyldar ótti. Eshkimge tis jaryp aitqan da emespin. Kezinde múny aitpaq túgili, oilaudyń ózi qauypty edi ǵoi.
Sol kezderde el arasynda «Qúdiyarhan Jetisu ólkesindegi asharshylyqqa úshyraǵan eldi Qytaiǵa ótkizbekshi» degen qaueset tarap ketken. Asharshylyq jailaǵan el Qytai jerine kóptep qashty. Oǵan Qytai biligi de asa kedergi qoimaǵan. Osyǵan qaraǵanda, bir eldiń adamy bir elge nelikten óte bergeni turaly másele áli de zerttelui tiis siyaqty.
*…Osy tústa avtorlyq sheginis tolǵanu (Aman SHotaev): «…El ishinde Abylai hannyń sońǵy túsi turaly ártúrli pikirler qalyptasqan. Áueli ondaǵy oqiǵalar maǵynasy Abylai úrpaqtaryna tikelei telinip, qaljyń-shyny aralas, syn-min retinde aitylady. Múmkin, solai da shyǵar. Solardyń bir núsqasy: Abylai han sońǵy ret 1781 jyly kóktemde SHymkent, Sairam, Túrkistan jaǵyna joryqqa attanar aldynda, janyndaǵy Búqar jyrauǵa óz túsin jorytqan eken. Barlyq kózi qaraqty el biletin osy túste han úrpaǵynyń úsaqtalyp ketui aitylady ǵoi, alaida, ondai tústiń anyq-qanyǵy bir Alla Taǵalaǵa ǵana ayandyǵyn úmytpaiyq!
Keibireulerdiń Abylai han anandai, mynandai edi dep, sóz emes sózdi, kisi emes kisi aitady demekshi, aruaǵyn qaralaǵysy keletinin, qasietińnen ainalaiyn Búqar abyz, sezip te jatqan bolar! Keibir Úlylarymyzdy úlyqtaushy emes, qaralaushy baqa-shayandardyń tabylyp qalatyny shyn qynjyltady. Úlylarymyzǵa Jaratqan Iemizdiń núry jausyn delik!
Biz qazirgi qazaqtar jeńilgen, jasyǵan, jazǵyrylǵan, japa shegip, ruhy álsiregen ata-ákelerdiń úrpaqtarymyz, sondyqtan bolar, jaltaqtyǵymyz kóp. Taptalǵan ruhymyzdy kóterip, qaita oyanyp, Táuelsizdigimizdi berik ústauymyz kerek. Últymyzdyń azat kelbetin jasauǵa tiistimiz. Ańyzdarǵa súiensek, Músa paiǵambar elin qúldyqtan azamattyqqa jetuge, qúldyq minezden qútyluǵa 40 jyl jetelegen eken. Biz she, qandai kósemderden úlgi aluymyz kerek?! Árqaisymyz óz atalaryn ózgeden artyq, batyr, aqyldy sanar bolsa ne bolǵanymyz? Ondai úǵymnan birinshi kezekte aulaq júrgenimiz dúrys bolar. Ataq-dańq ólshemsiz, tek abyroi sóz ben iske sai kelui kerek emes pe?!
Ash bórishe alysyp-júlysyp ótken Abylaidyń shópshegi – Qúdiyarhan Tezek Tóreúly Abylaihanov jauynyń aldynda synuǵa bar, iiluge joq, sharasyzdan qúsa bolyp ólgenshe 79 jastaǵy naǵyz batyr-súltanymyz jaularynyń qolynan atylyp ólgendi dáreje sanaǵanyn bárimiz de biluimiz qajet dep oilaimyn. Oǵan Allanyń tek rahymy bolsyn! Osynsha jasqa kelgen qariyany ólimge kesu, ayarlyqtyń eń sońǵy shegi bolar!
Búndai ólimdi dinimizde «shahid» demei me? Osyndai qúrbandyqtardyń áruaqtary artynda qalǵan eline riza bolǵai dep tileu tileimiz. Ata-babalarymyz dáriptep ótken SHyńǵys-Abylai úrpaqtarynda árqashanda jaqsylar bolǵan, ary da bola bersin dep tileiik…(marqúm Aman SHotaevtyń esteligi)
…Atalarymyzdyń joǵarydaǵydai estelikteri osy úlken túlǵa turaly qyzyǵushylyqty arttyra túskendei. Qúdiyarhan súltandy 1916-jylǵy dúrbeleń (Maidandaǵy qara júmysqa 19-43 jastaǵy búratanalardy alu turaly patsha jarlyǵy, 1916.25.06) kezinde Altyn Emeldegi 5 bolys el «asyldyń synyǵy, túlpardyń túyaǵy» retinde qatty baǵalap, Resei imperiyasynyń ozbyrlyǵyna qarsy jalpy qazaq dalasy men birge kóterilgende han sailaǵandyǵyn dáleldep otyrmyz. Búl degenimiz sol kezdegi túgel Alatau okrugi degen sóz. Okrug qúrylǵan (1856) kezde qúramyna Qapal okruginiń ońtústik bóligi, Qaratal, Ile ózenderi jáne Kúngei men Teriskei Alatauy aumaǵy kirgen, jeri – 162 myń sharshy km, halqynyń sany – 160 myń adam, onyń ishinde: qazaqtar – 100 myń; qyrǵyzdar – 50 myń; orystar – 7 myń; basqa últtar – 3 myń adam bolǵan. 1867 jyldan okrug Jetisu oblysyna ainaldyryldy, yaǵni 1916 jyldary oblystyń jer jáne adam sany áldeqaida artqany aitpasa da túsinikti, óitkeni ol kezderde oblys qúramyna Sergiopolь (Lepsi 1875), Qapal, Vernyi, Ystyqkól (Pishpek) uezderi jáne SHu, Qúraǵaty ózenderine deiingi Syrdariya oblysynyń birtalai jerleri kirdi.
Kóterilis kezinde qazaqtar men qyrǵyzdar dástúrli handyq bilikti jańǵyrtyp, patshalyq Resei úkimetiniń basqaru júiesin joyuǵa úmtylǵany tarihtan belgili jaǵdai. Búl turaly «Otan tarihy» kitabynda «Sanasynda dástúrli bilik turaly úǵym saqtalǵan, taza kóshpelilik damyǵan audandarda kóterilistiń negizgi úiymdastyrushy kúshi ru basylary men han túqymdary boldy», – delingen.. .
Ol jyldary Jetisu otqa oranǵan edi. Iri kóterilis oshaqtaryn aita ketsek, Samsy («Botpai»), Qarqara («Alban»), Lepsi jáne Qapal uezindegi, Syrymbet kóterilisteri (Taldyqorǵan mańy) jáne t.b. bas kóteruler boldy.
Stihiyaly túrde bastalyp, keiinirek úiymdasa bastaǵan túrdegi Jetisu kóterilisi ayausyz basyp, janshyldy, oǵan 7 atqyshtar rotasy, 5 kazak-orys júzdigi, 3 erikti jasaq júzdigi, 17 zeńbirek, 7 orynborlyq, 9 sibirlik kazak-orys polkteri batareyalarymen, 47 pulemet komandalarymen qoldanyldy.
Sol jyldary 300 myńnan astam jergilikti túrǵyn bosyp ketti. Bir ǵana Taldyqorǵan mańyndaǵy Syrymbette (Syrymbet qyrǵyny) jergilikti kazak-orystar Qapaldan kelgen qaruly otryadpen birigip, Jeldisaidaǵy beibit auyldyń adamdaryn darǵa asyp, atyp qan-josa etti, júkti áielderdiń ishin jaru, adamdardy tiridei jerge kómu, Baibórli ústany qolyna shege qaǵyp, qylyshtau siyaqty jantúrshigetin qatigezdikter oryn aldy. Barlyǵy 150 den astam beibit auyl túrǵyn-qazaq opat bolǵandyǵy qazir belgili.
Jetisuda kóterilis basshylary qatarynda – Toqash Bokin, Bekbolat Áshekeev, Núqa Satybekov, Úzaq Sauryqov, Tezek Tazabekov, Áubákir Soltanbekúly, Samaltyr Dihanbaev, Hasanai Áderbekov jáne t.b. kóptegen adamdar atalady.
Al, Jetisudaǵy bar kóterilis basshysy Qúdiyarhan Tezekov (el beker han sailamaǵan bolar) aitylmady da. Búny qalai túsinuge bolady, álde onyń han úrpaǵy bolǵandyǵynan ba? Sovet dáuirindegi sayasi ideologiya boiynsha ketken tarihi búrmalaushylyqtar qashan túzeledi deseńizshi?! Ókinishti! Handar men bailardyń túqymdary ústem tap ókilderi, olar eshqashanda qarapaiym halyqtyń qamyn jemeidi degen ishmerez, «taptyq» kózkarastyń jemisi osy.
Sol kezdegi múraǵattyq-tarihi qújattardy zerdelei qarasaq, Qazaq-qyrǵyz kóterilisshileriniń birligine jik salu úshin orys sheneunikteri ru jáne jeke bas aralyq qaishylyqtardy paidalanyp, kóterilisshiler ishine «satqyn-jansyzdaryn» engizip, iritki salǵandary, al oryssha bilim alǵandardy, otarshyl orys ákimshiligi qyzmetindegilerdi barynsha óz jaqtaryna ústap, tartuǵa tyrysqany kórinip túrady. Mysaly, Orys úkimeti Ombydan Eshmúhamet Ablaihanovty shaqyrtyp, Kóksudaǵy (Taldyqorǵan mańy) qazaqtar arasyna belgili núsqaularmen jiberip, eldi tynyshtandyrudy tapsyrǵan.
…Alash kósemderi Á. Bókeihanov, A. Baitúrsynovtyń 1916 jylǵy kóterilisti qazaqty sheksiz súigenderine qaramastan, asa qoldamaǵandyqtary, qaita qazaqtyń soldatqa barǵanyn jaqtaǵandary belgili. Osy turaly ár túrli pikirler bar, bizde oi júgirtip kórelik. Birinshiden, ol bilimdi ardaqtylarymyz qara qazaqtyń bosqa qyrylǵanyn qalamady, ekinshiden soldatqa barsa jai, qarańǵy halyqtyń kózi ashyla túsetinin oilaǵandary anyq sekildi. Oǵan taǵy bir Alash ardaqtysy Júsipbek Aimauytovtyń «Qartqoja» romanyn (biografiyalyq deuge bolady) oqi otyryp, kóz jetkizemiz. Sonda maidandaǵy bir qazaqtyń sauatty tatarmen áńgimesi keltirilgen epizod bar, yaǵni keshe ǵana túk kórmegen qyr jigitiniń soǵysty da, bar qaru túrlerin de, ásker tártibin de, Evropa mádenietin de kórgeni (qyrǵyn bolsa da), oi túiindegeni, qazaqtyń sonshalyqty artta qalǵanyna kúiingeni turaly t.b. oilary aitylyp, eline degen saǵynysh, súiispenshiligi arta túskeni bayandalady. Táuelsizdikti qan keship, kóptegen qúrbandyqpen alǵan elderdiń erekshe baǵalaityndyǵynyń tabiǵi bir zańdylyǵy bar ekendigine qazirgi ómirde de kóz jetkizuge bolady dep túiindeimiz. Alash kósemderi birinshi kezekte osyny oilaǵan bolar.
…Artynan jazalaushy otryadpen Qúdiyarhan Vernyiǵa aldyrylyp, Jetisu oblysynyń áskeri general-gubernatory Folьbaum tarapynan qysymǵa túsken. Ózi «Altynemeldegi halyqqa ǵana jauap beremin» dep ólimnen áreń aman qalady.
Jetisu eliniń Qúdiyarhandy han sailaǵanyn, kóterilistiń kósemi bolǵanyn Serik Ábikenúly tapqan myna arhivtik qújattan da kóruge bolady (1916 jyly atqa qonǵan qazaqtyń jeke el boluǵa úmtylǵanynyń bir deregi, 14-16 tamyzda bes bolys Tezek tóreniń úly Qúdiyarhandy han sailaǵan. Mynau general-gubernator Kuropatkinniń Ishki ister ministri Hvostovqa joldaǵan jedelhatynan úzindi: “…Kopalьskom 206 uezde po chastnym svedeniyam v raion Altyn-Emelya 207 pyatь volostei provozglasili hanom Hodoyarhana Tezekova, syna byvshego sultana bolьshoi ordy. Obshie poteri s nachala vosstaniya Semirechenskoi oblasti ubity dva ofitsera, 41 nijnih chinov, umerli ot ran pyatь nijnih chinov, raneno 31 nijnih china […]208.”) (sol qalpynda túra bersinshi dep, qazaqshalaǵan joqpyn.
Qúdiyarhan (qolǵa túsip túryp) men Toqash Bokinniń sol joly tiri qalǵanyn general-gubernator Folьbaumnyń (otarlaushy Orys úkimetiniń) el túgeldei kóterile bermesin degen sayasaty ekeni qazir túsinikti. Onyń ústine Jetisudyń kózi ashyq azamat, qairatkerleri Alash kósemderinen eldi tynyshtandyryp, soldatqa baruǵa úgitteu turaly tapsyrmalar alulary da ábden múmkin dep sanaimyz…
Búl joly ólimnen qútylǵanymen Qúdiyarhandy Orys úkimetiniń jansyzdary qatań baqylauda ústap, ár basqan qadamyn ańdyp otyrdy…
…Odan keiingi Tóńkeris, qyzyl men aqtyń ary-beri sapyrylysuy, qazaq auyldaryn tonau, atyp-asu jáne 1920 jyldan bastap jailaǵan asharshylyq Altynemel óńirin de ainalyp ótpedi. Eske aludyń ózi qorqynyshty!
Altynemel taularynda «Kisi qyrylǵan», «Adam ólgen», «Borshabúlaq qyrǵyny» (zerttelmegen) (A. Aqylbekovtyń babasy Aqylbek, inileri Aqylbai, Kenjebekpen birge opat bolǵan) t.s.s. jer attaryn úlkender «múndaǵy el Qytaiǵa qashqanda orystar quyp pulemetpen, myltyqpen atyp qyrǵan» dep túsindiretin.
…Qoldan úiymdastyrylǵan asharshylyq Jetisu eline zor náubet, zobalań ákeldi, bir ǵana (resmi qújat) mysal retinde keltireiik: Almaty oblatkomynyń málimetterine qaraǵanda, oblystan 1932 j. barlyǵy 32906 sharuashylyqtyń 31005-i (sharuashylyqta bir nemese birneshe otbasylar) basqa elderge qańǵyryp, auyp ketken (QHR – 7730; Qyrǵyzstanǵa – 8082; basqa jaqtarǵa – 842) [7]. Adam adamdy jeu faktileri kóptep kezdesken. Sol jyldarda (1921-22; 1930-33) Jetisuda Sovet ókimetiniń qandy qyrǵyndaryna, asyra silteu sayasatyna qarsy túrǵyndardyń áldeneshe kóterilisteri oryn alǵan: Aqkól kóterilisi (1930. Balhash audany. 11 adam sotsyz, tekserusiz atylǵan. Áli tolyq zerttelgen joq.), Baqaly (1930. Nauryz. Balqash audany. Túrǵyndar Aqsu, Alakól, Sarqan audandarynda zombylyqqa qarsy kóterilis bastalǵanyn bilip, Sovet ókimetine qarsy shyqty. Ayausyz basyldy, 12 adam atylyp, 16 adam sottaldy.) jáne Balqash-SHoqpar kóterilisteri (57 adam tútqyndalyp, 30-y atylyp, 20-y sottalǵan).
Altynemel eli de dál osyndai úrei tuǵyzatyn súmdyqtardy bastan keshti. Halqymyzdyń súiikti óner júldyzy Toqsyn marqúmnyń ákesi Qúlybek qariyanyń 1960 jyldar sońynda (Kerbúlaq audany, Qoyankóz auyly) aitqan bir áńgimesin keltirelik: «…1923 jyldar shamasy bolu kerek, el ábden ashyqty. Kei jerde adam adamdy jegen degendi estip júrdik. Senesińder me, ásheiinde tauda jyrtylyp aiyrylatyn ań da qalmady. Sonda bolsa, tentirep tau men dalany kezemiz, qaqpan qúryp, shóptiń túrli tamyrlaryn qazamyz, sarshúnaqtyń inine su qúyamyz. Birde ózimizdiń osy Júz Asudyń mańynda úlken bir úńgir bar edi, sodan yńyrsyǵan dauystar estip, jaqyndadym. Ne eken dep qarasam úńgir auzy taspen bastyrylypty, aqyryn qozǵap ashtym. Qarasam, o súmdyq-ai, óńsheń shúpirlegen tiri ólik jas balalar. Úlkenirekteri kishilerin qúshaqtap, aldaryna sap otyr. Úńgir auzy ashyla salysymen jańaǵylar shyryldap jan-jaqqa qashty. Beine bir jabaiy ań dersiń. Áreń degende qazir nan berem dep jinap, qaita taspen bastyrdym. Sodan ne bolǵanymdy bilmeimin, auylǵa jetip qúlappyn, kóp jatyp áupirimmen ólmei qaldym ǵoi. Keiin oilasam sol balalar myna ózimizdiń Kereilerdiki sekildi, ákeleri it-qúsqa jem bolmasyn dep úńgirge qamap ketken tárizdi. Sol suret áli kúnge esimnen ketpeidi. Úńgirge keiin qaita baruǵa dátim shydamady…». Mine, elimiz osyndai súmdyqtardy bastan keshirgen. Dúǵa etelik!
Odan keiingi 1930 jyldary da Altynemel eli kópke deiin ońalmaǵany anyq. Sol oqiǵalardyń kuágeri bolǵan jazushy Qúrmanbai Igilikúly Tolybaev
(SHelek audany, Asy jailauy. 1928) aqsaqal turaly estelikterde bylai jazylǵan: «…Ákesi Igilik Iledegi Qalqan, Matai taularyn qonys etken. Keńes úkimeti bilik tizginin ústaǵan soń, el ishi jik-jikke bólinip búlingen tústa Igilik túrtpek kórip, qysymǵa tap bolyp, Ileniń ońtústik betindegi ákesi ań aulap, meken tútyp júrgen toǵaily óńir Aqtoǵan men Qyzyl jide dalasyn qystap, biraz jyl Assy, Qaraqara jailaularyna shyǵady.
1930 jyldary Kúreńbel óńirindegi el keńestik qyzyl qyrǵynǵa qarsy narazylyq bildirip, bas kóteredi. Sol arpalysta SHańqanaidyń ataqty baiy Asubaidyń nemereleri, Igiliktiń júbaiy Kenjebalanyń inileri Almabai men Jidebai jáne óziniń inisi Igisin oqqa úshady. Sóitip, bosqyndyq bastalady da, el quǵyn-súrginge úshyraidy. At-kóligi sailary shetke auyp, jan sauǵalaidy. Kenjebalanyń bir inisi Báiterek osy tústa Qúlja qalasyna auyp ketedi de, 20-shy jyldary barǵan, Jetisu Alash partiyasynyń bir qairatkeri, naǵashy aǵasy Isa tóreni panalaidy. Qúljada Jetisu Alash partiyasynyń jetekshileriniń biri Ybyraiym Jainaqov ta bar edi. Búlar múnda da aǵartushylyq qyzmetin jalǵastyra beredi. Al Igilik óziniń tuǵan mekenine qaita orala almaidy. Aqtoǵanǵa úi salyp túryp qalady.
Búl kezde Alataudyń etegin qyzyl imperiyanyń temir sheńgeli búrip, joqshylyq, jút jailaidy. Ashtyqtyń arany ashylady. Onyń ústine bardam adam retinde Igilikke salyqty ústemelei salady. Sonyń saldarynan úiiniń basyna asharshylyq pen joqshylyq qaupi tónedi. Bir sharuashylyqty basqaryp júrgen inisi Igenbai aǵasyna taǵy bir kesirdiń jabysatynyn biledi de, endi tonauǵa túsip, jer audarylatynyn aitady. Sodan Igilik 1930 jyldyń qyrauly kúzinde Qytai auyp ketuge májbúr bolady. Tuystarynan Igenbai bastaǵan onnan astam úi eredi. Ileniń qytaidaǵy óńirinde qyrqalary susyz bolǵanymen, jeri keń Sarybúlaq ózeni salasynyń adyrlaryn meken etedi. SHólge astyq egip, mal ósirip, qatarǵa qosylady.
1934 jylǵy qystyń ortasynda Qúrmanbaidyń sheshesi, Kenjebala dúnie salady. Ákesi qabyrǵasy qatpaǵan balasyn júdetpeu úshin Qúlja qalasynda túratyn naǵashy ájesi Tájidiń qolyna aparyp qoyady. Sol jyldyń kúzinde Qúrmanbai Qúlja qalasyndaǵy «SHáriq» (SHyǵys) dep atalatyn úiǵyr mektebiniń tabaldyryǵyn attaidy.
… Auyp barǵandardyń eldi saǵynuy kúsheiedi. «Elge keńshilik ornapty, qysymshylyq jasalmaidy eken» – degen qaueset taraidy. Bir top ziyalylar sonyń anyǵyn bilip keluge Báiterekti júmsaidy. Sol ketkennen ol qaita oralmaidy. Sodan-aq el ishiniń hali áli ońdy emes ekenin sezedi.
Al 1939 jyly SHyǵys Túrkistanda da qazaq-úiǵyr ziyalylaryn jappai tútqyndau nauqany bastalady. Aimaqtyń qazaq-qyrǵyz aǵartu úiymynda qyzmet istep júrgen búrynǵy Alash qairatkerleri Ybyraiym Jainaqov pen Isa tóre de qamauǵa alynady. Isa tóreniń qora-jaiy tárkilenedi. Sóitip, ólkeniń bileushisi SHyń-SHitsai az últtardyń alqymyn qysady. Halyq ishten kúńirenedi…». Osy estelikten-aq auqatty adamnyń kórgen qorlyǵy qandai bolsa, Altynemeldiń jai sharualary qanshalyqty qiynshylyqtar kórgendigin qarai berińiz! 1920 jyldardan 30 jyldar ayaǵyna deiin búl jaqtaǵy Qyzyl Sovet úkimeti eldi tap-tapqa bólip, bir-birine aidap salu sayasatyn bastady.
«Ishten shyqqan jau jaman» demekshi kóbinese keshegi úry-qarylarǵa, dymdary bolmaǵan teksizderge qaru berilip, eldiń betke ústarlaryna, tiyanaqty sharuaqorlarǵa qarsy arandatu júrgizildi. Olardyń birshamasyn aldyńǵy kitabymyzda, BAQ basylǵan arnaiy maqalamyzda («Kajdyi stremitьsya k istokam», «Tiri kókpar») atap ótken edik, qaitalap jatpai-aq qoyalyq.
Osyndai el basyna kún tuǵan qiyn-qystauda Qúdiyarhan bastaǵan el aǵalarynyń bar tapqan amaly búndaǵy eldi Qytai jerine asyru bolsa kerek. Zerdelei qarasańyz ol kezde, jalpy SHyǵys Túrkistanda Qytai memleketiniń ústemdigi basym emestigin eskersek, odan basqa jol da joq edi…
Biyl QR Almaty oblystyq ÚQK (KNB) departamenti múraǵatyna súrau joldap, Qúdiyarhan súltan turaly málimettermen (qylmystyq is) [4] tanysudyń reti keldi.
| Tezekov-Ablaihanov Kudairhan Delo № 4341
Rodilsya v 1851 g., Almaatinskaya obl., Taldykurganskii r-n, aul 9.; kazah; obrazovanie nachalьnoe; Projival: Alma-Atinskaya obl., Taldy-Kurganskii r-n, aul 9.. Istochnik: Svedeniya DKNB RK po Almatinskoi obl.
Arestovan 28 iyulya 1930 g. pod strajei v YAdrinskom ITD. 19.08.1930 g. mera presecheniya izmenena na podpisku o nevyezde. … Tezekov-Ablaihanov Kudairhan
|
SHynymyzdy aitsaq, búl derekter súltan turasyndaǵy qúpiyalardy túgeldei ashuǵa kómektesti dei almaimyz. Alaida, búryn belgisizdeu bolyp kelgen biraz nársege qanyqtyq. Qújattar ishinde súltannyń ózi, basqa kóptegen kuágerler (túrikpen, arǵyn, aqbúiym, qarashapan, tóleńgit t.b. degen siyaqty elderi de jazylǵan) bergen súraqtyń hattamalary (protokoly doprosov) bar.
Is [4] barysynda túsingenimiz: Altynemel jeri qazirgi Kerbúlaq audanynyń soltústik-shyǵys bóligi (SHaǵan, Qotyrqai, Kóksu bóligi) Taldyqorǵan audanyna, ortalyq-batys bóligi (Saryózek, Arharly) Malaisary audanyna, al kúngei jaǵy Oktyabrь audanyna qaraǵan. Sol Oktyabrь audanyna qarasty № 2 auyldan 1930 jyldyń sentyabrinde (ekinshi ret) Qúdiyarhan ústalyp, aldymen Qoǵalyǵa, sosyn Almatyǵa aparylǵan. Sovet Ókimetine qarsy shyǵyp, qaruly «banda» úiymdastyrǵan degen aiyp taǵylǵan. Áldebir kuágerlerdiń aituy boiynsha Sovet Ókimeti ornamai túryp, myńdaǵan mal aidaǵan iri feodal, han jáne bolys bolǵan. Sol uaqytta 25 adamnan túratyn «banda» qúryp (ishinde ataqty Núrtazinov Omar tóre, Qarabekov Bektas, Qúdiyarhannyń úly Omar, Qústanov Álimjan t.b. bar) eldi Qytaiǵa qashuǵa úgittegen, oǵan kózi ashyq auyl sovetinde istegender (Raqymbai Myqtybekov, Dosjanqúl Samyltyrov – A. Aqylbekovtyń atasy Altaidyń naǵashylary, Jalaiyr, «Qarashapan») kómektesken…
…Iste (sureti joq) Qúdiyarhan súltannyń 1851 jyly tuǵandyǵy (79 jasta), bauyrynyń (qai bauyr eken súraǵy tuyndap túr!) áieline ámeńgerlikpen úilengendigi, onyń qazirgi uaqytta qaitys bolǵandyǵy, otbasynda 5 adam, biraz ǵana maldary bar ekendigi aitylǵan.
Qúdiyarhan súltannyń óz qolymen jazǵandarynyń (marjandai áriptermen, taza oryssha) biraz jerin keltire keteiik (sózbe-sóz qazaqshaǵa audarǵan avtor): «…men eger aldyńǵy súraqta bar shynymdy aitpasam, oǵan sebepter bar. SHynymdy aitaiyn men han áuletinen (hanskogo roda) shyqqanmyn, ákem polkovnik, han Tezek Ablaihanov. Músylmansha da, oryssha da bilimdimin. 5 jyl Orynbor (Orenburg) gimnaziyasynda oqyǵanmyn (oilap qarasaq, Orynborda 1865 jyldar shamasynda oqyǵan bolady, yaǵni tiisti qújattar Orynbor arhivinen shyǵuy kerek), alaida tolyq bitirmei kóptegen ister shyǵyp, Jetisuǵa qaityp oralǵanmyn. Meni eldiń bári biledi jáne syilaidy…». Eldiń bári jaqsy kóredi degenine osy istegi Qarabekov Bektas (1905-1989) atanyń (sureti bar) (Malaisary audany, № 7 auyldan ústalǵan. Otbasynda 5 jan, kúnkóriske biraz maldary bar) hattamadaǵy (protokol doprosa) jauaptary dálel bolǵandai: «…Qúdiyarhan, balasy Omar, Qúndaqbai, Núrtazinov Omar, t.b. eshqandai da «bandit» emes, bárin de tanimyn. Eshkimge tiisip kórgen joq, al Sizder «banda» dep otyrǵan Álimjandaryńyz bizge jolai da almaidy, qorqady. «Vintovkany» Túyaqbaev Ernazar ekeuimiz birge Almatydan satyp aldyq. Ań aulauǵa qoldanamyz. Úkimetke ótkizu kerektigin bilmedik…». Búdan Bektas atanyń eshkimdi satpaǵanyn kórip otyrmyz jáne kuágerlerdiń basym kópshiligi dál solai istegen, degenmen, ókinishke orai, satqyndar da kezdesken edi…
Is sońyndaǵy (1930. 19 noyabrь. Almaty.) atyshuly «úshtiktiń» (PP OGPU KSSR) úkimimen (st. 58-1 jáne 59-3) Tezekov Kudairqan (79 j.), Balakirev G., Baidáuletov Ayazbai (38) atu jazasyna kesilgen. Túbekbaev Ernazar («Qarashapan»), Samaltyrov Dúisenqúl (30 j. «Qarashapan»), Myqtybekov Rahymbek (33 j. «Qarashapan»), Sarsekov Seiitqazy (26 j. «Sypatai»), Amanjanov Abdrahman degen kisiler 3-5 (birazy odan da kóp) jylǵa sottalǵan. Mal-múlikteri tárkilensin delingen.
Ondai mal-múlik te eshkimge opa ákelmegen bolar. SHeiitterdiń jandary jánnatta bolsyn deimiz!
…Zertteushi S. Sarybaevtyń aituynsha Altynemel eliniń biraz, Qúndaqbai mergen, Omar Tóre siyaqty bas kóterer erleri Qúdiyarhandy qútqarmaq áreketter de jasaǵan, alaida, qaruly otryadtarǵa tótep bere almaǵan. Audan túrǵyny J. Burahanovtyń esteliginde apalary Qoǵaly túrmesindegi Qúdiyarhanǵa «…hanymyz ústaldy» dep, azyn-aulaq azyq-túlikter jetkizip berip, qoshtasqan desedi…
…Mine osylai 1916 jyly otarlaushy Patsha úkimeti óltirmegen elim dep egilgen asyl túqymdy esil er, Qúdiyarhan babamyz repressiya qúrbany boldy, onyń 79-80 jastaǵy qariya ekendigine de eshkim qaramady…
Aldynda aitqanymyzdai búl istegi materialdar Qúdiyarhan turaly kóptegen súraqtardy ashudyń ornyna, kóptegen máselelerdi tuyndatyp otyr. Zertteuler áli de jalǵasa bermek…
…Aǵaiyn arasynda alauyzdyq tudyrmas úshin kóp nárselerdi (anau anany satqan eken degen siyaqty) aita berudiń qajeti de shamaly shyǵar (negizinen ondailardy talailar-aq biledi, sonda da bolsa). Ótken ótti, qazirgi kezde elimizdiń tynyshtyǵyn, birligin oilauymyz qajet jáne keshe ǵana Sovet dáuirinde atalarymyzdyń birin «bandit», birin «revolyutsioner» dep júrgen bolsaq, endi kep olardyń birin maqtap, birin dattamai-aq qoyalyq! Olardyń barlyǵy da súrqiya sayasattyń qúrbany ekendigin este ústap, TAǴZYM etelik!…
Keibir kisi, jer attaryna túsinikter
*Bekbolat Áshekeev – qyrǵyz-qazaqqa tanymal Úly júzdiń Janys ruynyń bii Áshekei Daiyrbekovtiń úly.
*Úzaq Sauryqov – Alban, Búǵy, Suanǵa belgili Sauryq batyrdyń úly.
*Tezek Tazabekov – qazaq-qyrǵyzǵa birdei áigili Albannyń batyry Tazabek Púsyrmanovtyń úly.
*Áubákir Soltanbekúly (1871-1930) – Tazabek Púsyrmanovtyń nemeresi. 1916.22.06. kúni Úzaq, Jámeńke (1838-1916 Qaraqol), Áubákir úsheui ústalyp, Qaraqol (Prjevalьsk) túrmesine qamalǵan, Áubákir odan qashyp shyǵyp QHR ótip ketken.
* Isa tóre – Qúrmanbai Tolybaevtyń Altynemelden degenine qarai Aqylbekovterdiń bir atasy bolar dep oilaimyz. Úlkenderden Saǵyndyqtyń ekinshi úly, bilimdi kisi edi, qashqynda Qytai asyp, aty-jónin ózgertip ketken degendi estigenbiz. Anyqtalady.
* Bektas Qarabekov – is boiynsha 1905 jyly tuǵanyn anyqtadyq, ózi 5-6 jas qosyp aitushy edi. Kerbúlaq audany, SHańqanai auylynda túryp, qaitys boldy. Sol mańdaǵy bar tórelerdi anyqtaudaǵy aitqan áńgimeleri óte mańyzdy. Aldyńǵy birneshe maqalalarymyzda atalady.

Azamat Aqylbekov.
Derekkóz: Tezek tóre – 220, Qúdiyarhan – 170 estelikter jinaǵy -Taldyqorǵan: JK «GALAXY» baspasy. 2022.-415 b. -36-50 b.
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











