Syǵai-au, altyn ediń, jez bop júrsiń,
Túrmystyń talqysyna kez bop júrsiń.
Bir kúnde qaby qalyń júrek ediń,
Endi bir mysyq jemi bez bop júrsiń.
Kerek joq, er besine ne kelmes edi,
Ornatqan mor basyna tez bop júrsiń.
Orman eń qiyndaǵy qyzyl túlki,
Ishpekke búktep salǵan óń bop júrsiń.
Tórt jaǵyń túgel bitken dóńgelek eń.
Airylyp hal-qairattan shóldep júrsiń.
Dáriya eń shalqyp jatqan shortan maltyp,
Endi bir lai suda seń bop júrsiń.
Jalǵyz ben jarly kelip panalaushy edi,
Inkár jan baspaitúǵyn shól bop júrsiń.
Men qyzdai, sen bir nazdan enelespin,
Seni men basqa janǵa teńemespin.
Qalai aitsań – solai ait ámirińdi,
Búzatyn, eki etetin men emespin.
Isim joq «men jaqsy» dep maqtanatyn,
Jerim joq jaudan ayap saqtanatyn.
Úiim – úńgir, jegenim – jemtik, moma,
Jaiym joq qorazdanyp baptanatyn.
Qúlan eń túzde júrgen samal quyp,
Salqynda kún shuaqpen qaqtalatyn.
Serke ediń zańǵar qúzdy jaǵalaǵan,
Túyaǵyń tigen jerde daq qalatyn.
Óńde shyrai, júrekte jylylyq joq,
Qarasam – ishińdi ashyp qap-qara tún.
Jatyrmysyń kór-jerdi buyp-túiip,
Tań atsa qaqpanshydai attanatyn.
Ileniń Kúnesinde tuyp-ósken Tańjaryqtyń Tarbaǵataidyń qysyqtaiynda ósken Syǵaidy biluiniń ózi – Syǵaidyń Tarbaǵatai tósindegi naiman ruyna tanylǵan sańlaq ekenin ańǵartady.
Syǵai Bayanúlynyń ómiri
Syǵai Bayanúly 1882 jyly Tarbaǵatai aimaǵynyń Dórbiljin audany, Qabyrǵatal auylynda malshy otbasynda dúniege kelgen. Ol 1943 jyly tamyz aiynda qolǵa alynǵan. Onyń tútqyndaluyn – alǵa basarlyǵynan, Keńes elimen bailanysy bolǵandyǵynan deuge bolady. Ol Úrimji túrmesine aidalyp, sol jerde qaza tapqan.
Tańjaryqtyń:
«Óńde shyrai, júrekte jylylyq joq,
Qarasam ishińdi ashyp qap-qara tún…» – degen óleń joldarynan Syǵaidyń sońǵy súraqqa tartylyp, erteń óltiriletinin ózi de, ózgeler de aldyn ala sezgendigin kóruge bolady.
Tek Tańjaryq emes, Búratalalyq Seipe degen adam da óziniń esteliginde Syǵaidyń sońǵy súrauda «tońmoiyn» atanyp, osy syltaumen óltirilgenin anyq aitqan.

Etekbaiúly Seipe (Qarakerei-Toqpaq-Orazbaq ata úrpaǵy) 1891-1974 jyldary ómir súrip, toqpaq ruynyń shesheni bolǵan.
https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591661&simple=true
1929 jyly kúz aiynda abaqtydan bosaǵan soń el júrtyn bastap shekarany búzyp Borotola aimaǵyna kóship baryp, ol jaqtada da qiyn-qystau kezeńderdi basynan ótkizip, birneshe jyl SHyńshysai túrmesinde qamalǵan. Qytaiǵa barǵanda tynshtyq kórmei 1941 jyldary sayasi nauqan kezinde Toqpaq ruynyń azamttarymen birge jazyqsyz birneshe ret Úrimji túrmesine qamalyp, sóz sheberliginiń arqasynda aman-esen qútylyp shyǵyp, birneshe jyl Borotola oblysynyń keńesiniń deputaty bolyp qyzmet etipti. 1959 jyldary el-júrt bauyrlary eline qaitqanda kezinde el-júrtynyń qamy úshin shekara búzyp qyzyldarǵa qarsy shyǵyp atysyp, shabysqandyǵy úshin amalsyz bala-shaǵasymen Borotola aimaǵynda qalyp 83-jasynda qaitys bolypty.
Syǵaidyń tegi
Syǵai – Orta júzdiń úlken ruy naimannyń Júmyq atasynan shyqqan. Júmyqtyń úshinshi buyny – Mámetek degen kishi atasyna jatady.
Syǵai at jalyn tartyp mingennen bastap sheshen, ójet bolyp ósedi. Mámetek ruyndaǵy Qydyrmolla qajy (Qońyz batyr) oqyǵan, kózi ashyq adam bolǵan, qaji Syǵaidyń ákesi Bayan auylyna qonaqqa kelgende, Syǵai kókqasqa taiǵa bata súrap, sóz bastauymen tanylǵan. Sol kezde Qydyrmolla qajy: «Bayannyń myna qyzyl balasy tiri júrse, Mámetekti shyryq búzatyn adam bolar» – dep baǵa bergen desedi. Qajynyń aitqany kelip, Syǵai 28 jasynda-aq záńgi bolyp sailanǵan.
Júmyq shejiresindegi derekter
Júmyqtyń shejireshileri myna áńgimelerdi aitady:
Saibolattan Jaqsylyq degen úl tuǵan. Jaqsylyqtyń Jibek degen áielinen Qoshqarbai, SHotai, Mámetek degen úsh úl dúniege kelgen. Keiin osy úsh úldyń úrpaǵy úsh bolys elge ainalǵan.
Syǵai – ádil bilik aitqan, el dauy, jesir dauy, jer dauy siyaqty talai dauda ádil sheshim shyǵaryp, bedeli ósken adam. Sol sebepti Mámetektiń úkirdaiy atanǵan. Keiin úkirdailyqty inisi Qojaqqa beredi. Halyq ony «Syǵai záńgi» dep atap ketken.
1940 jyldary gomindańǵa múshe bolǵan Qojaq pen Syǵaidyń arasyna salqyndyq túsedi. Syǵai gomindańnyń auyr salyǵyna halyqtyń tóze almai otyrǵanyn, sahara halqynyń kier kiimge, isher asqa jarymai qalǵanyn jiyndarda ashyq aityp júredi. Sondai-aq, Syǵai SHáueshektegi Keńes konsulymen bailanys ornatqan. Biraq búl bailanys gomindań tyńshylaryna belgili bolyp, olar Syǵai «keńesshilerden qaru alyp, eldi kótermek» degen jeleumen material jinai bastaǵan.
1942 jyly Syǵai SHáueshekke qyzmetke shaqyrylyp, otbasymen birge kóshirilgen. Jailauǵa shyqqan kezinde tyńshylar ústap, qaita SHáueshekke ákelgen. Bir aidan soń ony Úrimjige jóneltken. Túrmede auyr tergeuge túsip, 1943 jyldyń jeltoqsanynda óltirilgen.
Syǵaidyń oqu-aǵartu isindegi úlesi
1930 jylǵa deiin SHyńjań qazaqtarynyń oqu-aǵartu júiesi óte álsiz edi. Jalpy mektep ashu isi SHyń SHysaidyń 1933 jyly bilikke kelip, jihangerlikke qarsy túru, Keńes Odaǵymen dostasu, barlyq últtyń teńdigi, adaldyq, beibitshilik, jańa SHyńjań qúru siyaqty alty sayasat júrgizedi. Osy sayasat negizinde qazaq elinde mektep salu nauqany bastaldy. 1934 jyldan bastap Tarbaǵatai aimaǵynda kóptegen mektep ashyldy. Osy tústa Syǵai záńgi men onyń inisi Qojaq óz elindegi SHibeti, SHoshqaly mektepterin saldyrdy. Syǵai mektep saluǵa 100 qoi, 10 qara bergen. Qazirgi Dórbiljin ziyalylarynyń kóbi alǵash bilimdi osy mektepterden alǵan.
Uáiis aqsaqaldyń esteligi
1963 jyly SHyńjań Qaramai múnai mekemesinde Seitqazynyń úiinde Syǵaidyń balasy Múqashty kórgen Uáiis aqsaqal: «Syǵai – el qadirlegen, ádil, kemeńger adam edi. Armanda ketken talai sańlaqtardyń biri» – dep, Syǵaidyń ádil bilik aitqan bir oqiǵasyn bayandaidy.
Aqbastau jerine qazaq pen mońǵol talasqanda, bilik aitu Syǵaiǵa, Oshanbaiǵa, Qolqaǵa júktelgen. Oshanbai ekige bóludi úsynsa, Syǵai: «Eki eldiń yntymaǵyna syzat túsirmeiik, azǵana mońǵoldarǵa járdem eteiik» – dep, eldi tatulyqqa shaqyrǵan.
Oshanbai:
«Qansha degenmen naǵashyń emespe?» – dep qaljyńdaǵan.
Búl – Syǵaidyń Dórbiljin elindegi bedelin aiqyn kórsetetin mysal.
Derekóz: «Ile tarihi materialy» kitabndaǵy Qabimolla Mándibaiúlynyń esteligi negizinde tolyqtyrylyp, daiyndaldy.
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











