Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Áigili qairatker Syǵai Bayanúly

Тарбағатай аймағындағы әйгілі қазақтардың бірі – Сығай Баянұлы деуге болады. Сығайдың әйгілі адамдар қатарынан орын алатындығын сонау 1940-жылдардың басында-ақ қазақтың төңкерісшіл ақын Таңжарықтың Сығай жайлы жазған мына өлеңі осының айқын дәлелі:

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Әйгілі қайраткер Сығай Баянұлы

Syǵai-au, altyn ediń, jez bop júrsiń,
Túrmystyń talqysyna kez bop júrsiń.
Bir kúnde qaby qalyń júrek ediń,
Endi bir mysyq jemi  bez bop júrsiń.

 

Kerek joq, er besine ne kelmes edi,
Ornatqan mor basyna tez bop júrsiń.
Orman eń qiyndaǵy qyzyl túlki,
Ishpekke búktep salǵan óń bop júrsiń.

 

Tórt jaǵyń túgel bitken dóńgelek eń.
Airylyp hal-qairattan shóldep júrsiń.

Dáriya eń shalqyp jatqan shortan maltyp,
Endi bir lai suda seń bop júrsiń.

Jalǵyz ben jarly kelip panalaushy edi,
Inkár jan baspaitúǵyn shól bop júrsiń.

 

Men qyzdai, sen bir nazdan enelespin,
Seni men basqa janǵa teńemespin.
Qalai aitsań – solai ait ámirińdi,
Búzatyn, eki etetin men emespin.

 

Isim joq «men jaqsy» dep maqtanatyn,
Jerim joq jaudan ayap saqtanatyn.
Úiim – úńgir, jegenim – jemtik, moma,
Jaiym joq qorazdanyp baptanatyn.

 

Qúlan eń túzde júrgen samal quyp,
Salqynda kún shuaqpen qaqtalatyn.
Serke ediń zańǵar qúzdy jaǵalaǵan,
Túyaǵyń tigen jerde daq qalatyn.

 

Óńde shyrai, júrekte jylylyq joq,
Qarasam – ishińdi ashyp qap-qara tún.
Jatyrmysyń kór-jerdi buyp-túiip,
Tań atsa qaqpanshydai attanatyn.

Ileniń Kúnesinde tuyp-ósken Tańjaryqtyń Tarbaǵataidyń qysyqtaiynda ósken Syǵaidy biluiniń ózi – Syǵaidyń Tarbaǵatai tósindegi naiman ruyna tanylǵan sańlaq ekenin ańǵartady.

 

Syǵai Bayanúlynyń ómiri

Syǵai Bayanúly 1882 jyly Tarbaǵatai aimaǵynyń Dórbiljin audany, Qabyrǵatal auylynda malshy otbasynda dúniege kelgen. Ol 1943 jyly tamyz aiynda qolǵa alynǵan. Onyń tútqyndaluyn – alǵa basarlyǵynan, Keńes elimen bailanysy bolǵandyǵynan deuge bolady. Ol Úrimji túrmesine aidalyp, sol jerde qaza tapqan.

Tańjaryqtyń:

«Óńde shyrai, júrekte jylylyq joq, 
Qarasam ishińdi ashyp qap-qara tún…»
– degen óleń joldarynan Syǵaidyń sońǵy súraqqa tartylyp, erteń óltiriletinin ózi de, ózgeler de aldyn ala sezgendigin kóruge bolady.

Tek Tańjaryq emes, Búratalalyq Seipe degen adam da óziniń esteliginde Syǵaidyń sońǵy súrauda «tońmoiyn» atanyp, osy syltaumen óltirilgenin anyq aitqan.

Etekbaiúly Seipe (Qarakerei-Toqpaq-Orazbaq ata úrpaǵy) 1891-1974 jyldary ómir súrip, toqpaq ruynyń shesheni bolǵan.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591661&simple=true

1929 jyly kúz aiynda abaqtydan bosaǵan soń el júrtyn bastap shekarany búzyp Borotola aimaǵyna kóship baryp, ol jaqtada da qiyn-qystau kezeńderdi basynan ótkizip, birneshe jyl SHyńshysai túrmesinde qamalǵan.  Qytaiǵa barǵanda tynshtyq kórmei 1941 jyldary sayasi nauqan kezinde Toqpaq ruynyń azamttarymen birge jazyqsyz birneshe ret Úrimji túrmesine qamalyp, sóz sheberliginiń arqasynda aman-esen qútylyp shyǵyp, birneshe jyl Borotola oblysynyń keńesiniń deputaty bolyp qyzmet etipti. 1959 jyldary el-júrt bauyrlary eline qaitqanda kezinde el-júrtynyń qamy úshin shekara búzyp qyzyldarǵa qarsy shyǵyp atysyp, shabysqandyǵy úshin amalsyz bala-shaǵasymen Borotola aimaǵynda qalyp 83-jasynda qaitys bolypty.

 

Syǵaidyń tegi

Syǵai – Orta júzdiń úlken ruy naimannyń Júmyq atasynan shyqqan. Júmyqtyń úshinshi buyny – Mámetek degen kishi atasyna jatady.

Syǵai at jalyn tartyp mingennen bastap sheshen, ójet bolyp ósedi. Mámetek ruyndaǵy Qydyrmolla qajy (Qońyz batyr) oqyǵan, kózi ashyq adam bolǵan, qaji Syǵaidyń ákesi Bayan auylyna qonaqqa kelgende, Syǵai kókqasqa taiǵa bata súrap, sóz bastauymen tanylǵan. Sol kezde Qydyrmolla qajy: «Bayannyń myna qyzyl balasy tiri júrse, Mámetekti shyryq búzatyn adam bolar» – dep baǵa bergen desedi. Qajynyń aitqany kelip, Syǵai 28 jasynda-aq záńgi bolyp sailanǵan.

 

Júmyq shejiresindegi derekter

Júmyqtyń shejireshileri myna áńgimelerdi aitady:
Saibolattan Jaqsylyq degen úl tuǵan. Jaqsylyqtyń Jibek degen áielinen Qoshqarbai, SHotai, Mámetek degen úsh úl dúniege kelgen. Keiin osy úsh úldyń úrpaǵy úsh bolys elge ainalǵan.

Syǵai – ádil bilik aitqan, el dauy, jesir dauy, jer dauy siyaqty talai dauda ádil sheshim shyǵaryp, bedeli ósken adam. Sol sebepti Mámetektiń úkirdaiy atanǵan. Keiin úkirdailyqty inisi Qojaqqa beredi. Halyq ony «Syǵai záńgi» dep atap ketken.

1940 jyldary gomindańǵa múshe bolǵan Qojaq pen Syǵaidyń  arasyna salqyndyq túsedi. Syǵai gomindańnyń auyr salyǵyna halyqtyń tóze almai otyrǵanyn, sahara halqynyń kier kiimge, isher asqa jarymai qalǵanyn jiyndarda ashyq aityp júredi. Sondai-aq, Syǵai SHáueshektegi Keńes konsulymen bailanys ornatqan. Biraq búl bailanys gomindań tyńshylaryna belgili bolyp, olar Syǵai «keńesshilerden qaru alyp, eldi kótermek» degen jeleumen material jinai bastaǵan.

1942 jyly Syǵai SHáueshekke qyzmetke shaqyrylyp, otbasymen birge kóshirilgen. Jailauǵa shyqqan kezinde tyńshylar ústap, qaita SHáueshekke ákelgen. Bir aidan soń ony Úrimjige jóneltken. Túrmede auyr tergeuge túsip, 1943 jyldyń jeltoqsanynda óltirilgen.

 

Syǵaidyń oqu-aǵartu isindegi úlesi

1930 jylǵa deiin SHyńjań qazaqtarynyń oqu-aǵartu júiesi óte álsiz edi. Jalpy mektep ashu isi SHyń SHysaidyń 1933 jyly bilikke kelip, jihangerlikke qarsy túru, Keńes Odaǵymen dostasu, barlyq últtyń teńdigi, adaldyq, beibitshilik, jańa SHyńjań qúru siyaqty alty sayasat júrgizedi. Osy sayasat negizinde qazaq elinde mektep salu nauqany bastaldy. 1934 jyldan bastap Tarbaǵatai aimaǵynda kóptegen mektep ashyldy. Osy tústa Syǵai záńgi men onyń inisi Qojaq óz elindegi SHibeti, SHoshqaly mektepterin saldyrdy. Syǵai mektep saluǵa 100 qoi, 10 qara bergen. Qazirgi Dórbiljin ziyalylarynyń kóbi alǵash bilimdi osy mektepterden alǵan.

 

Uáiis aqsaqaldyń esteligi

1963 jyly SHyńjań Qaramai múnai mekemesinde Seitqazynyń úiinde Syǵaidyń balasy Múqashty kórgen Uáiis aqsaqal: «Syǵai – el qadirlegen, ádil, kemeńger adam edi. Armanda ketken talai sańlaqtardyń biri» – dep, Syǵaidyń ádil bilik aitqan bir oqiǵasyn bayandaidy.

Aqbastau jerine qazaq pen mońǵol talasqanda, bilik aitu Syǵaiǵa, Oshanbaiǵa, Qolqaǵa júktelgen. Oshanbai ekige bóludi úsynsa, Syǵai: «Eki eldiń yntymaǵyna syzat túsirmeiik, azǵana mońǵoldarǵa járdem eteiik» – dep, eldi tatulyqqa shaqyrǵan.

Oshanbai:

«Qansha degenmen naǵashyń emespe?» – dep qaljyńdaǵan.

Búl – Syǵaidyń Dórbiljin elindegi bedelin aiqyn kórsetetin mysal.

Derekóz: «Ile tarihi materialy» kitabndaǵy Qabimolla  Mándibaiúlynyń esteligi negizinde tolyqtyrylyp, daiyndaldy.

«Q-andas» aqparattyq agenttigi.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz