Basy: Ishki Ordada 25-shi mausym jarlyǵy turaly bolyp jatqan jaǵdailar «Qazaqtyń» 190-191 nómirlerinde birsypyra jazylyp edi. Ony qaita jazbaimyz. Jazylmai qalǵandary bolǵan soń jazudy jón kórdik. Osy kúnge deiin sol 19-31 arasyndaǵy jastardyń jáne olardyń áke-shesheleriniń kóńili tynyshtalyp túrǵan joq. 15 qyrkúiekke deiin máulit berilgen soń, qyzmetke alynatyndar tizimi súralady. Tizimderdi upravitelьge aparǵanda starostalar ár jigitten 1 som elu tiin – eki som aqsha jinap aldy. Búl aqsha ózderiniń júrgen-túrǵandaǵy shyǵyny ma, bilmeimin. Ne bolsa da kiim-keshekke bar malyn satyp shyǵyndanyp túrǵan kedeilerge azda bolsa taǵy bir shyǵyn. Sol kezde, orys jáne qazyna qyzmetindegi qazaqtarǵa bostanshylyq beriledi degen sózben sharuaǵa alynǵan jigitterden arzan baǵamen, orys qyzmetine kiriskender kóp boldy. Qazynaǵa pishen berushi jabdyqtaushylarǵa da túie, arbasymen pálen ai pishen tasuǵa kirisushilerde az bolmady. Búryn qazynadan beriletin aqydan artyq basqa haqydan kúnine 2-3 som súrap túratyn jigitter, memleket qyzmetkerleri bolyp jazyldy. Qazynadan, joldyń alys-jaqynyna qarai, putyna 10-15 tiyn beriledi. Búl aqy biylǵydai qymbatshylyqta tamagyna da jetpei qaldy. Búl qyzmetteri úshin aqy almaq túgil ózderi aqsha berip kiriskenderi de az bolmasa kerek. Seniń balańdy pishen tasu júmysyna kiristirgende shyqqan shyǵyn dep, jigit basyna 10-15 som alyp júrgen starosta yaki halyq qaiǵysynda júrgen «qamqorshylardy» kózimizben kórdik.
Búl ister bailarǵa esh nárse emes. Biraq túieleri men qysqy suyqta bos qyzmet etip, onyń ústine mynadai shyǵynǵa úrynǵan jarly baiqústarǵa onsha ońai times. Bir jyldan beri Ishki Orda qazaqtarynan qazyna pishenin tasuǵa túie, arba jáne kisi alynyp túrǵandyǵy búryn jazylyp edi. 25-shi mausym jarlyǵy bolǵannan beri halyq «Endi bizden asker qyzmetine kisi alynatyn boldy ǵoi, byltyrdan bergi pishen tasuǵa alynyp túrǵan lau, kisi aqysy alynbas» dep oilap edi. Búl úmit bosqa shyqqandai kórinedi. Ishki Ordanyń kei bir bólimderinen taǵyda qazyna pishenin tasuǵa lau, kisi alyna bastaǵandyǵy, bizdiń Talovka bólimine úzamai alynatyndyǵy estildi. Eger basshylarymyz bizden qazyna pishenin tasuǵa kisi alsa, sol 19-31 arasyndaǵy jigitterden alynsa eken dep súransa, tiisti oryndarǵa jetkizse, paidasyz qalmas edi dep oilaimyz. Eger soǵys qyzmetine bir alynyp, qalǵandardan taǵy lau, kisi alyna bastasa, qazaq sharuasyna ońai bolmas.
Búryn jazyp edik. Egin salynǵan desyatinaǵa tólenetin bir som, soǵystan beri onsha qystalyp, súralmai túr dep, jańadan el ishinde starostalar shauyp júr, koldarynda orysqa jer jaldaǵan adamdar tizimi, desyatinaǵa bir som tólenetin boldy deidi. Orysqa jer jaldap ta bir somdy eki, úsh jyldan beri áne-minemen bermei kele jatqan kisiler kóp. Eger sol berilmegen jyldardyki de qaldyrylmai jinala bastasa, orystarǵa jaqsy jerlerin jyl saiyn satyp otyrǵan qazaqtardyń aqyldary bastaryna kelse kerek.
Ótken tamyzdan beri bizdiń Talovka bóliminde starosta sailauy bastaldy. Biz oilap edik – árkim basymen qaiǵy bolyp jatqan uaqytta, onsha talas-tartys bolmas dep. Joq, olai bolmady! Qashannan sondaidy tilep júrgen qulardyń kókten tilegenin, qúdai biyl jerden berip túr. Biylǵydai talasty olar ǵúmyrynda kórmegen shyǵar. Kóp adam 19-31 arasyndaǵy bireudi qoyu úshin talasady. Biraq olardyń bárine birdei, starostadan soń bolys sailaulary bolady. Olary búdan da kúshtirek bolady.
Bai úly.
JÚMYSSHYLAR JAIYNAN
Omby – Omby ueziniń jastaryn 19 qyrkúiekten ala bastady. Ombyǵa qaraǵan 7 úlystan 4 myń adam almaqshy. Osy uaqyta ár úlystan, rettep alyp jatyr. Búl hat gazetke basylǵan kezde, búl uezdiń kisileri alynyp ta biter. Ombydan eki eshelon júmysshylar jóneltildi. Eki eshelonda 2400 shamaly adam bar deidi. Anyq sanyn bile almadym. Bai balalary ornyna kisi jaldap jiberisti. Óz rizalyǵymen jaldanǵan soń, kedeilerge paida bolyp qaldy.
Flira.
Aqmola – Qara ótkel ueziniń jastary 15 qyrkúiekte alyna bastady.
Samara – Aqtóbe uezi, Álimbet, Terekti úlystarynan alynǵan júmysshylar Samara arqyly ótip ketti. Qoldaryndaǵy qaǵazda Vyazьmaǵa baratyndyǵy jazylǵan.
Petrogrod – Qostanai uezinen alynǵan júmysshylardan 600 jigitti Pinskige jiberip edi. Solardyń hal-jaiyn biluge elimiz jiberdi dep Qostanai uezinen 3 kisi Petrograd arqyly ótip ketti. Búlardyń ishinde molda Aimúhamet Ótegenúly bar.
Orsk – Jaman qaladan soǵys qyzmetine alynǵan jigitterdiń aldy jóneltildi. Qaida jibergeni belgisiz.
Óskaman – Semei oblysy, Óskaman ueziniń qazaqtaryn 20-shy qyrkúiekte ala bastady. Júrt alǵashqy kezde shoshynyp edi. Búl kezde qorqynysh azaiyp jigitterdi jóneltu qamyn oilap otyr.
Oral – 25-shi mausym jarlyǵy shyqqan kezde bizdiń jaq túsinbei biraz jeligip edi. Sońynan jai-japsardy baiqap basyldy. Búl kúnde el tizimderin bere bastady. Endi, júretin jigitterdiń qamyn qarastyra bastady. Búrynǵy bas asaular basyldy. Aldy-artyn oilamaityn tentekterden qaimyǵyp, dúrystyqty sóilei almai júrgen mylqaularǵa til bitti. Kim maqúl, kim tentekti júrt aiyra bastady. Bizdiń Alshyn uezinen halyqqa osyndaida qyzmet etpegende paidamyzdy qashan tigizer dep oqudaǵy jastarymyzdan eki student- Ábilmaǵjan Baltanov, Bijan Janqadamov jáne múǵalim Tileǵúl Taipanov júmysshylarǵa bas-kóz boluǵa ózderi tilenip jazyldy.
… Jańa Baibaqty.
Aqtóbe – Qamsaqty úlysynan júmysshylar alynyp bitti. Búl elden kisi alǵanda, komissiya, Borsyqbai Tóreqúlov degen bireudiń jalǵyz balasyn aldy. Jeti jannyń ortasyndaǵy jalǵyz jigit edi. Jeti kisiniń biri shal, bireui kempir, basqalary bala-shaǵa edi. Osy kisiniń áke-sheshesi hal-jaiyn aityp gubernatorǵa aryz aitqan soń, gubernator ayaushylyq tanytyp álgi jalǵyz jigitti qaldyrdy.
Taǵy da osy elden Jolaushybai Kiikbaev degenniń eki balasy birdei alyndy. Úiiniń adamy kóp edi. Gubernator búl eki jigittiń bireuin qaldyrdy. Múnan basqa Beisembai Kiikbaev degenniń úsh balasy alynyp edi. Múnyń eki balasyn alyp, gubernator bir balasyn qaldyrdy.
28-shi qyrkúiekte Aqtóbeden alǵash jiberilgen júmysshylardyń habary jazylyp edi. Búlardyń sany 600 eken. Qazannyń 4 yaki 5-inde, taǵy bir partiya – 384 jigit jóneltildi. Alynǵan jigitterdiń arasynan júz basy, on basylar sailandy.
H.T.
Redaktsiyadan – búdan búryn neshe márte jazdyq. Tilshiler alynǵan júmysshylar jaiynan jazyp túrsa eken dep. Sońǵy kezde basqarmaǵa ár jerden hattar kelip, alynǵan júmysshylardyń qaida barǵanyn, qandai júmysqa qosylǵanyn, jai-kúiin gazet arqyly halyqqa bildirip túrudy ótinedi. Biz álde bolsa ótinemiz, eldegi tilshiler bolsyn, alynǵan jigitterdiń ózderi bolsyn, elden, joldan nemese barǵan jerinen búl turaly tolyq maǵlúmat berip túrsa eken. Gazetimizde múndai habarlarǵa oryn berip túrar edik. Búl kúnge sheiin ketken jigitterden jartymdy hat-habar kelmei túr. Olardyń basshylary qaida? Aralarynda hat-qalam biletinder joq pa?
«Qazaq» gazeti», №201, 1916 jyl, 3-bet.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
VNUTRENNYAYA ORDA
CHto proishodilo vo Vnutrennei Orde, v svyazi s vyhodom Ukaza ot 25 iyunya, my pisali ne raz v №№190-191 gazety «Kazah». My ne budem k nim vozvrashatьsya.
My reshili opublikovatь neobnarodovannoe. V nastoyashee vremya 19-31 letnim, ih roditelyam nespokoino na dushe. Posle polucheniya dannyh, do 15-go sentyabrya, budut zatrebovany spiski prizyvaemyh. Pri podache spiskov upravitelyu, starosty sobrali s prizyvnikov po1,5-2,0 rublya. Eti denьgi – rashody dlya ih peredvijeniya i jitьya, neizvestno. Kak-by tam ni bylo, no dlya bednyh lyudei hotь i nebolьshaya summa, no vse je dopolnitelьnye rashody.
V to vremya govorili, chto kazaham nahodyashimsya na slujbe u russkih i na gosudarstvennoi slujbe dadut volьnuyu, t.e. osvobodyat ot prizyva, i mnogie kazahskie djigity za maluyu platu poshli v uslujenie k russkim. Oni po neskolьko mesyatsev vozili na svoih verblyudah i telegah, pshenitsu, seno, postavshikov v gosudarstvennye hranilisha. Ranьshe za takie je raboty, naemnye kazahi brali po 2-3 rublya v denь, teperь je oni zapisyvalisь kak gosudarstvennye rabotniki. Im, v zavisimosti ot dalьnosti perevozok, iz kazny platili po 10-15 kopeek za pud. Eta plata daje ne pokryvala rashodov na edu.
Byli i takie, chto za rabotu ne tolьko ne prosili platu, no i sami platili. Videli my i starost, kotorye govorili, «za ustroistvo na gosudarstvennuyu rabotu vashego syna, poneseny takie – to rashody» i sobirali po 10-15 rublei za kajdogo «ustroennogo djigita».
Dlya bogatyh kazahov eto ne tak uj mnogo. No dlya bednyakov, i tak jivushih v nujde, besplatnaya rabota v zimnie holoda, eshe i rashody na nee dayutsya nelegko. V techenii goda vse provodimye raboty i privlechennye kazahi zapisyvalisь. Kogda vyshel Ukaz ot 25 iyunya, narod dumal: «Teperь, esli nashih budut prizyvatь na voinskuyu slujbu, to za rabotu na polyah, s nashih djigitov, naverno, ne budut bratь platu». No nadejdy ne opravdalisь. S nekotoryh otdelenii Vnutrennei Ordy opyatь nachali privlekatь dlya raboty na polyah, i stalo izvestno, chto s nashei Talovki, v skorom vremeni toje budut bratь djigitov na raboty.
My dumaem, chto esli uj budut bratь lyudei na raboty po perevozke gosudarstvennoi pshenitsy v zakroma, to bratь nado v vozraste, teh je 19-31 let i etu nashu prosьbu nado donesti v sootvetstvuyushie organy.
Esli djigitov prizovut na voinskuyu slujbu, i eshe iz ostavshihsya budut privlekatь k polevym rabotam, kazaham pridetsya ochenь tyajelo.
Ranee my pisali, chto summa v odin rublь za desyatinu poseyannoi zemli, kotoruyu nujno oplatitь ne tak strogo sprashivaetsya. Teperь je, starosty begayut po domam, so spiskom lyudei otdavshim svoi zemli v naim russkim, i tverdyat o neobhodimosti platitь. Ne plativshih etu summu, v techenie dvuh-treh let, nemalo. Esli je neoplachennaya summa za proshlye gody budet vostrebovana, to eto budet bolьshaya golovnaya bolь dlya bolьshinstva kazahov.
S avgusta, v nashem otdelenii Talovka, nachalisь vybory starosty. My dumali, chto ne budet sporov, borьby, kogda kajdyi zanyat svoimi problemami. No tak ne vyshlo.
Ushlye hitretsy, davno mechtavshie o takoi vozmojnosti, sporili do hripoty. Takogo spora, oni navernoe ne videli na svoem veku. Mnogie trebovali, chtoby starostoi byl djigit ot 19-ti do 31 goda. Posle vyborov starosty, budut prohoditь vybory volostnogo.
Togda, uj tochno, spory budut pohleshe».
Baiuly.
POLOJENIE RABOCHIH
«Omsk, 1-oe oktyabrya. Molodejь Omskogo uezda nachali prizyvatь na voinskuyu slujbu s 19-go sentyabrya. Planiruetsya prizvatь chetyre tysyachi chelovek, iz semi Omskih volostei. V dannoe vremya proizvoditsya prizyv s kajdoi iz volostei. Kogda eto pisьmo budet napechatano v gazete, prizyv vozmojno i zakonchitsya. Iz Omska na telegah byli otpravleny dva eshelona rabochih. Okolo 2400 chelovek. Tochnoe kolichestvo ne smogla uznatь. Deti bogachei vmesto sebya nanyali drugih lyudei i otpravlyali. Tak, kak eto delalosь po vzaimnomu soglasiyu, to dlya bednyakov eto bylo vygodno.»
Flira
Akmola. Molodejь Karaotkelьskogo uezda nachala prizyvatьsya s 15-go sentyabrya.
Samara. Aktyubinskii uezd. Prizvannye rabochie iz volostei Alimbet, Terekty, otpravleny cherez Samaru.
V dokumentah kotorye byli u nih na rukah ukazano mesto ih pribytiya – Vyazьma.
Petrograd. Iz rabochih nabrannyh s Kostanaiskogo uezda 600 chelovek byli otpravleny v Minsk. CHtoby uznatь ih dalьneishuyu sudьbu, iz uezda k nim, cherez Petrograd vyehali tri cheloveka ot naroda. Sredi nih byl i mulla Aimuhamet Otegenuly.
Orsk. Iz Jamankola na voennuyu slujbu byla otpravlena pervaya partiya djigitov. Kuda oni popali – neizvestno.
Ustь-Kamenogorsk. Semipalatinskaya oblastь. Prizyv kazahov Ustь-Kamenogorskogo uezda nachalsya 20-go sentyabrya. Narod vnachale pobaivalsya. No teperь bezboyaznenno gotovit svoih lyudei k otpravke.
Uralьsk. Posle vyhoda Ukaza ot25-go iyunya, zdesь, ne sovsem ponyav suti dela byli nemnogo vzbudorajeny. No potom uspokoilisь. V eti dni podayutsya spiski lyudei dlya prizyva i otpravki na voinskuyu slujbu.
Stroptivye uspokoilisь. Ne dumayushie o posledstviyah, buinye golovy nachali zadumyvatьsya, nachali govoritь te, kto ranьshe ne mog skazatь pravdu. Narod nachal razlichatь – kto prav, a kto net.
Dva studenta nashego Alshynskogo uezda Abylmagjan Baltanov, Bijan Jankadamov i uchitelь Túlegúl Taipanov, chtoby bytь ryadom s otpravlyaemymi rabochimi i prismatrivatь za nimi, zapisalisь dobrovolьtsami.
Novyi Baibakty Aktyubinsk. Zakonchilsya nabor voennyh rabochih v Kamsaktinskoi volosti.
V etih mestah, u odnogo cheloveka Borsykbaya Torekulova byl edinstvennyi syn prizyvnogo vozrasta. Ego prizvali. V semьe – semь dush. Starik, staruha i maloletnie deti. On byl edinstvennym kormilьtsem. Posle obrasheniya roditelei k gubernatoru, etogo djigita osvobodili ot slujby.
I eshe, u Jolaushybaya Kiikbaeva byli prizvany oba vzroslyh syna. Semьya byla mnogodetnaya. Gubernator osvobodil odnogo ot slujby.
U Beisembaya Kiikbaeva prizvali treh synovei. Gubernator pozvolil odnomu ostatьsya, a dvoih prizvali. Prishli pervye izvestiya ot otpravlennyh 28-go sentyabrya iz Aktyubinska. Ih bylo 600 chelovek. 4-go ili 5-go oktyabrya byla otpravlena eshe odna partiya djigitov, na slujbu, chislom v 384 cheloveka.
Iz chisla prizvannyh byli izbrany desyatniki, sotniki.
H.T.
OT REDAKTSII:
My pisali do etogo, neskolьko raz. Hoteli by, chtoby korrespondenty pisali o polojenii lyudei otpravlennyh na voennye raboty. V poslednee vremya v redaktsiyu prihodyat pisьma, s prosьboi soobshatь cherez gazetu o tom, kuda popali prizvannye, kakie raboty vypolnyayut.
My opyatь prosim, chtoby nam davali polnuyu informatsiyu, hotь ot korrespondentov, hotь ot samih prizvannyh, o tom gde nahodyatsya nashi lyudi, chem zanimayutsya i kakovo ih polojenie.
My by izveshali v gazete obo vsem lyudei. No do nastoyashego vremeni net yasnoi informatsii ob otpravlennyh djigitah.
Gde ih nachalьstvo?
Navernyaka sredi prizvannyh estь lyudi znayushie gramotu.
Gazeta «Kazah» №201, str.3.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.
Jalǵasy bar…











