3-shi qarasha kúni Semeige Ishki Is Ministrligi keńesiniń tóraǵasy Konovidi keldi. Múnda sheneuniktermen armansyz sóilesti. Búlardan basqa Konovididiń sóilesken adamdary prisyajnyilar Vaismer, Simonov, Raiymjan Mársekov, Qalel Ǵabasov jáne Tóreqúl Ybyraiúly.
Ana tórteuiniń Konovidige aitqan jauaby maǵan belgisiz. Kútpegen is, oilamaǵan júmys. Tóbeden túsken jaidai júrt shoshyndy. Qoryqty, qaru kóterip qarsylyq qylamyz degen joq. Japsar el úrkip, basqa jerge az kún auyp qondy. 15-shi qyrkúiek máulet bolǵan soń búl úrikken júrt qaitty. Áuelde júrt júmys qyzmetin soldattyq dep úqty. Múny qazaqqa aiyryp aitqan adam joq. Júrty shynyna túsindiruge uaqyt ta bolǵan joq.
Biraz uaqyt ótken soń ár jerde qazaq jiylyp májilis qylyp, Patsha jarlyǵyna qúlmyz dep, ártúrli sharuaǵa kerek jeńildik súraǵan edi. Búl qazaq júrtynyń aryzy úkimette qarausyz, jauapsyz qaldy. Qazaq aryzyna ókimet túk jauap qaitarmady. Júrt aryz aitatyn jerin aldyrǵandai boldy. Múnan júrt pen ókimet arasynda jaqsylyq shyqpaidy.
Qyrda qazaq Patsha jarlyǵyna qaru-jaraq asynyp qarsy keldi deidi. Men barsha qazaq jerin aralap kórgenim joq. Bizdiń jaqtaǵy qarsylyq mynadai ton jamylyp júr. Óskemen uezi, SHar úlysynda SHakaman qajynyń úlyn tinitken. Izdegeni qaru-jaraq. Túk tappaǵan. Qajynyń jas kelinine ishikti shesh dese, kelinshek oibailaǵan. Qazaq pen tintushi arasynda janjal shyqqan. Kóp qazaqty úryp, soǵyp, talap alyp, 19 qazaqty abaqtyǵa aparyp salyp, sotqa berdi. Áskeri sot tekserip, osy 19-dyń bárin aǵartty. Mine qazaq «Qarsylyǵy» osyndai.. Biz ádil sotqa júgine almai qor bolyp júrmiz.
Troitskii poselkesiniń 4 jylqysy joǵalady. Mújyq jylqyny kórshisi Ǵúmar Qarymsaq balasynan kóredi. Ǵúmar jylqyny alǵanym joq deidi. Ǵúmar auylyna birneshe kazak-orys keledi. Ǵúmardyń jylqysyn qamap alady. Joǵalǵan bir jylqyǵa úsh jylqydan kesim kesip, qolmen alyp bermek bolady. Ǵúmar óz jylqysyn ózi qua qashady. Kazak-orystar myltyq atyp, birneshe qazaqty jaralap, Ǵúmardy ústap, abaqtyǵa salyp otyr. Bizdiń kórip otyrǵan ádildik joly osy bolyp túr.
Qazaq Patsha jarlyǵyna qarsy jiylyp jatyr dep bir jaman adam ósek jayady. Osy ósekti betine ústap, qyrǵa shyǵyp, momyn qazaqty talaǵan kisiler az emes. Ertistiń batysyndaǵy qazaqty talap bolyp, endi shyǵystaǵy qazaqty talap jatyr. Qazaqtan talap alǵan nársesin osy Semeige ákelip satyp júr. 30 “kazak-orys” ústaldy. Búlardyń tym bolmasa birine qamshy timedi. Júrt Patshaǵa shynymen qarsylyq qylamyn dep jiylsa, 20-30 “kazak-orysqa” boi berer me? Múnyń bári SHaqaman qajy auylyndaǵy bolǵan is siyaqty emes pe?
Qytaiǵa kóshken qazaq, ózimizdiń ókimetten ádildik, adam balasyna jan ashyrlyq minez tóbesin kórse, tuǵan jerine qaitar, qyzmetke jigit berer.
15-shi tamyzdan beri Jetisu men bizdiń Semei arasyndaǵy elge kóp jer boldy. Túrkistannan Semeiletip 9 myń qyzmetke alynǵan jigit ótpek. Osylarǵa pristav, kazak-orys alyp, elge shyǵyp, lau minip, jabdyq dayarlady. Qazaq júrtyn jau shapqandai qyldy. Qazaqtyń janyna balaǵan atyn ústap, búl atty iesi qaita satyp alyp, soǵymǵa arnaǵan semizin ústap, múny iesi qaita satyp alyp, júrt zor shyǵynda. Kóp áurede boldy. Beket basy – 100 qoi azyq, 150 at, túie, lau bailap 3 ai jatty. Túrkistan jigitteri óz lauymen, óz tamaǵymen ótti. Bizdiń joldaǵy el shyǵarǵan shyǵyn aram ter boldy. Beketke jiǵan qansha otyn, shóp taǵy bos shyǵyn boldy. Osynyń bárin kótergen, jastary qyzmetke alynǵan qazaq, jazdai álek bolyp. Pishenin shaba almai, egin ora almai qalǵan júrt. Mineki, bizdiń momyn qazaqtyń múndaǵy ákimderden kórgen jaqsylyǵy.
Yrǵyzbai.
Ishki Orda – Bizdiń júrt qyzmetke jastardy beruden bas tartatyn emes. Biraq paraǵa shalynyp jatyr. Parada esep joq. Talovkade neshe júz, myń berildi dep aitady. Alǵashqy kezde bosatylu baǵasy 2-3 júz som bolǵan. Bosatylǵan, tyń sharuaǵa barǵan soń, alushylar aluǵa qazaq qalmai bara jatqan soń, jigit basyn bir myń somǵa shyǵardy. Bir myń som berip, inisin alyp qalǵan adam osy hatty jazǵanda, qasymda otyr. 4 balasyna 4 myń som berip, alyp qalǵan adam menen alys emes. Deni sau jas jigit aqshaǵa satylyp qalyp, kempir-shaldy asyrap otyrǵan jalǵyz kedei alynyp ketti. Aqsha alyp, saudy bosatyp, nauqas, jalǵyzben toltyrdy. Júrtqa tym obal, raqymsyz boldy. Bilgen adam osylai aludy tańyrqaidy.
Qúiyrshyq.
TORǴAI OBLYSY YRǴYZ JÁNE TORǴAI UEZDERINIŃ BAS HÁKIMINIŃ BÚIRYǴY
25-shi mausymda shyqqan Patsha jarlyǵy boiynsha memlekettegi, búryn áskerlik qyzmetinen azat, búratana halyqtar soǵys jelkesindegi júmysqa shaqyryldy.
Búratanalardyń kóbi Patsha jarlyǵyna sózsiz kónip, kisilerin beripte qoidy. Dál osy kúni on-myńdaǵan sart, buryat, qazaq jigitteri soǵys jelkesindegi júmysqa kirisip, ondaǵy maidanǵa kerek soldattardy bosatty.
Jalǵyz-aq: keibir búratanalar, olardyń ishinde Patsha pármenimen meniń qol astyma tapsyrylǵan Yrǵyz jáne Torǵai uezderiniń qazaqtary, shaqyruǵa rizalyǵymen ózderi ǵana kelmeuimen qoimai, ózgelerdi de qorqytyp, qatty kúsh júmsap, memleket boryshyn óteuge jibermei otyr.
Patsha jarlyǵyna moiyn úsynbaǵan qazaqtardy tabuǵa jáne laiyqty jazalaryn beruge qam qyldym. Al aǵaiyndarynan qoryqqanan ǵana kelmegen qazaqtar, endi toqtausyz tómendegi kórsetilgen oryndardyń birine qaraluǵa kelsin dep búiyramyn.
Kisi berip bitirudiń eń aqyrǵy merzimi 15 qańtar 2017 jyl. 15 qańtardan keiin shaqyruǵa kelmegen erkek jannyń biri qalmai, jasyn aiyru úshin qaralady, jasy 19 ben 31 arasynda bolyp shaqyruǵa kelmegender, auru-sauyna qaramai, tegis sotqa beriledi patsha jarlyǵynan bas tartqany úshin.
Qaralatyn jerler Yrǵyz, Torǵai qalalary hám SHalqan poselkesi.
Komissiya qarauy jeti saiyn dúisenbi, sársenbi jáne júma kúnderinde: Torǵai qalasynda komissiya alqalary krstyan basshysy podpolkovnik Kartinnikov jáne doktor Gorin, Yrǵyz qalasynda krstyan basshysy Kuzmin jáne doktor Goldshtein, SHalqar poselkesinde krestьyan basshysy podpolkovnik SHubin jene doktor Kornyuhov.
SHaqyrylǵandarǵa beriletin jeńildik Torǵai gubernotorynyń 55 jáne 61 nómirli búiryqtary boiynsha, búdan basqa krestьyan basshylaryna tapsyramyn. Árbir 25 úige bir malshy jáne 300 bas maly bar úige bir malshy qaldyruǵa rúhsat berilsin.
Yrǵyz jáne Torǵai uezderiniń bas hakimi
General-leitenant Tulin.
TORǴAI JÁNE YRǴYZ UEZDERINIŃ HALQYNA!
Ózderińe málim, Rossiya qol astyndaǵy áskerlik qyzmetinen azat halyqtardy, onyń ishinde bizdiń qazaq halqyn soǵys júmysyna aluǵa 25-shi mausymda Patsha jarlyǵy shyqqannan beri bes ai ótti. Sodan beri búl halyqtardyń kóbi kónip, kisilerin berdi. Birsypyra halyqtar, mysaly Túrkistan sarttary, bizdi júmysqa almaidy, soldatqa alady dep, kónbei qarsylyq qyldy. Búl qarsylyq qylǵandardy az kúnniń ishinde ásker shyǵyp, qyrǵynǵa úshyratty. Jizaq degen shahardyń 20 myń halqy joq boldy. Tiri qalǵandary bosyp ketti. Mal-múlik, sharuadan aiyryldy. Jetim-jesir shulap qaldy. Jer-suy qazynaǵa ketti. Sóitken Túrkistan halqy da Patsha qúryǵynan qútyla almai aqyry kóndi. Jigitterin berdi. Jetisuǵa qaraǵan qyrǵyz halqy da kónbeimiz dep, tau-tasqa, sai-salaǵa qashty. Aqyrynda búlarda búlinshilikke úshyrap, qyrǵyn tauyp, búl kúnde kónip jatyr. Búl eldiń búlik basylary áskeri sotqa berilip, asyldy, atyldy. Osy alǵashqy kezde kónbei jańjal shyǵarǵan Túrkistan sarttary men Jetisu qyrǵyzdarynan alynǵan jigitter búl kúnde Orynbor arqyly ótip jatyr. Aqmola, Semei oblystarynyń keibir uezderinde qazaqtar shoshynyp qashqan eken. Elge ásker shyǵyp, kúsh júmsaitynyn kórgen soń, tekke qor bolmalyq, qatyn-balanyń kóz jasyna qalmaiyq, jazyqsyz qan tóktirmelik, báribir qútyla almaimyz dep olardyń da kóngendigi bizge maǵlúm.
Mine bizdiń Torǵai jáne Yrǵyz uezderinen 15-20-shy qazannan bastap kisi alynbaqshy edi, jastar kelmedi. Sondyqtan elge neshe myń ásker zeńbirek, pulemotpen shyǵyp túr. Jaqsylyqpen kónbeseńder, patsha jarlyǵyna moiyn úsynbaǵandyq. Zakonǵa qarsylyq dep kúsh júmsamaq. Búl anyq. Kónbeseńder Jetisu, Jizaqtyń kúni senderdiń de bastaryńa tuady. Qyrǵyn bolady. Bosqa qan tógiledi. SHarua kúizeledi, júrttyń júrttyǵy, berekesi ketedi. Onyń ústine ásker kóndirmei, almai qoimaidy. Qatyn-bala qyrylady. Jigitter alynady. Búlik basylary askeri sotqa beriledi. Asylady, atylady.
BALALARDAN HAT
Búl hatty jazushy bizder, óz balalaryń, óz tumalaryń. Janymyz ashidy, qabyrǵamyz qaiysady. Bizdiń ata-ana, tuǵan-tuysqandarymyz ishterińde. Bizdi qazaq balasy, qanyna tartady, jany ashidy deseńder, til alyńdar. Qan tókpeńder, qarsylyq qylmańdar! Alynatyn jastar basyn qorǵaimyn dep, úidegi kempir-shal, qatyn-balanyń obalyna qalmasyn! Bizdi oryssha oqyp, orys arasynda júr, bizdiń paidamyzdy aitpas dep oilaityndaryń bizdi qúdai men aruaqqa tapsyryńdar! Biz gazet arqyly bolsyn, auyzsha bolsyn, búryn san ret aitqanbyz. Kónbeseńder elge búlinshilik bolady. Ásker shyǵady. Túbinde almai qoimaidy degenbiz. Sol aitqanymyz mine keldi. Búǵan bizdiń kózimiz búrynnan jetken. Áli de bolsa bizdi osy eldiń balasy eken deitin bolsańdar, bizdiń eń sońǵy, qysylǵandaǵy aqylymyzdy alyńdar. Túbinde is ótken soń ókingennen ne paida. Ólgen tirilmeidi, óshken kelmeidi.
JÚMYSSHYLAR JAIYNAN
Semei – 27-shi qyrkúiekten bastap Azamat beketinde qyzmetke jigit alyna bastady. Qabyldau komissiya 3-shi bólimshe bastyǵy jáne dáriger Gurbanov, qyr úlysynan 3-4 aqsaqal kirip túrdy. Biraq búlardyń atqarǵan isi su joqta demin qaqqandai boldy. Aqsaqal sózin tyńdaǵan qúlaq joq. Auruda-syrqauda, jas ta, kári de alyndy.
| Alynǵan | Alynbaǵan | Jeri |
| 113 | 622 | Qúlmoladan |
| 200 | 438 | Múqyrydan |
| 380 | 1090 | SHyńǵystan |
| 26 | 669 | Búǵylydan |
| 24 | 770 | SHaǵannan |
| 743 | 3589 | Barlyǵy |
Qalǵan 2846 jigit ózge, qazyna júmysyna kirisken eken. Birazy jolaushy eken. Búlardy ekinshi búiryq bergende tabasyńdar dedi.
Múqyry ulysynyń 3-shi auyl jigitteri premǵa kelmei, tartynshaqtap edi, sońynan kelip jetti. Bimaǵzambai Tórehanúly, aqsaqal Baisalbai Qanaiúly, taǵy bir adamdy starshina abaqtyǵa saldy. Búlardy ózge eldiń aqsaqaldary súramaq. Semeide baraqta jatqyzdy. Biren-saran ólgeni boldy. Nauqas jigitterdiń jatqan jeri jaisyz boldy. Asty su, jastanǵany otyn. 12-shi kazannan bastap jigitterdi attandyrdy. Osylardy Ombyǵa sheiin shyǵaryp salatyn basshy, Tobyqty-uaqtan shyqpaǵan. «Qyzdarǵa ne betimdi aitaiyn».
Saqa.
Permь – Qaraótkelden alynǵan 300 jáne Qyzyljardan alynǵan 600 jigit Permьge aman-esen keldi. Múnan ary qaida bararymyz belgisiz.
Myqtybai Baiseiitúly.
Aulieatadan sońǵy shyqqan bir eshelon jigit Permьge 19-shi qarashada keldik. Múnan 24-shi kúni júremiz. Mogilev guberniyasynyń Gumilь uezne baramyz. Jolda 5 jigit auyryp, bir jigit adasyp qaldy.
Myń basy Sydyq Ablanov.
Orsha – Aqtóbe ueziniń jigitteri Orshadan Razdolov degen jerge jóneldik. Smolenskide 8-shi auyl qazaǵy Bisenbai Janbaiúly mertigip qaldy. 11-shi auyl qazaǵy Álmúhamet Qisyqbaiúly jáne 6-shy auyl qazaǵy Hákim Bektúrǵanúly auyryp, Orshada qaldy.
Beisenǵali Jarylqasynúly.
Minsk – búl aradan belgilengen oryndaryna qarai Oral uezinen SHyńǵyrlau, Qarasu, Sonaly, Qaraǵash, Qarakól úlystarynyń jáne Gurev uezinen Tama, Baiúly jigitteri ótip ketti. Búlardan bir kúnnen soń Ishkiorda jigitteri ótti. Bári de aman: Tamaqtary onsha nashar emes. Jigitter elden shyǵarda shoshynsa da jer-su, jat júrttardy kórip, ashylyp, búl kúnde boilary úirenip qalǵan. Kóńilderi jabynqy emes.
Qasenáli.
Qúrt, mai kerek – jigitterdiń ózderinen jáne basshylarynan kelgen hattardan kórinedi. Jigitter elden shyqqanda qúrt-mai ala shyqqandary jón. Búl taǵamdar elde de qadirsiz emes. Ol jaqta tipti qajet kórinedi. Múny eskeru kerek.
Molodchino – jedelhat 23 qarashadan jigitter aman.
Ǵiyas.
Ishki Orda – qarashanyń 10-na deiin 5 myńǵa tayau jigit jóneltildi. Búlardan eki basshy sailandy. Basshynyń biri Ǵabit Sarybaiúlynan hat keldi. Orshaǵa aman bara jatqandyqtaryn aitady. Ishki Orda jigitterin áli alyp bitken joq.
SH. Sarybaev.
Qostanai – Ara qaraǵai úlysynda 2 myń úi, onan shaqyrylǵan jigit 1047 edi. Osynyń 336-y alyndy. Búl jigitter Rigada júmys qylyp jatyr. Hat kelip túrady.
15-shi qarasha Dambar úlysynyń qalǵan jigitterinen qaita qarap, 157-in aldy.
Adasqan jigit – 16-shy qarashada Troitsk vokzalynda Pskovtan qaityp kele jatqan bir jigitke jolyqtym. Búl Qostanai uezi, Ara qaraǵai úlysynyń qazaǵy eken. Júmysshylar Rigaǵa bara jatqanda 16 jigit Piskovta auyryp, lazarette qalypty. Álgi jigit pen Obaǵan úlysyna qaraǵan Óske degen jigit ekeui úsh ai máulet alyp, qaityp kele jatqanda Máskeudiń arǵy jaǵyndaǵy stantsiyasyn bilmei, Óske adasyp qalypty. Bileti mynau jigitte ketedi.
Qúlmúhamet Orazaev.
SHala myńbasylar – Túrkistan jaǵynan alynǵan jigitterge sailanǵan myńbasylardyń kóbisi oryssha til bilmeitin, basshylyq qyluǵa jaramaityn kórinedi. Múnyń sebebi laiyqty oryssha oqyǵan pysyq jigitterdiń joqtyǵy. Áitpese, general Kuropatkinniń búl tártibi jaqsy edi.
Qyzyljar – Qyzyljar uezinen 1500 jigit júmysqa alyndy.
«Qazaq» gazeti, №207, 2-3-shi bet.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
OT KORRESPONDENTOV:
3-go sentyabrya iz Semipalatinska pribyl predsedatelь Soveta, Ministerstva Vnutrennih del, Konovidi. Zdesь on imel bolьshuyu besedu s chinovnikami. Krome chinovnikov s Konovidi derjali razgovor – prisyajnye Vaiser, Simonov, Raiymjan Marsekov, Halel Gabbasov i Torekul Ibyraev.
CHto govorili oni, mne ne neizvestno.
Nejdannoe delo. Kak molniya, udarivshaya v golovy. Delo dohodilo do skandala. Lyudi v strahe. No ne stali bratьsya za orujie.
Lyudi so straha otkochevali na nekotoroe vremya, no potom vernulisь. Vnachale lyudi prinyali gosudarstvennuyu slujbu (raboty) kak soldatskuyu, voennuyu. Nikto kazaham etogo ne obъyasnil. Da i vremeni ne bylo.
Spustya nekotoroe vremya, v raznyh mestah nachalisь sobraniya kazahov. «My podchinyaemsya Ukazu TSarya» govorili oni i prosili nekotorye lьgoty pri provedenii razlichnyh rabot. No eti prosьby kazahov ostalisь bez otveta. Na zayavlenie kazahov ne obrashalosь nikakogo vnimaniya. Oni daje ostavalisь bez rassmotreniya. Ni k chemu horoshemu, mejdu vlastyami i narodom v otnoshenii eto ne privedet.
Govoryat, chto v gorah, kazahi vystupili protiv Ukaza TSarya, daje s orujiem v rukah.
YA ne obhodil vse kazahskie zemli. No v nashih krayah byli takie sluchai: Vlasti proizveli obysk v dome syna SHataman Kaji, CHarskoi volosti Ustь-Kamenogorskogo uezda. Iskali orujie. Nichego ne nashli. Molodoi snohe kaji, veleli snyatь odejdu. Ona podnyala krik. Voznik skandal mejdu kazahom i obyskivayushimi. Mnogie kazahi podvergalisь izbieniyu grabeju, arestovany i posajeny v tyurьmu 19 kazahov, sudili. Voennyi sud rassmotrel delo, provel rassledovanie i opravdal vseh. My ne mojem veritь v spravedlivyi sud, obrashatьsya k nemu, i potomu stradaem.
V poselke Troitskii propali 4-loshadi. Mujik obvinil v propaje Gumara, syna Karymsaka. Gumar otritsaet svoyu vinu. Priezjayut neskolьko russkih kazakov v aul, i zapirayut loshadei Gumara. Prinimayut reshenie o vzyskanii loshadei Gumara v polьzu mujika. Za odnu propavshuyu loshadь chetyre loshadi Gumara. Gumar ugonyaet svoih loshadei. Russkie kazaki podnimayut strelьbu. Raniv neskolьko kazahov, poimali Gumara i posadili v tyurьmu. Vot, takova vasha spravedlivostь, kotoruyu my znaem.
Kakoi-to parshivets rasprostranyaet sluhi o tom, chto kazahi ne hotyat podchinyatьsya Ukazu TSarya.
Na osnavanii etih, vashih je, sluhov nachinayutsya pogromy i grabej kazahov. I takih sluchaev nemalo. Pograbiv zapadnye raiony Irtysha, teperь grabyat vostochnoe poberejьe. Nagrablennoe, vezut v Semipalatinsk i rasprodayut. Daby ostanovitь takie beschinstva, byli poimany okolo 30-ti russkih kazakov. No ni u odnogo iz nih i volos s golovy ne upal. Esli by narod byl protiv Ukazu TSarya, kazahi navernyaka spravilisь by s etimi 30-tьyu russkimi kazakami. Vse eto pohoje na sluchai, proizoshedshii s SHakaman Kaji.
Esli by kazahi bejavshie v Kitai, videli by spravedlivostь nashih vlastei, hotya by maluyu zabotu o lyudyah, uvajenie, oni by vernulisь v rodnye kraya, bez ropota otpravlyali by svoih synovei na slujbu.
S 15-go avgusta, mejdu Semirechьem i nashim Semipalatinskom bylo mnogo poselenii kazahov.
Iz Turkestana v Semipalatinsk doljny byli proiti 9 tysyach chelovek, prizvannyh na slujbu.
Dlya etogo, pristav poshel v narod, s russkimi kazakami, dlya obespecheniya i zagotovki prodovolьstviya. Posle nih, kazahskii narod vyglyadel huje, chem posle napadeniya vraga.
U kazahov zabirali horoshih loshadei, etih je loshadei kazahi vykupali u russkih kazakov, otkormlennyh na sogym loshadei, takje uvodili kazaki vykupali kazahi. Kazahi ponesli znachitelьnye ubytki. Bylo mnogo hlopot.
«Glava» privolochnyh punktov zaderjalsya na 3-mesyatsa, derja u sebya 100 golov baranov dlya prodovolьstviya, 150-loshadei, mnojestvo verblyudov. Turkestanskie djigity proshli so svoimi loshadьmi i svoim prodovolьstviem. Nashi poteri ot etogo perehoda neischislimy. A skolьko hlopot dostavili nam eti punkty – zagotovka drov, sena i dr.
Vse eto leglo na plechi naroda, molodejь kotorogo byla na voinskoi slujbe.
Iz-za vsei etoi bestolkovoi vozni v techenii leta, lyudi ne uspeli zagotovitь seno, ubratь urojai. Vot zabota vlastei o smirnyh kazahah.
Yrgyzbai.
VNUTRENNYAYA ORDA II
Nash narod ne protiv prizyva molodeji na voinskuyu slujbu. No s nas vymogayut vse. Zastavlyayut davatь vzyatki. Vo vzyatkah net scheta. Govoryat, v Talovke- neskolьko sot tysyach rublei.
Ranьshe, chtoby poluchitь osvobojdenie ot slujby nujno bylo zaplatitь 200-300 rublei. Osvobojdennyi ot slujby djigit shel nanimatьsya na rabotu.
Nanimatelyam ne hvatalo kazahskih djigitov, t.e. rabochih ruk. TSena za osvobojdenie ot slujby vyrosla do odnoi tysyachi rublei za cheloveka. Seichas, kogda ya pishu eto pisьmo, ryadom so mnoi sidit chelovek, kotoryi dal vzyatku v odnu tysyachu rublei i osvobodil mladshego brata ot slujby. Nedaleko nahoditsya chelovek kotoryi zaplatil za chetyreh synovei chetyre tysyachi rublei. Zdorovyi, molodoi djigit vykupaetsya, a edinstvennyi syn, kormilets v semьe, ostaviv svoih prestarelyh roditelei, idet slujitь. Zdorovye – za vzyatku osvobojdayutsya ot slujby, a ryady prizyvnikov popolnyayutsya bolьnymi i edinstvennymi synovьyami semьi. Ochenь jalь narod. Uvidevshii takoi sposob otbora na slujbu, budet ochenь udivlen.
Kuiyrshyk.
PRIKAZ GLAVNOGO UPRAVITELYA IRGIZKOGO I
Turgaiskogo uezdov turgaiskoi oblasti
Po Ukazu TSarya vyshedshego 25-iyunya, ranee osvobojdennye ot voinskoi slujby inorodtsy, prizvany dlya raboty na frontah voiny.
Bolьshinstvo etih narodov bezogovorochno vypolnyayut TSarskii Ukaz, otpravili svoih lyudei na slujbu. V nastoyashee vremya desyatitysyachnye djigity sartov, kazahov vovlecheny v prifrontovye raboty, i osvobodili ot etih rabot, neobhodimyh dlya fronta soldat.
Edinstvennoe: nekotorye narody, sredi nih – nahodyashiesya v moem podchinenii i vverennye mne TSarskoi vlastьyu, kazahi Irgizskogo i Turgaiskogo uezdov, ne tolьko sami uklonyayutsya ot prizyva, no i podbivayut drugih putem zapugivanii, ugroz, primeneniem sily, – k otkazu ot vypolneniya gosudarstvennoi obyazannosti.
YA prinyal mery dlya ih poiska, zaderjaniya i zaslujennogo nakazaniya. A tem kto uklonilsya tolьko iz-za boyazni rodstvennikov, prikazyvayu teperь nezamedlitelьno obratitьsya v odin iz perechislennyh nije punktov:
Krainii srok prizyva 15 yanvarya 1917 goda. Posle 15-go yanvarya, vse mujchiny ne prishedshie v ukazannye punkty, pogolovno budut provereny dlya opredeleniya vozrasta. A 19-31 letnie, ne prishedshie v punkty prizyva, bolьnye oni ili zdorovye, vse budut peredany sudu za nevypolnenie tsarskogo ukaza.
Punkty obrasheniya: gorod Irgiz, gorod Turgai, poselok SHalkar. Rassmotrenie komissiei – po ponedelьnikam, sredam i pyatnitsam.
Sostav komisii:
g. Turgai – krestьyanskii nachalьnik, podpolkovnik Kartinnikov i doktor Gorin
g .Igriz – krestьyanskii nachalьnik, podpolkovnik Kuzьmin i doktor Goldshtein
g. SHalkar – krestьyanskii nachalьnik, podpolkovnik SHubin i doktor Kornyuhov
Obespechenie lьgotami prizvannyh na slujbu – soglasno prikazov №55 i №61 gubernatora Turgaya, krome togo poruchayu krestьyanskim nachalьnikam, razreshitь, na kajdye 25 domov ostavitь odnogo pastuha, i domam imeyushim 300 golov skota – takje ostavitь odnogo pastuha.
Glavnyi upravitelь Irgizkogo
i Turgaiskogo uezdov
general-leitenant Tulin.
NARODU TURGAISKOGO I IRGIZSKOGO UEZDOV!
Kak vam izvestno, so dnya izdaniya TSarskogo Ukaza ot 25 iyunya, o prizyve na voennye raboty narodov Rossii osvobojdennyh ot voinskoi slujby i v tom chisle kazahskogo naroda, proshlo pyatь mesyatsev. S teh por, mnogie narody smirilisь i otpravili svoih lyudei na raboty.
Nekotorye narody, naprimer sarty Turkestana, protivilisь, govorili, chtob ih ne brali na raboty, a brali na voinskuyu slujbu. Etih, nepodchinyayushihsya, v korotkoe vremya karatelьnye otryady razgromili, istrebili. Bylo unichtojeno 20 tysyach jitelei goroda Jizak. Ostavshiesya v jivyh razbejalisь. Lishilisь skota, imushestva. Vdovy, siroty ostalisь bez nikakih sredstv. Ih zemli pereshli gosudarstvu. Tak, Turkestanskii narod ne mog izbejatь tsarskih kandalov, i smirilsya.
Kirgizy Semirechьya toje soprotivlyalisь prizyvu, bejali v gory, stepi. V kontse kontsov i oni, ustav ot gonenii i pogromov, segodnya smirilisь.
Organizatory buntov kirgizov byli osujdeny voennym sudom, povesheny i rasstrelyany.
V nastoyashee vremya, djigity etih buinyh Turkestanskih sartov i kirgizov Semirechьya, prizvannye na voennye raboty, otpravlyayutsya na fronta cherez Orenburg. V nekotoryh uezdah v Akmolinskoi i Semipalatinskoi oblastei toje byli bejavshie ot prizyva. Kogda vlasti nachali primenyatь silu, s pomoshьyu otryadov protiv mirnyh jitelei, daby ne bytь prichinoi gibeli lyudei, pogromov i drugih gonenii ni v chem nepovinnyh lyudei, chtoby zrya ne prolivalasь krovь naroda, bejavshie ponyali, chto prizyva ne izbejatь, vernulisь i smirilisь.
Vot i v Turgaiskom i Irgizskom uezdah s 15-20-go oktyabrya doljen byl nachatьsya prizyv na voinskuyu slujbu (raboty), no molodejь ne prishla. Poetomu, vystavleny otryady v neskolьko tysyach chelovek, pushki, pulemety. Vlasti gotovy primenitь vsyu etu silu v sluchae esli my: «po horoshemu ne podchinimsya, ne vypolnim TSarskii Ukaz, ne budem priznavatь zakony gosudarstva». I eto pravda.
Byli ugrozy: «Esli vy ne podchinitesь, vas jdet uchastь Semirechьya, Jizaka. budut pogromy. Polьetsya krovь, narod razoritsya. Budut nakazany deti, jeny. Krome togo nashi otryady poimayut otkaznikov i otpravyat na front. Vam etogo ne izbejatь. A glavnyh narushitelei, organizatorov arestuyut, osudyat voennym sudom. Budut povesheny, rasstrelyany…».
PISЬMO OT SYNOVEI
Eto pisьmo pishem my, vashi deti. Dusha bolit. Nashi roditeli, stariki, rodnye, – sredi vas. Esli vy schitaete nas svoimi kazahskimi synovьyami, kotorye ochenь perejivayut za vas. Prislushaitesь k nashemu sovetu. Ne prolivaite krovь, ne protivьtesь.
Djigity, uklonyayushesya ot prizyva, ne budьte prichinoi slez starikov, detei, jen, i mnogih bed. Ne dumaite, chto my vdali, sredi russkih, ne dumaem, ne perejivaem za vas. My i cherez gazetu, i v ustnoi forme ne raz govorili, chto esli budete vystupatь protiv prizyva, v bede okajetsya narod. CHto vystupyat otryady. Lyubymi sposobami vlasti dobьyutsya svoego. Ob etom my ubejdalisь ne raz. Eshe raz – esli vy schitaete nas svoimi detьmi, detьmi vashego naroda, nasha poslednyaya prosьba – ne protivьtesь prizyvu. Esli uj svershitsya ujasnoe, to pozdno budet, i kakaya polьza ot togo, chto budem sojaletь ob etom.
Mertvye ne voskreshayut, stertoe samo ne napishetsya.
IZ JIZNI PRIZVANNYH RABOCHIH.
SEMIPALATINSK.
S 27 sentyabrya na stantsii Azamat nachalsya priem na slujbu. V priemnoi komissii – nachalьnik tretьego uchastka i vrach Gurbanov. Voshli 3-4 aksakala iz gornyh ulusov. No ih nikto i slushatь ne stal. Nachali prinimatь vseh – bolьnyh, molodyh, staryh.
| Prizvannye | Neprizvannye | Otkuda prizvany |
| 113 | 622 | Kulmolda |
| 200 | 438 | Mukyry |
| 380 | 1090 | SHyngys |
| 26 | 669 | Bugyly |
| 24 | 770 | SHagan |
| 743 | 3589 | Vsego |
Ostalьnye 2846 chelovek, pristupili k drugim gosudarstvennym rabotam. Neskolьko chelovek okazalisь v otъezde. Obyazali rodnyh, chtoby ih nashli do sleduyushego prizyva.
Djigity 3-go aula Mukyrynskogo Ulusa neskolьko protivilisь, no potom vse-taki prishli na priem.
Bimazgambai Torehanuly, aksakal Baisalbai Kanaiuly, i eshe odin, byli posajeny v tyurьmu starshinoi. Ih doljny budut doprashivatь aksakaly drugih raionov.
Prizvannyh poselili v barake, v Semipalatinske. Neskolьko chelovek umerli. Dlya bolьnyh lyudei ne bylo nikakih uslovii, uhoda. Syrostь, vmesto podushek – drova. S 12-go oktyabrya nachalasь otpravka. Ne nashlosь ni odnogo cheloveka iz roda Tobykty – uak, chtoby provoditь ih do Omska. CHto tut skazatь?
Saqa.
Permь.
Djigity prizvannye iz Karaotkelya – 300 chelovek i iz Kyzyljara – 600 chelovek. Doehali do Permi blagopoluchno. Kuda posleduem dalьshe, neizvestno.
Maktybai Baiseituly.
Poslednii eshelon vyehavshii iz Aulie-Aty pribyl v Permь 19-go noyabrya. Otsyuda vyedem 24-go chisla. Poedem v Gumilevskii uezd Mogilevskoi gubernii. Po puti zaboleli 5 chelovek, odin zabludilsya i otstal.
Tysyachnik Sydyk Ablanov.
Orsha.
Djigity Aktyubinskogo uezda vyehali iz Orshi v Razdalovo. V Smolenske umer kazah 8-go aula – Bisenbai Janbaiuly, kazah 11-go aula-Alьmuhamet Kisykbaiuly i kazah iz 6-go aula Hakim Bekturganuly zaboleli, ostalisь v Orshe.
Bisengali Jarykasynuly.
Minsk.
Otsyuda v razlichnye mesta naznacheniya vyehali: djigity ulusov SHyngyrlau, Karasu, Sonaly, Karagash, Karakolь Uralьskogo uezda. Na sleduyushii denь vyehali djigity Vnutrennei Ordy.
Vse jivy, zdorovy. Pitanie ne takoe uj plohoe.
Djigity, kogda vyehali s rodnyh mest, pobaivalisь, volnovalisь, teperь je raskrepostilisь, nachali privykatь. Nastroenie ne takoe mrachnoe kak vnachale.
Kasenali.
Nujno bratь s soboi kurt, maslo.
Eto izvestno ne tolьko iz pisem samih prizvannyh djigitov no i iz pisem ih nachalьstva.
Budet ochenь horosho esli vnovь prizvannye, pered otpravkoi vozьmut s soboi kurt, maslo. Oni u nas i tak yavlyalisь horoshim produktom, a tam im net tseny, ochenь uvajayut.
Eto nado uchestь.
Molodchino.Telegramma 23 noyabrya. Vse jivy, zdorovy.
Giyas.
Vnutrennyaya Orda.
Do 10-go noyabrya otpravleny okolo 5-ti tysyach djigitov. Iz nih byli izbrany dva nachalьnika. Ot odnogo iz – nih Gabita Sarybaiuly prishlo pisьmo. On soobshaet, chto edut v g.Orsha. vse horosho.
Prizyv vo Vnutrennei Orde eshe ne zakonchilsya.
SH.Sarybaev.
Kostanai.
V Arakaragaiskom uluse – 2 tysyachi domov, prizvany – 1047 djigitov. Iz nih otpravleny – 336 chelovek. Oni nahodyatsya v g.Riga. Ot nih prihodyat pisьma.
15-go noyabrya v Dambarskom uluse, posle peresmotra, iz chisla neprizvannyh byli prizvany eshe 117-chelovek.
Zabludivshiisya djigit.
16-go noyabrya na Troitskom vokzale, vstretil odnogo djigita vozvrashayushegosya iz Pskova. On okazalsya kazahom Arakaragaiskogo ulusa Kostanaiskogo uezda. Po puti v Rigu na raboty, 16-djigitov zaboleli i ostalisь v Pskove, v lazarete.
Vmeste s tem djigitom byl eshe odin djigit Oske, iz ulusa Obagan. Oni, poluchili otsrochku na tri mesyatsa i vozvrashalisь. No Oske zabludilsya na drugoi storone Moskvy. Bilety u etogo djigita.
Kulmuhamet Orazaev.
Naznachennye tysyachnikami, k djigitam iz Turkestana, ne znayut russkogo yazyka, navernoe oni ne smogut i dalьshe ostavatьsya tysyachnikami.
Prichina – v ih ryadah ne okazalasь cheloveka uchivshego znayushego russkuyu gramotu. Jalь. A bylo vedь horoshei ideei, reshenie generala Kuropatkina, naznachatь komandirov iz ih je sredy.
Kyzyljar.
Iz Kyzyljarskogo uezda prizvany na rabotu – 1500 chelovek.
gazeta «Kazah» №207, str.2-3.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.
Jalǵasy bar…











