ىشكى حابارلار
ىرعىز – ىرعىز ۋەزىنىڭ قارا باسقان «حاندارى» جاراندارىمەن اباقتىعا جابىلىپ جاتىر.
اقمولا – تاۋكە رۋىنان ميرات دەگەن كىسى «ەكى بالاڭ اسكەرگە الىنادى» دەگەندى ەستىپ، وڭاشا ۇيگە بارىپ، ءوزىن ءوزى باۋىزداپ ءولتىردى.
ق. اينابەكۇلى.
وسكەمەن – 209-ءشى ءنومىر «قازاقتا» جازعان ۋاعداسى بويىنشا جاڭاباي اقساقال 1700 سومدى ەلگە قايتا تاپسىردى. جۇرت ءبولىپ الىستى. ءسويتىپ جاڭاباي اقساقال ءوز بويىن ارشىدى.
ا.ح
تورعاي ۋەزىنەن
25-ءشى ماۋسىم جارلىعى تاقىرىبى ءبىزدىڭ تورعاي ۋەزىندە كوڭىلسىز وقيعالار بولىپ، بۇل كۇنگە شەيىن بۇل ەل جاستارىن قىزمەتكە بەرە الماي تۇر. ءۇش ايدان بەرى پوشتا، تەلەگراف جۇرمەي، ەلدىڭ حال-جايىنان انىق حابار الا الماي تۇر ەدىك. وسى قاڭتار ىشىندە عانا قوستانايعا تورعاي ەلىنىڭ ءبىر ۇلىستارىنان كىسى كەلگەندىگى حابارلانىپ، قوستانايعا بارىپ، كۇزدەن بەرگى بولعان جانە قازىردە حالىقتىڭ باسىنان كەشىپ تۇرعان ۋاقيعالارمەن انىق تانىستىق. تولىق ماعلۇمات الدىق. بىراق ونىڭ ءبارىن گازەتكە تۇگەل جازۋعا زامان كوتەرمەيدى. حالىققا ايتار ءسوزدىڭ ءبىرازىن جازىپ وتىرمىز.
ىرعىز، تورعاي ەلدەرى مەرزىمدى ۋاقىتىندا جاستارىن اسكەري قىزمەتكە بەرمەگەن سوڭ، بۇل ەكى ۋەزگە اسكەر كىردى. اسكەر كىرۋ، البەتتە، ۇكىمەتكە دە، حالىققا دا قولايلى ءىس ەمەس. مەملەكەتىمىز جاۋمەن جاعالاسىپ جاتقاندا، اسكەرىن ءوز جۇرتىنا شىعارىپ، كۇشىن بولەدى. مەملەكەتكە زياندى جاعى بۇل. قازاققا زياندى جاعى: اسكەر شىققان سوڭ بارشا شىعىن – اۋىرتپالىق جانە جامان ات حالىققا تۇسەدى. ەلامان، جۇرت تىنىشتا ءبىزدىڭ ارلاعانىمىز وسى ەدى. انە، مىنەمەن كىسى بەرۋدى كەشىكتىرىپ جۇرگەندە، ەلگە اسكەر شىعىپ، حالىقتىڭ كۇيىن كەتىرەر. مۇنان ەشكىمگە پايدا بولماس. جۇرتتىڭ وبالىنا قالاسىڭدار دەپ ەدىك.
وسىدان ەكى جارىم اي بۇرىن گۋبەرناتور جوعارعى ەكى ۋەزگە قاتىستى بۇيرىق شىعاردى. 15-ءشى قاڭتاردان كەشىكسەڭدەر كۇش جۇمسالادى. ۇكىمگە الىناسىڭدار، دەپ. بىلگەن ەلگە بۇل اۋىر بۇيرىق ەدى.
ەندى 15 قاڭتار ءوتتى. جىعىلعاننىڭ ۇستىنە جۇدىرىق – اسكەري ءتارتىپ تاعى يلان ەتىلدى. ءالى كۇنگە دەيىن تورعاي ۋەزى كىسى بەرگەن جوق. اللا اىبروي بەرىپ، ىرعىز ۋەزىنىڭ قازاقتارى كىسىلەرىن بەرە باستادى. ىرعىز جىگىتتەرى ورىنبور ارقىلى ۇركىن-دۇركىن كەتiپ جاتىر.
تورعاي ۋەزىنىڭ، بۇل كۇنگە دەيىن كىسى بەرە الماي تۇرۋىنىڭ، قازاقتان بولماعان، ءبىر تولىق سەبەبى بولىپتى. جۇرتتىڭ كوبى العاشقى كەزدە تۇسىنبەسە، سوڭعى كەزدە پاتشانىڭ قۇرىعىنان قۇتىلا الماسىن بىلگەن سوڭ تىنىشتىقپەن كىسى بەرۋگە اينالعان ەكەن. بىراق تورعاي حاكىمدەرى (اسكەري باسشىلىق) اسكەرگە قاتىسۋ بەلگىلەگەن كۇننەن (20-شى قازان) باستاپ قالاعا قازاق كىرگىزبەگەن. قالاداعى قازاق بىتكەننىڭ ءبارىن اباقتىعا جاپقان. 25-ءشى ماۋسىم جارلىعى جاريا بولعاننان بەرى، حالىققا ءتۇسىندىرىپ، كىسى بەرۋگە ۇگىتتەپ جۇرگەن توسىن، شۋبالاڭ، اققۇم ەلدەرىنىڭ بولىستارىن، باس ادامدارىن، قالاداعى مۇعالىمدەردى، كىزمەتشiلەردi، مەدرەسە شاكىرتتەرىن جانە قازاق شەنەۋنىكتەرىن اباقتىعا جاۋىپ تاستاعان. اباقتىدان شىعارعاندارىن، قالاعا تۇرعىزباستان دالاعا ايداپ تاستاعان. بۇل كۇنگە دەيىن اباقتىدا جاتقاندار بار. قابىلداۋعا جىگىتتەرەن اكەلگەن ەلدى دە (شۇبالاڭ ۇلىسى) قايتارىپ جىبەرگەن. سوندىقتان دا كونىپ وتىرعان ەلدەر، قالاعا بارا الماعان. قالادان دالاعا، دالادان قالاعا قازاقتى قاتىناستىرماعان. تورعايعا بارۋ مۇمكىن بولماعان سوڭ قوستاناي ۋەزىنە جاقىنىراق 1-ءشى، 2-ءشى ناۋرىزىم بولىستارىنىڭ باس ادامدارى، كونگەندىگىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن 200-300 شاقىرىم جەردەن بالالارىن، جاقىندارىن قوستانايعا اكەلىپ بەرە باستاعان. بىراق جۇرتتىڭ ءبارى وسى قىستىڭ ىشىندە قوستانايعا كەلىپ كىسى بەرۋى مۇمكىن ەمەس.
راس، تورعاي ۋەزىندە كۇنى بۇگىنگە شەيىن ەلدىڭ وبالىنا قالىپ، شارۋاسىن كۇيزەلتىپ، مومىنداردى قورقىتىپ جۇرگەن بۇزاقى، ۇرى، تەنتەكتەر بار. بۇل ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. مۇنداي بۇزاقىلاردىڭ ءىسىن، بۇكىل تورعاي ۋەزىنىڭ بۇلىنشىلىگى دەۋگە بولادى.
تورعاي وقيعاسى تۋرالى كەشىكپەي، اسكەري سوت بولۋى حاق. وعان شىن كونىپ وتىرعان تىنىش جۇرت، بۇزىقتاردان جىگىن اشىپ، كىسىلەرىن بەرىپ ءبىتىرۋ كەرەك. زالىمنىڭ وتىنا مومىن كۇيمەس. كونگەندىكتىڭ بەلگىسى – كىسى بەرۋ. ونان باسقا داۋا جوق. تورعاي وبلىسىندا بولعان وقيعالار شىققان شىعىن، اۋىرتپالىق حالىق ۇستىنە تۇسپەك. پاتشا جارلىعىنا مويىن ۇسىنىپ، بالاسىن بەرۋگە قاناتىن قومداپ وتىرعان مومىندار، «الپىس كۇن اتان بولعانشا، التى كۇن بۋرا بولىپ جۇرگەننىڭ» كەسىرىنەن الا بوتەن شىعىنعا ۇشىراسا، وعان شاش جەتپەس، بوسىپ كەتەسىڭدەر.
مىنە، وسىنداي مال مەن باسقا بىردەي كەلىپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرگە تورعاي ەلى، كەش دە بولسا، ساقتانسىن، «جاۋ تىلەگەن جاسىل بەرەر» دەگەن، جۇرتتى قۇتىرتۋشى بۇزاقىلار ءوز جاۋابىن وزدەرى بەرەر، بىراق ناقاقتان كۇيۋشىلەر بولماسىن، ءجۇرت ادامدارى وسىنى ەسكەرسىن. تورعاي ۋەزى تولىقسىپ تۇرعان ەل ەدى. قۇت-بەرەكەسى شايقالۋدان اللا ساقتاسىن، ساقتان جۇرت.
تورعايعا حاكىمدەر قازاق كىرگىزبەگەندىكتەن كونىپ وتىرعان جۇرت، كىسىلەرىن اسكەرگە بەرە الماي وتىرعانىن بايانداپ، تەز قابىلداۋ كوميسسياسى قۇرىلۋىن ءوتىنىپ، قوستانايعا كەلگەن توسىن، شۇبالاڭ، 1-ءشى، 2-ءشى ناۋرىزىم ۇلىسىنىن قازاقتارى، 11-ءشى قاڭتاردا تورعاي گۋبەرناتورىنا جەدەلحات بەرىپ ەدى. قازىر ءبىز ىستەپ تۇرمىز، توسىن ەلى ادامىن بەرۋگە تورعايعا كەلىپتى. ولاي بولسا، قالاعا قازاقتى جىبەرگەنى. ۋاقىت وتكىزبەي ءار ەل تەز، كىسى بەرۋ قامىنا كىرىسسىن، بۇرىڭعىلارىڭ دا جەتەر!
ماديار.
جۇمىسشىلار جايىنان ءىى
باتىس مايدانى. زينگەر قاراۋىندا قانشا قازاق جىگىتتەرى بارى وتكەن حاتتا جازىلعان.
بۇل كۇندە زينگەر، باتىس مايدانىنداعى بۇراتانالاردى دا ءوز قاراۋىنا الماق. باسقا مايدانداعى بۇراتانالاردى قولىنا الۋعا زينگەر قازىرگى قولىنداعى جىگىتتەرىن جاقسى تاربيەلەپ، قاجەتتەرىن تۇگەل وتەپ تۇرعاندىعىن كورسەتۋ كەرەك. بۇل بولا قالسا، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءبارى دە زەنگەردا بولادى. جىگىتتەر زەنگەردىڭ كوڭىلىنە جاقسا، ولدا جىگىتتەردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، كوپ پايداسى تيەتىن كورىنەدى. سوندىقتان شاماسىنشا ايانباي قىزمەت ەتۋلەرى كەرەك.
وتكەن جەلتوقساننىڭ 23-نەن قاڭتاردىڭ 12-نە دەيىن زەنگەر قول استىنداعى 9 قوس،13 مىڭداي قازاق جىگىتىن ارالاپ شىقتىق. جىگىتتەردىڭ قال-جايىن، كورگەن-بىلگەنىمىزدى 19-شى قاڭتاردا ماسكەۋدەگى زەمستۆو وداعىنىڭ باتىس مايدان كوميتەتىنە باياندادىق. بۇل باياندامانى مينسكىنىڭ اسكەر تسەنزورى قاراپ شىققاننان كەيىن، «قازاق» قا جىبەرەمىز. ءبىزدىڭ جىگىتتەرگە نە سويلەپ، كوميتەتكە قازاق ءۇشىن نە كەرەك دەگەنىمىزدi، الاشتىڭ ازاماتى «قازاقتان» وقىپ كورەر.
باتىس مايدانى كوميتەتىنىڭ باستىعى باياندامانى وقىعاننان كەيىن بىزگە، زينگەر قاراماعىنداعى قازاقتارىڭا، ىستە دەگەندەرىڭدى وزدەرىڭ قولدارىڭا الىڭدار، وعان ماسكەۋدە ءبىر ءبولىم، مينيسكىدە ءبىر ءبولىم اشىڭدار، اۋەلى مينسكىدە اشىڭدار دەدى.
سونىمەن 22-ءشى قاڭتاردا مينيسكىگە ءجۇرىپ بارامىز.
«قازاق» گازەتى، №216، 3-بەت.
تۇپ نۇسقا اراب حارپىندە
اۋدارعان قاجەت انداس.











