ISHKI HABARLAR
Yrǵyz – Yrǵyz ueziniń qara basqan «Handary» jarandarymen abaqtyǵa jabylyp jatyr.
Aqmola – Táuke ruynan Mirat degen kisi «Eki balań áskerge alynady» degendi estip, ońasha úige baryp, ózin ózi bauyzdap óltirdi.
Q. Ainabekúly.
Óskemen – 209-shi nómir «Qazaqta» jazǵan uaǵdasy boiynsha Jańabai aqsaqal 1700 somdy elge qaita tapsyrdy. Júrt bólip alysty. Sóitip Jańabai aqsaqal óz boiyn arshydy.
A.H
TORǴAI UEZINEN
25-shi mausym jarlyǵy taqyryby bizdiń Torǵai uezinde kóńilsiz oqiǵalar bolyp, búl kúnge sheiin búl el jastaryn qyzmetke bere almai túr. Úsh aidan beri poshta, telegraf júrmei, eldiń hal-jaiynan anyq habar ala almai túr edik. Osy qańtar ishinde ǵana Qostanaiǵa Torǵai eliniń bir úlystarynan kisi kelgendigi habarlanyp, Qostanaiǵa baryp, kúzden bergi bolǵan jáne qazirde halyqtyń basynan keship túrǵan uaqiǵalarmen anyq tanystyq. Tolyq maǵlúmat aldyq. Biraq onyń bárin gazetke túgel jazuǵa zaman kótermeidi. Halyqqa aitar sózdiń birazyn jazyp otyrmyz.
Yrǵyz, Torǵai elderi merzimdi uaqytynda jastaryn áskeri qyzmetke bermegen soń, búl eki uezge ásker kirdi. Ásker kiru, álbette, úkimetke de, halyqqa da qolaily is emes. Memleketimiz jaumen jaǵalasyp jatqanda, áskerin óz júrtyna shyǵaryp, kúshin bóledi. Memleketke ziyandy jaǵy búl. Qazaqqa ziyandy jaǵy: Ásker shyqqan soń barsha shyǵyn – auyrtpalyq jáne jaman at halyqqa túsedi. Elaman, júrt tynyshta bizdiń arlaǵanymyz osy edi. Áne, minemen kisi berudi keshiktirip júrgende, elge ásker shyǵyp, halyqtyń kúiin ketirer. Múnan eshkimge paida bolmas. Júrttyń obalyna qalasyńdar dep edik.
Osydan eki jarym ai búryn gubernator joǵarǵy eki uezge qatysty búiryq shyǵardy. 15-shi qańtardan keshikseńder kúsh júmsalady. Úkimge alynasyńdar, dep. Bilgen elge búl auyr búiryq edi.
Endi 15 qańtar ótti. Jyǵylǵannyń ústine júdyryq – áskeri tártip taǵy ilan etildi. Áli kúnge deiin Torǵai uezi kisi bergen joq. Alla aybroi berip, Yrǵyz ueziniń qazaqtary kisilerin bere bastady. Yrǵyz jigitteri Orynbor arqyly úrkin-dúrkin ketip jatyr.
Torǵai ueziniń, búl kúnge deiin kisi bere almai túruynyń, qazaqtan bolmaǵan, bir tolyq sebebi bolypty. Júrttyń kóbi alǵashqy kezde túsinbese, sońǵy kezde patshanyń qúryǵynan qútyla almasyn bilgen soń tynyshtyqpen kisi beruge ainalǵan eken. Biraq Torǵai hakimderi (áskeri basshylyq) áskerge qatysu belgilegen kúnnen (20-shy qazan) bastap qalaǵa qazaq kirgizbegen. Qaladaǵy qazaq bitkenniń bárin abaqtyǵa japqan. 25-shi mausym jarlyǵy jariya bolǵannan beri, halyqqa túsindirip, kisi beruge úgittep júrgen Tosyn, SHubalań, Aqqúm elderiniń bolystaryn, bas adamdaryn, qaladaǵy múǵalimderdi, kyzmetshilerdi, medrese shákirtterin jáne qazaq sheneunikterin abaqtyǵa jauyp tastaǵan. Abaqtydan shyǵarǵandaryn, qalaǵa túrǵyzbastan dalaǵa aidap tastaǵan. Búl kúnge deiin abaqtyda jatqandar bar. Qabyldauǵa jigitteren ákelgen eldi de (SHúbalań úlysy) qaitaryp jibergen. Sondyqtan da kónip otyrǵan elder, qalaǵa bara almaǵan. Qaladan dalaǵa, daladan qalaǵa qazaqty qatynastyrmaǵan. Torǵaiǵa baru múmkin bolmaǵan soń Qostanai uezine jaqynyraq 1-shi, 2-shi Nauryzym bolystarynyń bas adamdary, kóngendigin bildiru úshin 200-300 shaqyrym jerden balalaryn, jaqyndaryn Qostanaiǵa ákelip bere bastaǵan. Biraq júrttyń bári osy qystyń ishinde Qostanaiǵa kelip kisi berui múmkin emes.
Ras, Torǵai uezinde kúni búginge sheiin eldiń obalyna qalyp, sharuasyn kúizeltip, momyndardy qorqytyp júrgen búzaqy, úry, tentekter bar. Búl eshkimge jasyryn emes. Múndai búzaqylardyń isin, búkil Torǵai ueziniń búlinshiligi deuge bolady.
Torǵai oqiǵasy turaly keshikpei, áskeri sot boluy haq. Oǵan shyn kónip otyrǵan tynysh júrt, búzyqtardan jigin ashyp, kisilerin berip bitiru kerek. Zalymnyń otyna momyn kúimes. Kóngendiktiń belgisi – kisi beru. Onan basqa daua joq. Torǵai oblysynda bolǵan oqiǵalar shyqqan shyǵyn, auyrtpalyq halyq ústine túspek. Patsha jarlyǵyna moiyn úsynyp, balasyn beruge qanatyn qomdap otyrǵan momyndar, «Alpys kún atan bolǵansha, alty kún bura bolyp júrgenniń» kesirinen ala bóten shyǵynǵa úshyrasa, oǵan shash jetpes, bosyp ketesińder.
Mine, osyndai mal men basqa birdei kelip otyrǵan qauip-qaterge Torǵai eli, kesh de bolsa, saqtansyn, «Jau tilegen jasyl berer» degen, júrtty qútyrtushy búzaqylar óz jauabyn ózderi berer, biraq naqaqtan kúyushiler bolmasyn, júrt adamdary osyny eskersin. Torǵai uezi tolyqsyp túrǵan el edi. Qút-berekesi shaiqaludan alla saqtasyn, saqtan júrt.
Torǵaiǵa hakimder qazaq kirgizbegendikten kónip otyrǵan júrt, kisilerin áskerge bere almai otyrǵanyn bayandap, tez qabyldau komissiyasy qúryluyn ótinip, Qostanaiǵa kelgen Tosyn, SHúbalań, 1-shi, 2-shi Nauryzym úlysynyn qazaqtary, 11-shi qańtarda Torǵai gubernatoryna jedelhat berip edi. Qazir biz istep túrmyz, Tosyn eli adamyn beruge Torǵaiǵa kelipti. Olai bolsa, qalaǵa qazaqty jibergeni. Uaqyt ótkizbei ár el tez, kisi beru qamyna kirissin, búryńǵylaryń da jeter!
Madiyar.
JÚMYSSHYLAR JAIYNAN II
Batys maidany. Zinger qarauynda qansha qazaq jigitteri bary ótken hatta jazylǵan.
Búl kúnde Zinger, Batys maidanyndaǵy búratanalardy da óz qarauyna almaq. Basqa maidandaǵy búratanalardy qolyna aluǵa Zinger qazirgi qolyndaǵy jigitterin jaqsy tárbielep, qajetterin túgel ótep túrǵandyǵyn kórsetu kerek. Búl bola qalsa, bizdiń qazaqtyń bári de Zengerda bolady. Jigitter Zengerdiń kóńiline jaqsa, olda jigitterdiń kóńilinen shyǵyp, kóp paidasy tietin kórinedi. Sondyqtan shamasynsha ayanbai qyzmet etuleri kerek.
Ótken jeltoqsannyń 23-nen qańtardyń 12-ne deiin Zenger qol astyndaǵy 9 qos,13 myńdai qazaq jigitin aralap shyqtyq. Jigitterdiń qal-jaiyn, kórgen-bilgenimizdi 19-shy qańtarda Máskeudegi Zemstvo Odaǵynyń Batys maidan Komitetine bayandadyq. Búl bayandamany Minskiniń ásker tsenzory qarap shyqqannan keiin, «Qazaq» qa jiberemiz. Bizdiń jigitterge ne sóilep, komitetke qazaq úshin ne kerek degenimizdi, Alashtyń azamaty «Qazaqtan» oqyp kórer.
Batys maidany Komitetiniń bastyǵy bayandamany oqyǵannan keiin bizge, Zinger qaramaǵyndaǵy qazaqtaryńa, iste degenderińdi ózderiń qoldaryńa alyńdar, oǵan Máskeude bir bólim, Miniskide bir bólim ashyńdar, áueli Minskide ashyńdar dedi.
Sonymen 22-shi qańtarda Miniskige júrip baramyz.
«Qazaq» gazeti, №216, 3-bet.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
VNUTRENNIE NOVOSTI
Irgiz – tak nazyvaemye «chernye hany» arestovany i vodvoreny v tyurьmu.
Akmola – chelovek po imeni Mirat iz roda Tauke, uslyshal vestь o prizyve dvuh svoih synovei na slujbu, nalojil na sebya ruki.
Ustь-Kamenogorsk – v opublikovannom v №209 gazety «Kazah» obeshanii, aksakal govoril, chto vernet denьgi sobrannye u lyudei.
Obeshanie sderjal – 1750 rublei vozvrasheny, lyudi ih podelili. Aksakal opravdalsya pered narodom.
A.H.
IZ TURGAISKOGO UEZDA.
Voprosy prizyva na voinskuyu slujbu v Turgaiskom uezde stali trudnoreshaemymi, lyudi do sih por ne mogut napravitь svoih synovei na slujbu. Vot uje tri mesyatsa ne rabotaet pochta, telegraf. Ne mojem poluchitь nikakoi informatsii o polojenii del, o polojenii lyudei. Tolьko v yanvare mesyatse iz Turgaiskogo uezda v Kostanai pribyl chelovek, my uznali ot nego ob istinnom polojenii del v uezde, o sobytiyah proishodyashih sredi naroda. Poluchili polnuyu informatsiyu. No vse eto, my ne imeem vozmojnosti opublikovatь.
No, privedem sleduyushee:
Za to, chto v ustanovlennye sroki, prizyv na slujbu ne byl proizveden iz-za uklonenii naroda Irgiza i Turgaya, v eti dva uezda bylo napravleny voiska. Konechno, vvedenie voisk nevygodno, kak dlya naroda tak i dlya pravitelьstva.
Kogda gosudarstvo voyuet s vneshnim vragom, otvlekayutsya voiska, napravlyayutsya na borьbu so svoim narodom. Eto ne na ruku pravitelьstvu. A dlya kazahov – vvedenie voisk ploho skajetsya na hozyaistvennoi jizni naroda, lyudi ponesut ubytki i eto budet temnym pyatnom na narode. Poka nastupilo nekotoroe zatishьe, my hotim skazatь, chto zatyagivaya delo s prizyvom na slujbu, my usugublyaem obstanovku, voiska vvodimye na territoriyu nikogo ne pojaleyut. Ot etogo nikto ne vyigraet. Budut navlecheny novye neschastьya na golovu naroda.
Poltora mesyatsa nazad, gubernator izdal prikaz, dlya dvuh ukazannyh vyshe uezdov. V nem govorilosь, chto v sluchai ukloneniya ot prizyva, budut primeneny voennye sily.
Eto jestkii dlya naroda prikaz. Srok ustanovlennyi dlya ispolneniya prikaza – 15 yanvarya. Vot istek srok. Kak govoritsya nachalosь dobivanie lejachego, vvedeno voennoe polojenie. Do sih por Turgaiskii uezd nemojet napravlyatь svoih lyudei na slujbu. Slava bogu, hotь Irgizskii uezd nachal ispolnyat prikaz. Prizvannye na slujbu Irgizskie kazahi, otpravlyayutsya k mestam naznacheniya, cherez Orenburg bez zaderjek.
Prichinoi zaderjki prizyva na slujbu kazahov Turgaiskogo uezda poslujilo ne tolьko ih nejelanie. Narod vnachale ne ponyal suti prikaza po etomu voprosu, no podumav, soglasilsya s tem, chto prizyva ne izbejatь. No Turgaisoe Voennoe nachalьstvo s nachala priema t.e. s 20-go oktyabrya ne vpuskali kazahov v gorod. Vseh gorodskih kazahov vzyali pod arest, zakryli v gorodskuyu tyurьmu. S 25-go iyunya so dnya izdaniya prikaza, volostnyh Tosyna, SHubalana, Akkuma, takje gorodskih uchitelei, uchenikov medrese i kazahskih chinovnikov agitirovavshih za prizyv, toje posadili pod arest. Osvobojdennyh iz-pod aresta kazahov bez promedleniya vydvoryali za gorod. Do nastoyashego vremeni v tyurьme soderjatsya nevinovnye lyudi. Daje byli sluchai, kogda lyudei privedshih svoih prizyvnikov na prizyvnoi punkt, ne prinimali i vseh otpravlyali obratno (SHubalanskii ulus), i prizyvaemye ne mogli popastь na prizyvnoi punkt. Ne bylo soobshenii mejdu uezdnym gorodom i ulusami.
Tak kak lyudi nikak ne mogli popastь v Turgai, lyudi 1-go i 2-go Nauryzymskogo ulusov raspolagavshihsya blije k Kostanaiskomu uezdu, nachali privoditь svoih djigitov dlya slujby v Kostanai. No ne vse uspeyut etoi zimoi otpravitь svoih djigitov na slujbu cherez Kostanaiskie vlasti.
Pravda, estь sorvigolovy, kotorye putem ugroz, obmana, julьnichestva i ponyne seyut razdor mejdu kazahami i vlastьyu, i eto ne yavlyaetsya tainoi.
Dela etih lyudei schitayutsya smutoi vsego Turgaiskogo uezda.
Skoro doljen sostoyatьsya voennyi sud nad vinovnymi v Turgaiskih besporyadkah. Dobroporyadochnomu narodu Turgaiskogo uezda sleduet derjatьsya podalьshe ot smutьyanov, ne poddavatьsya provokatsiyam, i vypolnyatь prikaz o prizyve na slujbu.
Kazaham, v lyubom sluchae ne izbejatь voinskoi slujby. Vse poteri, vse nevzgody ot Turgaiskih besporyadkov tyajelym gruzom lyagut na plechi naroda.
Te, kto ne protivitsya TSarskomu Ukazu, i soglasen otpravlyatь svoih synovei na voinskuyu slujbu, no iz-za delishek smutьyanov i prepyatstvii sozdavaemyh gorodskimi vlastyami, ne mogut popastь na prizyvnye punkty, toje okajutsya v chisle vinovnyh.
Turgaiskii narod, budьte ostorojny nad vami navisla opasnostь, vas hotyat, v lyubom sluchae sdelatь vinovnymi. A smutьyany pustь sami otvechayut za svoi deistviya.
Narod Turgaiskogo uezda jil otnositelьno blagopoluchno. Da sohranit Allah narod ot nevzgod. Budьte bditelьny.
Pribyvshie v Kostanai iz ulusov Tosyn, SHubalan, takje 1-go, 2-go Nauryzymskogo ulusov, kazahi, 11-yanvarya otpravili telegrammu gubernatoru o tom, chto Turgaiskie kazahi ne mogut popastь v Turgaiskuyu priemnuyu komissiyu Iz-za zapreta Turgaiskih vlastei kazahov ne vpuskayut v gorod, potomu prosili srochno sozdatь priemnuyu komissiyu v Kostanae dlya Turgaiskih kazahov.
Seichas, lyudi Tosynskogo ulusa pribyli v priemnuyu komissiyu Turgaya. Znachit vъezd v Turgai dlya kazahov otkryt. Ne teryaya vremeni i ne nagnetaya obstanovku, vydelyaite svoih djigitov dlya voinskoi slujby.
Madiyar.
POLOJENIE VOENNYH RABOCHIH.
ZAPADNYI FRONT.
O tom, skolьko kazahskih djigitov nahodyatsya v podchinenii u Zingera my pisali v proshlom pisьme.Zinger hochet i inorodtsev Zapadnogo fronta vzyatь v svoe podchinenie. No dlya prisoedineniya k sebe inorodtsev drugih frontov, Zingeru neobhodimo pokazatь sebya, distsiplinu imeyushihsya u sebya rabochih, ih obespechennostь vsem neobhodimym.
Esli sluchitsya tak, chto vse kazahi okajutsya v podchinenii u Zingera, i nashi djigity naidut obshii yazyk s Zingerom, to eto budet tolьko na polьzu. Poetomu, po vozmojnosti nujno ispravno nesti svoyu slujbu.
S 23-go dekabrya po 12-oe yanvarya my oboshli mesta raboty 13-tysyach kazahskih djigitov, nahodyashihsya v podchinenii u Zingera. Ob ih polojenii my soobshili v komitet Zapadnogo fronta Moskovskogo Zemskogo soyuza, v svoem doklade 19 yanvarya.
Etot doklad, posle prosmotra voennym tsenzorom Minska budet otpravlen i v gazetu «Kazah».
CHto my obsujdali s nashimi djigitami, o chem govorili, o chem my prosili komitet, narod Alasha (kazahskii narod) uznaet iz publikatsii v gazete «Kazah».
Posle oznakomleniya s dokladom, Predsedatelь Komiteta Zapadnogo fronta komiteta skazal nam: «Vse, chto vy prosite sdelatь dlya kazahov nahodyashih na slujbe, v podchinenii u Zingera, sdelaite sami, dlya etogo otkroite otdely (punkty) v Moskve i Minske. Sperva otkroite otdelenie komiteta v Minske».
Itak, 22-go yanvarya my vyehali v Minsk.
Gazeta «Kazah» №216, str 3.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.
Jalǵasy bar…











