قازاق تاريحىندا ەل تاۋەلسىزدىگى مەن رۋحاني تۇتاستىعىن قورعاعان باتىرلار مەن بيلەر ەرەكشە ورىن الادى. سول ءداستۇردىڭ جالعاسى بولىپ، 1819 تۋىپ،1892 جىلى قايتىس بولعان ەرمىرزا باتىر كوپجاسارۇلى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىن ءومىر ءسۇردى. وتارشىلدىق ساياسات پەن ەلدىك رۋح بەتپە-بەت كەلگەن تۇستا بەلسەندى كۇرەسكەر بولدى.
ەرمىرزا باتىر تەك قىلىش كۇشىمەن ەمەس، اقىل مەن ادىلدىك، رۋح پەن مامىلە ارقىلى ەرەكشەلەندى. ول داۋ-دامايدى شەشۋدە، اعايىن اراسىنداعى قاتىناستى ۇيلەستىرۋدە دانالىق پەن سابىر ۇلگىسىن كورسەتتى. ەل ىشىندە ايتىلعانداي:
XIX عاسىردا رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى كۇشەيگەن كەزدە ەرمىرزا باتىر جەر ءۇشىن عانا ەمەس، رۋح ءۇشىن كۇرەستى. ول كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا تىلەۋلەس بولىپ، جەتىسۋ مەن الاكول وڭىرىندە ەرلىك يدەياسىن جالعاستىردى. سونىمەن بىرگە، اۋىل بيلىگىنە، قوعام تۇراقتىلىعىنا اتسالىسىپ، ءادىل تورەلىگىمەن تانىلدى.
ەرمىرزانىڭ رۋحاني مۇراسى ۇرپاقتارىنا جالعاسقان. ۇلى مولداحان ەرمىرزاۇلى كۇيشىلىك داستۇردە ەل تاعدىرىن جەتكىزسە، كەيىنگى ۇرپاقتارى مادەنيەت، اعارتۋشىلىق جانە قوعامدىق ىستەردە بەلسەندىلىك تانىتىپ، رۋحاني ساباقتاستىقتى جالعاستىردى.
بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاندا ەرمىرزا باتىردىڭ ءومىرىن تانۋ – وتكەندى قاستەرلەۋ عانا ەمەس، ۇلتتىق سانا مەن رۋحاني تۇتاستىقتى جاڭعىرتۋ تەتىگى بولىپ تابىلادى.
ەرلىكتىڭ داڭقى وشپەيدى
قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا ەل تاۋەلسىزدىگى مەن رۋحاني تۇتاستىعىن قورعاعان باتىرلار مەن بيلەر ينستيتۋتى ايرىقشا ورىن الادى. سول ۇلى ءداستۇردىڭ التىن ارقاۋىن جالعاپ، ەل بىرلىگىن ساقتاپ، ۇلت نامىسىن ۇران ەتكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ەرمىرزا باتىر كوپجاسارۇلى (1819–1892). ول XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق قوعامىنداعى كۇردەلى كەزەڭنىڭ — وتارشىلدىق ساياسات پەن ەلدىك رۋحتىڭ بەتپە-بەت كەلگەن تۇسىنىڭ – ءتىرى كۋاگەرى ءارى بەلسەندى كۇرەسكەرى بولدى.
ەرمىرزا باتىردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تەك قىلىشتىڭ كۇشىمەن ەمەس، اقىل مەن مامىلەنىڭ، ادىلدىك پەن رۋحتىڭ كۇشىمەن ەرەكشەلەندى. ول ەل ىشىندەگى داۋ-دامايدى شەشۋدە، ۇلت پەن ۇلىستار اراسىنداعى قاتىناستى ۇيلەستىرۋدە دانالىق پەن سابىردىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ەل ىشىندە ايتىلاتىن: «ەرمىرزانىڭ بيلىگى ەلدى ىمىراعا، ءسوزى رۋحقا، ءىسى تارتىپكە باستاعان» دەگەن ءسوز – ونىڭ تاريحي بەينەسىن ءدال سيپاتتايدى.
XIX عاسىر – قازاق حالقى ءۇشىن ساياسي تاۋەلسىزدىكتەن ايرىلعانىمەن، رۋحاني تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جالعاسقان كەزەڭ بولدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى كۇشەيىپ، شەكارالىق وڭىرلەردە اسكەري پۋنكتتەر، ۋەزد ورتالىقتارى قۇرىلدى. وسىنداي تاريحي جاعدايدا ەرمىرزا باتىردىڭ قىزمەتى – تەك جەر ءۇشىن كۇرەس ەمەس، رۋح ءۇشىن كۇرەس بولدى. ول كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا تىلەۋلەس بولىپ، ونىڭ ەرلىك يدەياسىن جەتىسۋ مەن الاكول وڭىرىندە جالعاستىردى. باتىردىڭ ەلدىك جولىنداعى ەڭبەگى تەك سوعىسپەن شەكتەلمەيدى. ول ءوز زامانىندا اۋىل بيلىگىنە، قوعامنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنا، حالىقتىڭ بەرەكەلى ومىرىنە اتسالىسقان رۋحاني قايراتكەر بولدى. ەل اراسىنداعى تاتۋلىقتى ساقتاپ، جەسىر مەن جەتىمگە قامقور بولىپ، ءادىل تورەلىگىمەن تانىلدى.
ەرمىرزا باتىردىڭ بەينەسى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ەرلىك پەن يماندىلىق تۇتاستىعىنىڭ كورىنىسى. ول قارۋلى كۇرەستىڭ ادامى بولا تۇرا، سوعىستى ماقسات ەمەس، ەل بىرلىگى مەن بەيبىت ءومىردى ساقتاۋ قۇرالى رەتىندە تۇسىنگەن. سوندىقتان دا حالىق ونى «بەيبىتشىلىكتىڭ باتىرى»، «جەتى رۋدىڭ ەل اعاسى» دەپ اتاعان. ەرمىرزانىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى ۇرپاعىندا ايقىن جالعاستى. ۇلى مولداحان ەرمىرزاۇلى – كۇيشىلىك ءداستۇردىڭ ءىرى وكىلى رەتىندە اكەسىنىڭ ەلدىك رۋحىن كۇي تىلىندە سويلەتتى. ونىڭ كۇيلەرىندە ەل تاعدىرى، ازاتتىق مۇراتى، سابىر مەن ار-نامىس اۋەنى قاتار ورىلەدى. كەيىنگى ۇرپاقتارى اعارتۋشىلىق، مادەنيەت، جۋرناليستيكا جانە قوعامدىق ىستەردە بەلسەندىلىك تانىتىپ، رۋحاني ەستافەتانى جاڭا عاسىر دەڭگەيىندە جالعاستىردى.
ەرمىرزانىڭ ەسىمى الاكول مەن ەشكىولمەس اراسىنداعى كيەلى كەڭىستىكپەن تىعىز بايلانىستى. بۇل ءوڭىر – كونە داۋىردەن بەرى تۇركى وركەنيەتىنىڭ رۋحاني قازىعى بولعان جەر. وسى ءوڭىردىڭ تابيعاتى مەن تاريحى ەرمىرزانىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتتى. تاۋدىڭ سالقىنى مەن كولدىڭ ايدىنى، دالانىڭ كەڭدىگى مەن ەلدىڭ بىرلىگى – ونىڭ مىنەزى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ وزەگىنە اينالدى. ول تۋعان توپىراعىن تەك قونىس ەمەس، قاسيەتتى مەكەن دەپ تانىپ، ءار توبەسىن، ءار بۇلاعىن حالىقتىڭ تاعدىرىمەن بايلانىستىردى. سوندىقتان ەرمىرزا ەسىمى – جەتىسۋ مەن الاكول تاريحىنىڭ سيمۆولدىق تۇلعاسى.
بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندە ەرمىرزا باتىر تۇلعاسىن تانۋ – وتكەندى قاستەرلەۋ عانا ەمەس، ەل رۋحىن جاڭعىرتۋدىڭ تەتىگى. ونىڭ ءومىر جولى مەن ونەگەسى – قازىرگى ۇرپاق ءۇشىن ۇلتتىق نامىس پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ، ەلدىك سانا مەن رۋحاني تۇتاستىقتىڭ مەكتەبى. بۇل ەڭبەكتە ەرمىرزا باتىردىڭ ءومىرى، كۇرەسى جانە رۋحاني ساباقتاستىعى ارحيۆ دەرەكتەرى مەن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى نەگىزىندە سارالانىپ، ۇرپاقتارىنىڭ اعارتۋشىلىق، مادەنيەت، تۋريزم جانە قوعامدىق ىستەرگە قوسقان ۇلەستەرى جۇيەلى تۇردە كورسەتىلدى. ەڭبەك ارقىلى جەتىسۋ تاريحىنداعى تۇلعالىق ساباقتاستىق پەن رۋحاني كودتىڭ ۇزىلمەگەنى، كەرىسىنشە، جاڭا فورمادا جالعاسىپ كەلە جاتقانى ايقىندالادى.
ەرمىرزا باتىر – وتكەننىڭ كولەڭكەلى اڭىزى ەمەس، بۇگىننىڭ دە ءتىرى رۋحى. ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمى – «ەل امان بولسا، ەر رۋحى وشپەيدى» دەگەن قاعيداعا قۇرىلعان. سوندىقتان بۇل ەڭبەك – ەرمىرزا باتىردىڭ تۇلعاسىن تاريحي كونتەكستەن شىعارىپ قانا قويماي، ونى قازىرگى ۇلتتىق ساناعا قايتا اكەلۋ، ەل مەن جەرگە ادالدىقتىڭ ماڭگىلىك ۇلگىسىن ۇسىنۋ.
قاجەت انداس،
ولكەتانۋشى، جۋرناليست،
«جەتىسۋ ولكەتانۋشىلار ورتالىعى» قب ديرەكتورى،
Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ باس رەداكتورى.











