قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ ساياسي باسشىلارى قايتىس بولعان سوڭ حالىق كوسەمسىز قالعانداي ەدى. قاراقولداعى پاتشا جەندەتتەرىنىڭ جاۋىزدىعى حالىقتى اشىندىرىپ، ءار اۋىلدان اسكەري جاساق قۇرىلا باستادى. اۋىل-اۋىلدان قۇرىلعان جاساقتار سانى كۇن ساناپ وسە بەردى. وسى سالانى زەرتتەگەن عالىم كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ 1991 جىلى شىققان «قارقارا ايباتى» اتتى كىتابىندا: «قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ «جۇلدىزى جانعان» كەزەڭ تامىز ايىنىڭ اياعى مەن قىركۇيەك ايىنىڭ باسىنا ءدوپ كەلدى. كوتەرىلىسشىلەر سانى 5000 اتتىعا جەتەدى. كوتەرىلىسكە موناي ىبىرايۇلى باسشىلىق ەتتى» – دەپ جازىلعان. 1995 جىلى شىققان «قارقارا كوتەرىلىسى» اتتى كىتاپتا: «كوتەرىلىسشىلەر اراسىندا جەكەلەگەن جاساق باسقارعان تايلاق بەكباسۇلى 29 جاستا، مۇقان ۇزاقبايۇلى 30 جاستا، داركەمباي ءبىلالۇلى 34 جاستا، جارىلقاسىنۇلى قوجەكە 30 جاستا، قايىپبەردى سىمتىكۇلى 28 جاستا، قابىلبەك ساۋرانبايۇلى 27 جاستاعى جاس جىگىتتەر بولدى»، – دەگەن مالىمەت كەلتىرىلگەن.
جاساق باسشىلارىنىڭ جاساعان ەرلىكتەرى ەل اۋزىندا قالدى. ولاردىڭ پاتشا اسكەرىمەن سوعىسىن ەشكىم قاعازعا ءتۇسىرىپ، جازىپ وتىرماعان. دەگەنمەن، باتىرلاردىڭ كەيبىرىنە ارنالعان داستاندار تابىلادى. سونىڭ ءبىرى – كوتەرىلىسكە باستان-اياق قاتىسقان قابىلبەك ساۋرانبايۇلىنىڭ تايلاق بەكباسۇلى جايلى ەستەلىك-داستانى. بۇگىنگى كۇنگە جانعابىل اتەكەۇلى، ايتباي داركەمبايۇلى، ورازاي قوجاكەلدىۇلى جانە سەبدايىر شەنىشۇلى سياقتى كوزكورگەن قارتتاردىڭ ايتۋىمەن جازىلعان داستاندا بۇرىن ايتىلماعان تىڭ دەرەكتەر بار. مىسالى: «…حالىق جينالىپ جاتقان كەزدە وقتاي جاراعان وراۋىز اتى بار، اشىق ءجۇزدى، ورتا بويلى ءبىر جىگىت اتتان ءتۇسىپ، قول قۋسىرىپ كوپكە سالەم بەردى دە ۇزاق ساۋرىقۇلىنىڭ قولىن الىپ، كورىسىپ، قوينىنان ءبىر پاكەت سۋىرىپ الىپ بەردى. ۇزاق قاسىندا وتىرعان سول زاماننىڭ اتاقتى حاتكەرى سىبانقۇل ارعىنۇلىنا: «وقىعىن!» – دەپ ۇسىندى. سىبانقۇل اتاۋلى ادامنىڭ اتى جازىلماعان حاتتى اشىپ، وقي جونەلدى.
«ءۋال باري ۇلكەن-كىشى باۋىرلارعا سالەم!
سۋان، دۋلات ءىنىسى، البان اعا،
تارايدى ۇلى جۇزدەن قانشا بالا؟!
ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنان كەڭەس الماي،
جارلىق تىعىز ۇلىقتان، امال بار ما؟!
تەڭدىكتى وزگە ۇلتپەن بىردەي ەت دەپ،
بىرگۋار ۇسىنىڭدار اق پاتشاعا.
جەرگە ەرىكتى پراۋا بىردەي بولسىن،
قاماماي حالقىمىزدى تاۋ مەن تاسقا.
مەكتەپ اشىپ وقىسىن بالا-شاعا،
پراۋا تەڭ كەلەدى سوندا عانا.
بولماسا جايىلعان مال قولىندا ءجۇر،
قانشا السا قارسىلىق جوق پاتشاعا! – دەپ جازعان باۋىرىڭ بەكبولات اشەكەيۇلى. تىلەك بەرمەگەن كۇندە قارۋلى كۇرەسكە شاقىرامىن! 1916 جىل، ءيۋننىڭ 29-دا جەرقوڭىردا»، – دەپ جازىلىپتى.
حاتتى اكەلگەن جىگىت:
– «رۋىم البان، ونىڭ ىشىندە الجان بولامىن. اقباس، شوڭباس، بەكباس باتىرلاردى ەستۋلەرىڭىز بار شىعار؟! سول بەكباستىڭ نەمەرەسىمىن، اتىم – تايلاق، – دەپ ءوزىن تانىستىرىپ، سالت ءجۇرىسىنىڭ جايىن ايتادى. – قازىرگى كەلىسىم الماتىدان. كوكشەنەپ (كوكچەنوۆ) بايدا مالاي بولىپ ءجۇرىپ، ون بەس جىل ءسىبىر ايدالىپ، سودان قايتىپ كەلە جاتىپ، دۋلاتتا بەكبولاتقا جولىقتىم، ۇيىندە بولدىم. ول كوپشىلىك سىزدەرگە قاراتىپ، حات جازدى. استىما ات، ۇستىمە كيىم بەردى. سول بەتىممەن حاتتى سىزدەرگە الىپ كەلدىم».
تايلاق اكەسى تىلەۋقابىلدان جالعىز. وزىنەن تۇقىم قالماعان. تايلاقتىڭ اكەسىمەن بىرگە تۋعان اقباستىڭ ۇرپاعى، ءمۇسىربايدىڭ بالالارى رايىمبەك اۋدانىندا، الماتى قالاسىندا تۇرادى. نوعايباي دەگەن نەمەرەسى كەزىندە نارىنقول اۋىلىندا سپورت مەكتەبىن باسقارىپ، اۋىلداعى سپورتتى دامىتۋعا كۇش سالعان. ونىڭ تيمۋر دەگەن ۇلى الماتىداعى سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىندا كۇرەستەن جاتتىقتىرۋشى. ال شوڭباستىڭ سۇلتانباي دەگەن ۇلىنىڭ قايرانباي، قاپار دەگەن بالالارى سارىجازدا شارۋاشىلىقتا قىزمەت جاسادى. قايرانباي كولحوزدا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، قاپار كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلى بولىپ قىزمەت ەتتى. ولاردىڭ بالالارى الماتى قالاسى مەن رايىمبەك اۋدانىندا تابىستى ەڭبەك ەتۋدە.
مۇنداي توسىن كەزدەسۋگە حالىق قۋانىپ، شۋ ەتە قالادى. ۇزاق باتىر: «وي، بارەكەلدى! «اسىل پىشاق قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەگەن ەمەس پە؟! – دەپ ءسۇيىندى.
جەتىسۋداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى بەكبولات اشەكەەۆ 73 جاسىندا ۆەرنىي ۋەزىندەگى كوتەرىلىسكە باس بولدى. ونىڭ:
…راس، مەن سوعىسقا شىقپاق بولدىم،
باسىڭدى جەر استىنا تىقپاق بولدىم.
راس دەسەڭ راس ءسوزىمدى مەن ايتايىن،
اق پاتشانىڭ تۇقىمىن قۇرتپاق بولدىم… – دەگەن ولەڭى كوپ جايتتان حابار بەرەدى. قارسىلىعىن وسىلاي اشىق ايتقان بەكبولاتتى 19 تامىزدا بورالداي ماڭىندا پاتشا جەندەتتەرى دارعا اسادى.
قارقاراداعى الباندار كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ بەكبولات باتىرمەن بايلانىستا بولعانىن تايلاق اكەلگەن حاتتان كورىپ وتىرمىز. حاتتى وقىعان حالىق: «پاتشاعا بالا بەرمەيتىن جالعىز ءبىز ەمەس ەكەنبىز. ءبىز سياقتى قازاقتىڭ باسقا دا رۋلارى بار ەكەن» – دەپ حالىق ءبىر سەرگىپ، جىگەرلەنە ءتۇستى. تايلاقتى قاسىنا شاقىرعان ۇزاق باتىر جۇرتقا:
– كەشەگى بەكباس باتىردىڭ تۇقىمى ەكەن، اتاسىنا تارتقان جىگىت دەپ بىلىڭدەر. باسقا بىرەۋ بولسا سوناۋ سىبىردەن وسى جەرگە ءتىرى كەلە مە؟! حالىققا قالماقتان كەك اپەرگەن، مىنا جەردى قالماقتان بوساتۋعا كوپ ەڭبەگى سىڭگەن بەكباس باتىردىڭ بالاسى تايلاق باتىر وسى دەپ بىلىڭدەر! – دەپ تانىستىرادى.
جاسىنان كەدەي وسكەن تايلاق كوكچەنوۆ دەگەن ورىسقا مالاي بولىپ جۇرگەندە ەكى ورىستىڭ بوزبالاسى جاسى ەگدە تارتقان ءبىر قازاقتىڭ اتىن تارتىپ الىپ، ءوزىن ساباپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ قالادى. ورىسشاعا جەتىك تايلاقتىڭ: «قويىڭدار!» – دەگەنىنە كوڭىل اۋدارماي الگى قازاقتى قامشىمەن ۇرا باستاعان ەكى سودىردى ءبىر-ءبىر ۇرىپ سۇلاتىپ تۇسىرەدى. سوندا جاعى سىنعان بىرەۋىنىڭ اكەسى پريستاۆتىڭ جانىندا جۇرەتىن شەنەۋنىك ەكەن. سول جوعارىعا: «مال ۇرلادى جانە ورىس جىگىتىنىڭ جاعىن سىندىردى» – دەپ ارىزدانىپ، تايلاقتى ون جىلعا سىبىرگە ايداتىپ جىبەرەدى. ونىمەن بىرگە 15 جىلعا كەسىلگەن كوكچەنوۆتىڭ ەكى ورىس جالشىسى دا تايلاقپەن بىرگە بولعان. سىبىردەن ەلىنە حات جازىپ تۇرعان ول ءبىر حاتىندا:
– تىرلىگىمدى بىلدىرەم، سالەم ايتىپ حالقىما،
ءبىر اكەدەن جالعىز ەم، باۋىر دا جوق ارتىمدا.
سورلى اكەم كۇنىڭ نە بولار، قايعىمەنەن جاتۋدا.
مەن ءجۇرمىن قالىڭ ورمان اراسىندا،
اۋىرسام قاسىمدا جوق جاناشىر دا.
امانات وزدەرىڭە شال مەن كەمپىر،
جاناشىر الاماننىڭ بالاسىنا…
ورىستىڭ قاسىمداعى سەرگەي، يۆان،
كوكچەنوۆقا بۇلار دا مالاي تۇرعان.
بىرگە تۋعان باۋىرداي بۇل ەكەۋى،
جىلاعاندا كوزىمنىڭ جاسىن تىيعان، – دەپ تەبىرەنەدى.
مەرزىمىن ءبىتىرىپ، ەلگە ورالىپ كەلە جاتقاندا جولاي بەكبولات اشەكەيۇلىنا ارنايى بارىپ، امانداسادى. ول پاتشانىڭ يۋن جارلىعى شىققان كەز. ۇزاقتى بىلەتىندىكتەن بەكبولات باتىر تايلاق ارقىلى ۇزاق باتىرعا حات بەرگەن…
جامەڭكە مەن ۇزاقتىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەن تايلاق قايعىرىپ، دەرەۋ قول جينايدى. قول جيناۋ ءار اۋىلدان ءجۇرىپ جاتادى. داستاندا:
– ايقايلاپ حالىققا تايلاق ەندى،
سەبەبى قيسىنسىزدان سوتتالعان كوپ.
سىبىردە كوزىم جەتتى جۇرگەن جەردە،
ادام دەپ قازاق حالقىن سانامايدى.
قۇرالدانۋ كەرەكتى ونان دا ەندى،
«جيىل» دەپ حابار سالساڭ بارلىق ەلگە.
جيىلسىن قۇرامىمەن بارلىق حالىق،
راقىم بولار دەپ ەندى سەنبە! – دەلىنگەن.
جەرگىلىكتى حالىققا قاراعاندا ايداۋدا ءجۇرىپ كوپتى كورگەن تايلاق حالىققا ەندىگى جەردە پاتشاعا سەنىم جوقتىعىن، قولعا قارۋ الىپ، قارسى شىعۋ كەرەكتىگىن، بوستاندىقتىڭ جولىنا جەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى قارۋلى كوتەرىلىس ەكەندىگىن ايتادى.
تايلاق باسقارعان جاساقتار قارقارا جارمەڭكەسىنە جاسالعان شابۋىلدا جانە ۇكىرشىدە پاتشانىڭ جازالاۋشى وتريادىمەن بولعان ۇرىس كەزىندە كوزگە ەرەكشە تۇسەدى. جارمەڭكە ءۇشىن ءۇش كۇنگە سوزىلعان تابان-تىرەس سوعىس كەزىندە ەكى جاقتان كوپ شىعىن بولدى. قازاق جاساعىنىڭ تاباندىلىقپەن ۇرىسۋىنىڭ ناتيجەسىندە پاتشا جەندەتتەرى جارمەڭكەنى تاستاپ، قاشىپ شىعادى. جاساق باسشىلارى ىشىندە قۇدايبەرسىن جاۋعاشۇلى مەن مەرگەنباي جامانكوزۇلىنىڭ بولعانى جايلى مالىمەت بار. مەرگەنباي مەن قوجەكە كەيىن قىزىلدارعا قوسىلىپ، وترياد كومانديرى بولعان. الايدا مەرگەنباي قىزىلداردىڭ ىستەگەن وزبىرلىعىنا قارسىلىق تانىتادى، ءوزىن ۇستايتىن بولعان سوڭ قىتايعا ءوتىپ كەتكەن. وكىنىشكە قاراي، كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ونىڭ 1916 جىلعى ەرلىكتەرى ايتىلمادى. جازۋشى باققوجا مۇقاي «جالعىز جاياۋ» اتتى كىتابىندا مەرگەنباي جونىندە تولىق جازدى. ال قوجەكە كوپ جىلدار بويى قاقپاق اۋىلىندا شارۋاشىلىقتا قىزمەت جاساپ، 1964 جىلى 81 جاسىندا قايتىس بولدى. رايىمبەك اۋدانىندا شارۋاشىلىق باسقارعان نەمەرەسى ابىكەننىڭ «16 جىل» دەگەن كۇيى «مۇقاعالي» جۋرنالىندا جارىق كوردى. ونىڭ قارقارا كوتەرىلىسى جايلى اتاسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەستەلىكتەرى «مۇقاعالي» جۋرنالىندا جاريالاندى. مەرگەنباي مەن قوجەكە جايلى ەستەلىك ابىكەننەن الىندى.
الماتىدا 1995 جىلى شىققان «قارقارا كوتەرىلىسى» اتتى كىتاپتا تامىزدىڭ 10 كۇنى تەكەس بولىسىنىڭ باسشىلارى تايلاق بەكباسۇلى، قوجەكە جارىلقاسىنۇلى، ءبىلال داركەنبايۇلى، ديحانباي جانتاسۇلى، جاقىپبەردى سۇلتانقۇلۇلىنىڭ قارقارا جارمەڭكەسىندە پريستاۆ اسكەرىنە قارسى سوعىسقا دايارلانعانى، ەرتەڭىندە قوجەكە، ءبىلال قاراۋىنداعى ەكى مىڭنان استام جاساقپەن سان-تاسقا دەيىن ءجۇرىپ ءوتىپ، 16 تامىزدا قىرعىزسايدى، 20 كۇنى سۇمبەنى بوساتقانى جازىلعان. تامىزدىڭ 20-سى كۇنى گەنەرال-گۋبەرناتورعا جىبەرگەن فولباۋمنىڭ تەلەگرامماسىندا: «اتاكي ۆوسستاۆشيح بىلي ناستولكو ياروستنىمي، چتو، نەسموتريا نا پۋلەمەتنىي وگون، وني بروسيليس نا پريستۋپ» – دەلىنگەن. كوتەرىلىستىڭ ۇرەي تۋعىزعانى سونشاما، ولكە باسشىسى كۋروپاتكين دابىل سوعىپ، قوسىمشا كۇش جىبەرەدى. گەيتسيگتىڭ وتريادىنا قۇرامىندا 28 سولدات، 10 وفيتسەر، 4 پۋلەمەتى بار ءبىر پۋلەمەت كومانداسى، قۇرامىندا 63 سولدات، 2 وفيتسەر، 9 زەڭبىرەك بار كۇشەيتىلگەن باتارەيا اتتانادى. ءسويتىپ، بارلىعى 630 جۋىق جاۋىنگەر بار كۇشەيتىلگەن اسكەر كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى شىعادى. بۇل مالىمەتتەر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ 46-قورى، 256-ىستەن الىندى. ودان بولەك، فولباۋمعا جىبەرگەن كۋروپاتكين تەلەگرامماسىندا 47 پۋلەمەت، 16 زەڭبىرەك، 240 اتتى سولدات بارلاۋشىسىمەن، 25 روتا اسكەر جىبەرىلگەنى ايتىلعان. قارۋى جوق قاراپايىم حالىققا وسىنشا قارۋلى كۇش جىبەرگەن پاتشا ۇكىمەتىنەن نە كۇتۋگە بولادى؟! راسىندا مۇنداي قارۋلى، دۇلەي كۇشكە توتەپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قىركۇيەك ايىندا شەگىنۋىنە تۋرا كەلگەن كوتەرىلىس باسشىلارى قالعان ەلدىڭ اماندىعىن ويلاپ، قازان ايىندا بالا-شاعا مەن جاسى ۇلكەندەردى قىتاي اسىرىپ اكەتۋگە ءماجبۇر بولادى. تاريحتا وسى جىلدى «ۇركىنشىلىك جىلى» دەپ تە اتايدى. قىتاي اسقانداردىڭ كورگەن قيىنشىلىعى بولەك تاقىرىپقا جۇك. ونداعى اشتىققا تاپ بولعان حالىققا تايلاق، قوجەكە، موناي، مۇقان، قابىلبەك سياقتى جىگىتتەر جەرگىلىكتى قىزايلاردان ازىق-تۇلىك جيناپ، ولىمنەن قۇتقارادى.
1917 جىلى پاتشا وكىمەتى قۇلاعان سوڭ ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ باسشىسى كەرەنسكيي اسكەرگە ادام الۋ، وسى ماسەلەگە بايلانىستى سوتتالعاندار مەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەردى قۋعىنداۋعا تىيىم سالدى. 6 ناۋرىزداعى قاۋلىدا: «…پو پوۆودۋ راسپورياجەنيا وت 25 يۋنيا 1916 گودا: پريۆلەچەنيە ينورودچەسكوگو ناسەلەنيا ك رابوتام ۆ تىلۋ ارميي پرەكراتيت نا ۆسەگدا، وسۆوبوديت ۆسەح زاكليۋچەننىح پودحودياشيح پود دەيستۆيي ۋكازا» دەلىنگەن. سودان كوپ ۇزاماي: «…پريوستانوۆيت پريگوۆوروۆ و سمەرتنوي كازني» دەگەن قاۋلى شىعارادى. وسى قاۋلىدان سوڭ قىتايعا اۋىپ كەتكەن كوپتەگەن ادام كەرى قايتادى. 1917 جىلى كوكتەمدە تايلاق تا ءبىراز ەلدى ەرتىپ، تۋعان جەرگە قايتا ورالادى. ەلدە اق پەن قىزىل قاقتىعىسىپ، الاساپىران بولىپ جاتقان سول تۇستا تايلاق كەڭەس وكىمەتىن قولداپ، اق گۆاردياشىلارمەن سوعىسادى. ءسويتىپ، ەل مەن جەردىڭ اماندىعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن باتىر 1918 جىلى نارىنقولدى قورعاۋ كەزىندە اقتاردىڭ قولىنان 31 جاسىندا ەرلىكپەن قازا تابادى.
1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسى قازاقتاردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە «ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر مويىننان باس» شىعارىپ، بىرلەسە الاتىنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەپ بەردى. ەل مەن جەر ءۇشىن باسىن ولىمگە تىككەن تايلاق، موناي، مۇقان سىندى ەرلەردىڭ ەسىمدەرى حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى.
بەركىن اكەباەۆ.
رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرى.
دەرەكوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











