Qarqara kóterilisiniń sayasi basshylary qaitys bolǵan soń halyq kósemsiz qalǵandai edi. Qaraqoldaǵy patsha jendetteriniń jauyzdyǵy halyqty ashyndyryp, ár auyldan áskeri jasaq qúryla bastady. Auyl-auyldan qúrylǵan jasaqtar sany kún sanap óse berdi. Osy salany zerttegen ǵalym Keńes Núrpeiisovtyń 1991 jyly shyqqan «Qarqara aibaty» atty kitabynda: «Qarqara kóterilisiniń «júldyzy janǵan» kezeń tamyz aiynyń ayaǵy men qyrkúiek aiynyń basyna dóp keldi. Kóterilisshiler sany 5000 attyǵa jetedi. Kóteriliske Monai Ybyraiúly basshylyq etti» – dep jazylǵan. 1995 jyly shyqqan «Qarqara kóterilisi» atty kitapta: «Kóterilisshiler arasynda jekelegen jasaq basqarǵan Tailaq Bekbasúly 29 jasta, Múqan Úzaqbaiúly 30 jasta, Dárkembai Bilálúly 34 jasta, Jarylqasynúly Qojeke 30 jasta, Qaiypberdi Simtikúly 28 jasta, Qabylbek Sauranbaiúly 27 jastaǵy jas jigitter boldy», – degen málimet keltirilgen.
Jasaq basshylarynyń jasaǵan erlikteri el auzynda qaldy. Olardyń patsha áskerimen soǵysyn eshkim qaǵazǵa túsirip, jazyp otyrmaǵan. Degenmen, batyrlardyń keibirine arnalǵan dastandar tabylady. Sonyń biri – kóteriliske bastan-ayaq qatysqan Qabylbek Sauranbaiúlynyń Tailaq Bekbasúly jaily estelik-dastany. Búgingi kúnge Janǵabyl Átekeúly, Aitbai Dárkembaiúly, Orazai Qojakeldiúly jáne Sebdaiyr SHenishúly siyaqty kózkórgen qarttardyń aituymen jazylǵan dastanda búryn aitylmaǵan tyń derekter bar. Mysaly: «…Halyq jinalyp jatqan kezde oqtai jaraǵan orauyz aty bar, ashyq júzdi, orta boily bir jigit attan túsip, qol qusyryp kópke sálem berdi de Úzaq Sauryqúlynyń qolyn alyp, kórisip, qoinynan bir páket suyryp alyp berdi. Úzaq qasynda otyrǵan sol zamannyń ataqty hatkeri Sybanqúl Arǵynúlyna: «Oqyǵyn!» – dep úsyndy. Sybanqúl atauly adamnyń aty jazylmaǵan hatty ashyp, oqi jóneldi.
«Uál bari úlken-kishi bauyrlarǵa sálem!
Suan, Dulat inisi, Alban aǵa,
Taraidy Úly júzden qansha bala?!
Úsh júzdiń balasynan keńes almai,
Jarlyq tyǵyz úlyqtan, amal bar ma?!
Teńdikti ózge últpen birdei et dep,
Birguar úsynyńdar aq patshaǵa.
Jerge erikti praua birdei bolsyn,
Qamamai halqymyzdy tau men tasqa.
Mektep ashyp oqysyn bala-shaǵa,
Praua teń keledi sonda ǵana.
Bolmasa jaiylǵan mal qolynda júr,
Qansha alsa qarsylyq joq patshaǵa! – dep jazǵan bauyryń Bekbolat Áshekeiúly. Tilek bermegen kúnde qaruly kúreske shaqyramyn! 1916 jyl, iyunniń 29-da Jerqońyrda», – dep jazylypty.
Hatty ákelgen jigit:
– «Ruym Alban, onyń ishinde Aljan bolamyn. Aqbas, SHońbas, Bekbas batyrlardy estulerińiz bar shyǵar?! Sol Bekbastyń nemeresimin, atym – Tailaq, – dep ózin tanystyryp, salt júrisiniń jaiyn aitady. – Qazirgi kelisim Almatydan. Kókshenep (Kokchenov) baida malai bolyp júrip, on bes jyl Sibir aidalyp, sodan qaityp kele jatyp, Dulatta Bekbolatqa jolyqtym, úiinde boldym. Ol kópshilik sizderge qaratyp, hat jazdy. Astyma at, ústime kiim berdi. Sol betimmen hatty sizderge alyp keldim».
Tailaq ákesi Tileuqabyldan jalǵyz. Ózinen túqym qalmaǵan. Tailaqtyń ákesimen birge tuǵan Aqbastyń úrpaǵy, Músirbaidyń balalary Raiymbek audanynda, Almaty qalasynda túrady. Noǵaibai degen nemeresi kezinde Narynqol auylynda sport mektebin basqaryp, auyldaǵy sportty damytuǵa kúsh salǵan. Onyń Timur degen úly Almatydaǵy Sport jáne turizm akademiyasynda kúresten jattyqtyrushy. Al SHońbastyń Súltanbai degen úlynyń Qairanbai, Qapar degen balalary Saryjazda sharuashylyqta qyzmet jasady. Qairanbai kolhozda bólim meńgerushisi, Qapar kásipodaq komitetiniń predsedateli bolyp qyzmet etti. Olardyń balalary Almaty qalasy men Raiymbek audanynda tabysty eńbek etude.
Múndai tosyn kezdesuge halyq quanyp, shu ete qalady. Úzaq batyr: «Oi, bárekeldi! «Asyl pyshaq qap túbinde jatpaidy» degen emes pe?! – dep súiindi.
Jetisudaǵy últ-azattyq kóterilistiń basshylarynyń biri Bekbolat Áshekeev 73 jasynda Vernyi uezindegi kóteriliske bas boldy. Onyń:
…Ras, men soǵysqa shyqpaq boldym,
Basyńdy jer astyna tyqpaq boldym.
Ras deseń ras sózimdi men aitaiyn,
Aq patshanyń túqymyn qúrtpaq boldym… – degen óleńi kóp jaittan habar beredi. Qarsylyǵyn osylai ashyq aitqan Bekbolatty 19 tamyzda Boraldai mańynda patsha jendetteri darǵa asady.
Qarqaradaǵy Albandar kóterilisi basshylarynyń Bekbolat batyrmen bailanysta bolǵanyn Tailaq ákelgen hattan kórip otyrmyz. Hatty oqyǵan halyq: «Patshaǵa bala bermeitin jalǵyz biz emes ekenbiz. Biz siyaqty qazaqtyń basqa da rulary bar eken» – dep halyq bir sergip, jigerlene tústi. Tailaqty qasyna shaqyrǵan Úzaq batyr júrtqa:
– Keshegi Bekbas batyrdyń túqymy eken, atasyna tartqan jigit dep bilińder. Basqa bireu bolsa sonau Sibirden osy jerge tiri kele me?! Halyqqa qalmaqtan kek ápergen, myna jerdi qalmaqtan bosatuǵa kóp eńbegi sińgen Bekbas batyrdyń balasy Tailaq batyr osy dep bilińder! – dep tanystyrady.
Jasynan kedei ósken Tailaq Kokchenov degen orysqa malai bolyp júrgende eki orystyń bozbalasy jasy egde tartqan bir qazaqtyń atyn tartyp alyp, ózin sabap jatqanynyń ústinen túsip qalady. Orysshaǵa jetik Tailaqtyń: «Qoiyńdar!» – degenine kóńil audarmai álgi qazaqty qamshymen úra bastaǵan eki sodyrdy bir-bir úryp súlatyp túsiredi. Sonda jaǵy synǵan bireuiniń ákesi pristavtyń janynda júretin sheneunik eken. Sol joǵaryǵa: «Mal úrlady jáne orys jigitiniń jaǵyn syndyrdy» – dep aryzdanyp, Tailaqty on jylǵa Sibirge aidatyp jiberedi. Onymen birge 15 jylǵa kesilgen Kokchenovtyń eki orys jalshysy da Tailaqpen birge bolǵan. Sibirden eline hat jazyp túrǵan ol bir hatynda:
– Tirligimdi bildirem, sálem aityp halqyma,
Bir ákeden jalǵyz em, bauyr da joq artymda.
Sorly ákem kúniń ne bolar, qaiǵymenen jatuda.
Men júrmin qalyń orman arasynda,
Auyrsam qasymda joq janashyr da.
Amanat ózderińe shal men kempir,
Janashyr Alamannyń balasyna…
Orystyń qasymdaǵy Sergei, Ivan,
Kokchenovqa búlar da malai túrǵan.
Birge tuǵan bauyrdai búl ekeui,
Jylaǵanda kózimniń jasyn tyiǵan, – dep tebirenedi.
Merzimin bitirip, elge oralyp kele jatqanda jolai Bekbolat Áshekeiúlyna arnaiy baryp, amandasady. Ol patshanyń iyunь jarlyǵy shyqqan kez. Úzaqty biletindikten Bekbolat batyr Tailaq arqyly Úzaq batyrǵa hat bergen…
Jámeńke men Úzaqtyń qaitys bolǵanyn estigen Tailaq qaiǵyryp, dereu qol jinaidy. Qol jinau ár auyldan júrip jatady. Dastanda:
– Aiqailap halyqqa Tailaq endi,
Sebebi qisynsyzdan sottalǵan kóp.
Sibirde kózim jetti júrgen jerde,
Adam dep qazaq halqyn sanamaidy.
Qúraldanu kerekti onan da endi,
«Jiyl» dep habar salsań barlyq elge.
Jiylsyn qúramymen barlyq halyq,
Raqym bolar dep endi senbe! – delingen.
Jergilikti halyqqa qaraǵanda aidauda júrip kópti kórgen Tailaq halyqqa endigi jerde patshaǵa senim joqtyǵyn, qolǵa qaru alyp, qarsy shyǵu kerektigin, bostandyqtyń jolyna jetudiń birden-bir joly qaruly kóterilis ekendigin aitady.
Tailaq basqarǵan jasaqtar Qarqara jármeńkesine jasalǵan shabuylda jáne Úkirshide patshanyń jazalaushy otryadymen bolǵan úrys kezinde kózge erekshe túsedi. Jármeńke úshin úsh kúnge sozylǵan taban-tires soǵys kezinde eki jaqtan kóp shyǵyn boldy. Qazaq jasaǵynyń tabandylyqpen úrysuynyń nátijesinde patsha jendetteri jármeńkeni tastap, qashyp shyǵady. Jasaq basshylary ishinde Qúdaibersin Jauǵashúly men Mergenbai Jamankózúlynyń bolǵany jaily málimet bar. Mergenbai men Qojeke keiin qyzyldarǵa qosylyp, otryad komandiri bolǵan. Alaida Mergenbai qyzyldardyń istegen ozbyrlyǵyna qarsylyq tanytady, ózin ústaityn bolǵan soń Qytaiǵa ótip ketken. Ókinishke qarai, Keńes ókimeti kezinde onyń 1916 jylǵy erlikteri aitylmady. Jazushy Baqqoja Múqai «Jalǵyz jayau» atty kitabynda Mergenbai jóninde tolyq jazdy. Al Qojeke kóp jyldar boiy Qaqpaq auylynda sharuashylyqta qyzmet jasap, 1964 jyly 81 jasynda qaitys boldy. Raiymbek audanynda sharuashylyq basqarǵan nemeresi Ábikenniń «16 jyl» degen kúii «Múqaǵali» jurnalynda jaryq kórdi. Onyń Qarqara kóterilisi jaily atasynyń óz auzynan estigen estelikteri «Múqaǵali» jurnalynda jariyalandy. Mergenbai men Qojeke jaily estelik Ábikennen alyndy.
Almatyda 1995 jyly shyqqan «Qarqara kóterilisi» atty kitapta tamyzdyń 10 kúni Tekes bolysynyń basshylary Tailaq Bekbasúly, Qojeke Jarylqasynúly, Bilál Dárkenbaiúly, Dihanbai Jantasúly, Jaqypberdi Súltanqúlúlynyń Qarqara jármeńkesinde pristav áskerine qarsy soǵysqa dayarlanǵany, erteńinde Qojeke, Bilál qarauyndaǵy eki myńnan astam jasaqpen San-Tasqa deiin júrip ótip, 16 tamyzda Qyrǵyzsaidy, 20 kúni Súmbeni bosatqany jazylǵan. Tamyzdyń 20-sy kúni general-gubernatorǵa jibergen Folьbaumnyń telegrammasynda: «Ataki vosstavshih byli nastolьko yarostnymi, chto, nesmotrya na pulemetnyi ogonь, oni brosilisь na pristup» – delingen. Kóterilistiń úrei tuǵyzǵany sonshama, ólke basshysy Kuropatkin dabyl soǵyp, qosymsha kúsh jiberedi. Geitsigtiń otryadyna qúramynda 28 soldat, 10 ofitser, 4 pulemeti bar bir pulemet komandasy, qúramynda 63 soldat, 2 ofitser, 9 zeńbirek bar kúsheitilgen batareya attanady. Sóitip, barlyǵy 630 juyq jauynger bar kúsheitilgen ásker kóterilisshilerge qarsy shyǵady. Búl málimetter Ortalyq Memlekettik Múraǵattyń 46-qory, 256-isten alyndy. Odan bólek, Folьbaumǵa jibergen Kuropatkin telegrammasynda 47 pulemet, 16 zeńbirek, 240 atty soldat barlaushysymen, 25 rota ásker jiberilgeni aitylǵan. Qaruy joq qarapaiym halyqqa osynsha qaruly kúsh jibergen patsha úkimetinen ne kútuge bolady?! Rasynda múndai qaruly, dúlei kúshke tótep beru múmkin emes edi. Qyrkúiek aiynda sheginuine tura kelgen kóterilis basshylary qalǵan eldiń amandyǵyn oilap, qazan aiynda bala-shaǵa men jasy úlkenderdi Qytai asyryp áketuge májbúr bolady. Tarihta osy jyldy «úrkinshilik jyly» dep te ataidy. Qytai asqandardyń kórgen qiynshylyǵy bólek taqyrypqa júk. Ondaǵy ashtyqqa tap bolǵan halyqqa Tailaq, Qojeke, Monai, Múqan, Qabylbek siyaqty jigitter jergilikti Qyzailardan azyq-túlik jinap, ólimnen qútqarady.
1917 jyly patsha ókimeti qúlaǵan soń uaqytsha ókimettiń basshysy Kerenskii áskerge adam alu, osy máselege bailanysty sottalǵandar men atu jazasyna kesilgenderdi quǵyndauǵa tyiym saldy. 6 nauryzdaǵy Qaulyda: «…po povodu rasporyajeniya ot 25 iyunya 1916 goda: Privlechenie inorodcheskogo naseleniya k rabotam v tylu armii prekratitь na vsegda, osvoboditь vseh zaklyuchennyh podhodyashih pod deistvii ukaza» delingen. Sodan kóp úzamai: «…priostanovitь prigovorov o smertnoi kazni» degen qauly shyǵarady. Osy qaulydan soń Qytaiǵa auyp ketken kóptegen adam keri qaitady. 1917 jyly kóktemde Tailaq ta biraz eldi ertip, tuǵan jerge qaita oralady. Elde aq pen qyzyl qaqtyǵysyp, alasapyran bolyp jatqan sol tústa Tailaq Keńes ókimetin qoldap, aq gvardiyashylarmen soǵysady. Sóitip, el men jerdiń amandyǵy úshin basyn báigege tikken batyr 1918 jyly Narynqoldy qorǵau kezinde aqtardyń qolynan 31 jasynda erlikpen qaza tabady.
1916 jylǵy Qarqara kóterilisi qazaqtardyń qiyn-qystau kezeńde «bir jeńnen qol, bir moiynnan bas» shyǵaryp, birlese alatynyn is júzinde dáleldep berdi. El men jer úshin basyn ólimge tikken Tailaq, Monai, Múqan syndy erlerdiń esimderi halyqtyń jadynda máńgi saqtalady.
Berkin Ákebaev.
Respublikalyq «Altyn qalam» baiqauynyń júldegeri.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995
