Atqa shapsań qoryqpai shap,
Súiegiń synsa Sáske bar.
Jút jalmar dep qoryqpa,
Búlǵynayaqtyń keńesin jattap al.
Dauǵa bermes Tekebai,
Ajalǵa bermes Músirbai,
Búlǵynayaq dúnieden óter shaǵynda:
Men ólgende meni búl jerge qoimańdar, – depti.
El onyń sebebin súraǵanda:
Meni qoiǵan jerde jút kóp bolady, – degen eken.
Keiin Búlǵynayaq qaitys bolǵan soń jerlese, súiegin jer qoinynan shyǵaryp tastapty. Búl is úsh ret qaitalandy. Sodan keiin Búlǵynayaqtyń súiegin Ertistiń suyna aǵyzyp jiberedi. Keiin ol jaqta úsh jyl qatarynan jút bolyp, el kúizelip, júrt qinalady.
Osy sъezge Tekebai bi óziniń aq maly, qaldy tory atyn minip barady. Jiyn ústinde Qarakerei toqpaq ruynan shyqqan Álikei bi:
– Qaldy tory at meniń atym, búryn jylqymen qosa qyzaidyń barymtashylar quyp áketken, biyl toǵyzǵa keldi, sanynda qaly bar, oraq bas, qúlan jal, senbeseńder qarańdar, – dep dau qozǵaidy.
Tekebai bi:
– At ózimdiki, biyl segizde, Álikei tek syrtqy belgisin kórip qana jala jauyp otyr. Odan basqa qandai kómeski belgisin aita alar eken, – dep ózin aqtaidy.
Sarapshylar Álikeiden basqadai aitarlyq belgi, dáleliń bar ma? – dep súraidy.
Álikei basqa belgisiniń joqtyǵyn, tek attyń óziniki ekenin ǵana daulap túryp alady.
Sarapshy bi-bekter endi Tekebaiǵa kelip:
– Al endi sen sóile, atyńnyń taǵy qandai belgileri bar, – dep súraidy.
Tekebai:
– Attyń úsh túrli belgisi bar. Birinshi, auyzdyq salarda ǵana kórinetin oń kóziniń aldynda jylt eter kishkene balanyń barmaǵyndai meruert syndy aǵy bar. Ekinshi, oń jaq artqy ayaǵynyń taban júrekshesinde tobyqtai qyzyl qaly bar. Úshinshi, attyń tańdaiyn ashyp qarasań, bóbejiktiń astynda kishkene tobyqtai qyzyl daǵy bar. Attyń enesi jylqymda júr. Qaldy tory bie biyl 12 jasta, attaǵy úsh belgi enesinde de bar. Aitqanym ótirik bolsa, atty Álikeige tapsyrdym, jetelep kete bersin, – deidi.
Sarapshylar baryp tekserip kórgende Tekebaidyń aitqan belgileri rasynda da át pen bieden teń tabylady. At Tekebaiǵa berilip, Álikei jala japqandyǵy úshin aiybyn arqalap, dau sheshiledi. Búl jaǵdaidy kózimen kórgen Abaq-Kerei eliniń azamattary Tekebai shynynda da paiǵambardai qyraǵy, tolǵamdy eken dep alqasady ári áulie atyn shyǵarady.
Bir joly qyzai Balapan bi Qaraǵai batyr, Jaulybai batyr qatarly bes kisini ertip, Qarakereidiń tóresi Beksúltannyń auylyna mal dauymen barǵanda, tóre basyn kótermei qoiypty.
Sonda Tekebai:
Ei, basyńyzdy kóter,
Amandassań nemeneń keter.
Balapandai biimdi qúry qaitardyń,
Jauap ber sonyńda jeter, – depti.
Sonda tóre basyn kóterip:
«Tóre» – dedi bir qarap, sender kimsiń,
Basa-kóktep ústime neǵyp júrsiń.
Búryn úzynqúlaqtan estushi edim,
Bojban shybar Tekebai belgilisiń, – degende, Tekebai:
– Ei, tóre, maǵan bylai kórsetpe boi,
Dauǵa keldik búl emes óleń men toi.
Syrlasyń, aqyldasyń bolsa kerek,
Úzynqúlaq esekten estipsiń ǵoi.
Bailyǵyń, tóreligiń ózińe esep,
Bolamyz ba jazaly olai desek.
Meniń shybar betimdi jetkizipti-au,
Jer tauysqan búralqy ósekshi esek, – degende tóre basyn tósekten júlyp alyp, Tekebaidyń dauyn bitirip beripti.
Tekebai biden bireu:
Mynadai bir tús kórdim, joryp berińizshi? – depti.
Aityp kór, káne, – depti Tekebai.
Sonda túsin jorytqaly kelgen adam:
Túsimde kók at minip, kók úshtym,
Mekkeniń ber jaǵyna baryp tústim.
Etegim tolǵan laǵyl, gauhar eken,
Qolyma qonǵan asyl súńqar eken, – depti.
Onyń túsin Tekebai:
Kók minip kókke úshqanyń,
Janyńdy qúdai alǵan eken.
Mekkeniń bergi jaǵyna baryp tússeń,
Bir tereń kórge salǵan eken.
Etegiń tolǵan tastaryń,
Basyńa úigen tastar eken.
Qolyńa alǵan súńqaryń,
Joqtap túrǵan jas eken, – dep jorypty.
Qúdaimende tóreniń balasyn jaulasqan eli jazym qylyp ketkende tóre biraz kún qaiǵylanyp, tósekten basyn kótermei jatyp qalypty. Árkim aqyl aitsa túrmaidy. Bir kúni Tekebai sheshen kelip:
Arǵymaǵyń auyp jelge ketipti,
Kópiriń auyp selge ketipti.
Kóringen taudyń alystyǵy joq,
Kótergen júktiń auyrlyǵy joq.
Tasty bassa ketiledi,
SHymdy bassa jetiledi.
Qairaq pen qaiǵy jetiledi,
El-júrtpen jau jetiledi.
Basyńyzdy kóterińiz,
Eliń de oǵan egiledi, – dep kóńil aitqan eken.
Sóz júiesine jyǵylǵan Qúdaimende tóre qaiǵyny qairatqa jeńip, el isine qaitadan kirisken kórinedi.
Tekebai sheshennen taǵy da mynadai naqyldar qalǵan eken:
Qaratauǵa qar jaudy ketpeitúǵyn,
SHúqanaqqa su toldy keppeitúǵyn.
Almas kezdik ústaǵan qairan basym,
Túite pyshaq zar qyldy-au et jeitúǵyn.
Myna zaman zar zaman epteitúǵyn,
Kól qylsań da kóz jasyń keppeitúǵyn.
Birdi bilseń júz janǵa ósiet qyl,
Búl jalǵannan kim qalar ótpeitúǵyn.
Sortań jerge su ense,
Tereń bolar batpaǵy.
Elge arsyz qu ense,
Kópke tier shatpaǵy.
Qar ústinde qaraiǵan,
Ońai bolar atpaǵy.
Qarasu túsken kóldiń de,
Bolmas ońai qatpaǵy.
SHynaiy qyran búrkitter,
Qoyandy kórer shattaǵy.
Úzaqty kómbe etkende,
Ozbaidy deme arttaǵy.
Tyshqan apat bop kelse,
Tary túrmas qaptaǵy.
Súiegi jasyń bolmasa,
Báige alar at baptaǵy.
Kóńili izgi jandardy,
Aulaq demes jattaǵy.
SHiraqy bolar bos jigit,
Jasaqta júrse saptaǵy.
Dúńgenderden bir belgi,
Aiyr saqal jaqtaǵy.
Sart-sauannan bir belgi,
Aiǵailap asyn satpaǵy.
Qaikóilerden bir belgi,
Joq jerden pále tappaǵy.
Naǵyz jannan bir belgi,
Qúlasań jardan tartpaǵy.
Tekebai para alǵysh biler turaly:
Qaiyrymsyz jazyńnan,
Qaiyrymdy qys artyq.
Kórinbegen altynnan,
Jyltyraǵan mys artyq.
Para jegen bilerden,
Qasqyr alǵan it artyq, – degen eken.
Tekebaidyń taǵy da:
Malym bar dep maqtanba,
Boran soqsa qaitesiń?
Basym bar dep maqtanba,
Ajal jetse qaitesiń?
Tilim bar dep maqtan ba,
Sorǵa ainalsa qaitesiń?
Aqyldan artyq handyq joq,
Jomarttan artyq narlyq joq.
Bailyq – múrat emes,
Joqtyq – úyat emes, – degen naqyl óleńi de jetti búginge.
Tekebai qartaiyp, ál ústinde jatqanda, Andas eli jiylyp baryp, Tekebaidan aqyl súrapty. Sonda Tekebai sóileuge dármeni kelmei, qol isharatymen basyn bir, odan tilin bir shúqypty. Ol «Basqa pále qyzyl tilden keledi» degendi meńzegeni eken.
Qazynaly qarttardan jazyp alyp, saqtaǵan Andas OMARAQYNÚLY
Derekkóz: Doda: (Aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlary) / A. Omaraqyn ; [qúrastyrǵan: Á. Majai [j. b.] .- Taldyqorǵan : [b. j.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











