اتقا شاپساڭ قورىقپاي شاپ،
سۇيەگىڭ سىنسا ساسكە بار.
جۇت جالمار دەپ قورىقپا،
بۇلعىناياقتىڭ كەڭەسىن جاتتاپ ال.
داۋعا بەرمەس تەكەباي،
اجالعا بەرمەس ءمۇسىرباي،
بۇلعىناياق دۇنيەدەن وتەر شاعىندا:
مەن ولگەندە مەنى بۇل جەرگە قويماڭدار، – دەپتى.
ەل ونىڭ سەبەبىن سۇراعاندا:
مەنى قويعان جەردە جۇت كوپ بولادى، – دەگەن ەكەن.
كەيىن بۇلعىناياق قايتىس بولعان سوڭ جەرلەسە، سۇيەگىن جەر قوينىنان شىعارىپ تاستاپتى. بۇل ءىس ءۇش رەت قايتالاندى. سودان كەيىن بۇلعىناياقتىڭ سۇيەگىن ەرتىستىڭ سۋىنا اعىزىپ جىبەرەدى. كەيىن ول جاقتا ءۇش جىل قاتارىنان جۇت بولىپ، ەل كۇيزەلىپ، جۇرت قينالادى.
وسى سەزگە تەكەباي بي ءوزىنىڭ اق مالى، قالدى تورى اتىن ءمىنىپ بارادى. جيىن ۇستىندە قاراكەرەي توقپاق رۋىنان شىققان الىكەي بي:
– قالدى تورى ات مەنىڭ اتىم، بۇرىن جىلقىمەن قوسا قىزايدىڭ بارىمتاشىلار قۋىپ اكەتكەن، بيىل توعىزعا كەلدى، سانىندا قالى بار، وراق باس، قۇلان جال، سەنبەسەڭدەر قاراڭدار، – دەپ داۋ قوزعايدى.
تەكەباي بي:
– ات وزىمدىكى، بيىل سەگىزدە، الىكەي تەك سىرتقى بەلگىسىن كورىپ قانا جالا جاۋىپ وتىر. ودان باسقا قانداي كومەسكى بەلگىسىن ايتا الار ەكەن، – دەپ ءوزىن اقتايدى.
ساراپشىلار الىكەيدەن باسقاداي ايتارلىق بەلگى، دالەلىڭ بار ما؟ – دەپ سۇرايدى.
الىكەي باسقا بەلگىسىنىڭ جوقتىعىن، تەك اتتىڭ وزىنىكى ەكەنىن عانا داۋلاپ تۇرىپ الادى.
ساراپشى بي-بەكتەر ەندى تەكەبايعا كەلىپ:
– ال ەندى سەن سويلە، اتىڭنىڭ تاعى قانداي بەلگىلەرى بار، – دەپ سۇرايدى.
تەكەباي:
– اتتىڭ ءۇش ءتۇرلى بەلگىسى بار. ءبىرىنشى، اۋىزدىق سالاردا عانا كورىنەتىن وڭ كوزىنىڭ الدىندا جىلت ەتەر كىشكەنە بالانىڭ بارماعىنداي مەرۋەرت سىندى اعى بار. ەكىنشى، وڭ جاق ارتقى اياعىنىڭ تابان جۇرەكشەسىندە توبىقتاي قىزىل قالى بار. ءۇشىنشى، اتتىڭ تاڭدايىن اشىپ قاراساڭ، بوبەجىكتىڭ استىندا كىشكەنە توبىقتاي قىزىل داعى بار. اتتىڭ ەنەسى جىلقىمدا ءجۇر. قالدى تورى بيە بيىل 12 جاستا، اتتاعى ءۇش بەلگى ەنەسىندە دە بار. ايتقانىم وتىرىك بولسا، اتتى الىكەيگە تاپسىردىم، جەتەلەپ كەتە بەرسىن، – دەيدى.
ساراپشىلار بارىپ تەكسەرىپ كورگەندە تەكەبايدىڭ ايتقان بەلگىلەرى راسىندا دا ءات پەن بيەدەن تەڭ تابىلادى. ات تەكەبايعا بەرىلىپ، الىكەي جالا جاپقاندىعى ءۇشىن ايىبىن ارقالاپ، داۋ شەشىلەدى. بۇل جاعدايدى كوزىمەن كورگەن اباق-كەرەي ەلىنىڭ ازاماتتارى تەكەباي شىنىندا دا پايعامبارداي قىراعى، تولعامدى ەكەن دەپ القاسادى ءارى اۋليە اتىن شىعارادى.
ءبىر جولى قىزاي بالاپان بي قاراعاي باتىر، جاۋلىباي باتىر قاتارلى بەس كىسىنى ەرتىپ، قاراكەرەيدىڭ تورەسى بەكسۇلتاننىڭ اۋىلىنا مال داۋىمەن بارعاندا، تورە باسىن كوتەرمەي قويىپتى.
سوندا تەكەباي:
ەي، باسىڭىزدى كوتەر،
امانداسساڭ نەمەنەڭ كەتەر.
بالاپانداي ءبيىمدى قۇرى قايتاردىڭ،
جاۋاپ بەر سونىڭدا جەتەر، – دەپتى.
سوندا تورە باسىن كوتەرىپ:
«تورە» – دەدى ءبىر قاراپ، سەندەر كىمسىڭ،
باسا-كوكتەپ ۇستىمە نەعىپ ءجۇرسىڭ.
بۇرىن ۇزىنقۇلاقتان ەستۋشى ەدىم،
بوجبان شىبار تەكەباي بەلگىلىسىڭ، – دەگەندە، تەكەباي:
– ەي، تورە، ماعان بىلاي كورسەتپە بوي،
داۋعا كەلدىك بۇل ەمەس ولەڭ مەن توي.
سىرلاسىڭ، اقىلداسىڭ بولسا كەرەك،
ۇزىنقۇلاق ەسەكتەن ەستىپسىڭ عوي.
بايلىعىڭ، تورەلىگىڭ وزىڭە ەسەپ،
بولامىز با جازالى ولاي دەسەك.
مەنىڭ شىبار بەتىمدى جەتكىزىپتى-اۋ،
جەر تاۋىسقان بۇرالقى وسەكشى ەسەك، – دەگەندە تورە باسىن توسەكتەن جۇلىپ الىپ، تەكەبايدىڭ داۋىن ءبىتىرىپ بەرىپتى.
تەكەباي بيدەن بىرەۋ:
مىناداي ءبىر ءتۇس كوردىم، جورىپ بەرىڭىزشى؟ – دەپتى.
ايتىپ كور، كانە، – دەپتى تەكەباي.
سوندا ءتۇسىن جورىتقالى كەلگەن ادام:
تۇسىمدە كوك ات ءمىنىپ، كوك ۇشتىم،
مەككەنىڭ بەر جاعىنا بارىپ ءتۇستىم.
ەتەگىم تولعان لاعىل، گاۋھار ەكەن،
قولىما قونعان اسىل سۇڭقار ەكەن، – دەپتى.
ونىڭ ءتۇسىن تەكەباي:
كوك ءمىنىپ كوككە ۇشقانىڭ،
جانىڭدى قۇداي العان ەكەن.
مەككەنىڭ بەرگى جاعىنا بارىپ تۇسسەڭ،
ءبىر تەرەڭ كورگە سالعان ەكەن.
ەتەگىڭ تولعان تاستارىڭ،
باسىڭا ۇيگەن تاستار ەكەن.
قولىڭا العان سۇڭقارىڭ،
جوقتاپ تۇرعان جاس ەكەن، – دەپ جورىپتى.
قۇدايمەندە تورەنىڭ بالاسىن جاۋلاسقان ەلى جازىم قىلىپ كەتكەندە تورە ءبىراز كۇن قايعىلانىپ، توسەكتەن باسىن كوتەرمەي جاتىپ قالىپتى. اركىم اقىل ايتسا تۇرمايدى. ءبىر كۇنى تەكەباي شەشەن كەلىپ:
ارعىماعىڭ اۋىپ جەلگە كەتىپتى،
كوپىرىڭ اۋىپ سەلگە كەتىپتى.
كورىنگەن تاۋدىڭ الىستىعى جوق،
كوتەرگەن جۇكتىڭ اۋىرلىعى جوق.
تاستى باسسا كەتىلەدى،
شىمدى باسسا جەتىلەدى.
قايراق پەن قايعى جەتىلەدى،
ەل-جۇرتپەن جاۋ جەتىلەدى.
باسىڭىزدى كوتەرىڭىز،
ەلىڭ دە وعان ەگىلەدى، – دەپ كوڭىل ايتقان ەكەن.
ءسوز جۇيەسىنە جىعىلعان قۇدايمەندە تورە قايعىنى قايراتقا جەڭىپ، ەل ىسىنە قايتادان كىرىسكەن كورىنەدى.
تەكەباي شەشەننەن تاعى دا مىناداي ناقىلدار قالعان ەكەن:
قاراتاۋعا قار جاۋدى كەتپەيتۇعىن،
شۇقاناققا سۋ تولدى كەپپەيتۇعىن.
الماس كەزدىك ۇستاعان قايران باسىم،
تۇيتە پىشاق زار قىلدى-اۋ ەت جەيتۇعىن.
مىنا زامان زار زامان ەپتەيتۇعىن،
كول قىلساڭ دا كوز جاسىڭ كەپپەيتۇعىن.
ءبىردى بىلسەڭ ءجۇز جانعا وسيەت قىل،
بۇل جالعاننان كىم قالار وتپەيتۇعىن.
سورتاڭ جەرگە سۋ ەنسە،
تەرەڭ بولار باتپاعى.
ەلگە ارسىز قۋ ەنسە،
كوپكە تيەر شاتپاعى.
قار ۇستىندە قارايعان،
وڭاي بولار اتپاعى.
قاراسۋ تۇسكەن كولدىڭ دە،
بولماس وڭاي قاتپاعى.
شىنايى قىران بۇركىتتەر،
قوياندى كورەر شاتتاعى.
ۇزاقتى كومبە ەتكەندە،
وزبايدى دەمە ارتتاعى.
تىشقان اپات بوپ كەلسە،
تارى تۇرماس قاپتاعى.
سۇيەگى جاسىڭ بولماسا،
بايگە الار ات باپتاعى.
كوڭىلى ىزگى جانداردى،
اۋلاق دەمەس جاتتاعى.
شيراقى بولار بوس جىگىت،
جاساقتا جۇرسە ساپتاعى.
دۇڭگەندەردەن ءبىر بەلگى،
ايىر ساقال جاقتاعى.
سارت-ساۋاننان ءبىر بەلگى،
ايعايلاپ اسىن ساتپاعى.
قايكويلەردەن ءبىر بەلگى،
جوق جەردەن پالە تاپپاعى.
ناعىز جاننان ءبىر بەلگى،
قۇلاساڭ جاردان تارتپاعى.
تەكەباي پارا العىش بيلەر تۋرالى:
قايىرىمسىز جازىڭنان،
قايىرىمدى قىس ارتىق.
كورىنبەگەن التىننان،
جىلتىراعان مىس ارتىق.
پارا جەگەن بيلەردەن،
قاسقىر العان يت ارتىق، – دەگەن ەكەن.
تەكەبايدىڭ تاعى دا:
مالىم بار دەپ ماقتانبا،
بوران سوقسا قايتەسىڭ؟
باسىم بار دەپ ماقتانبا،
اجال جەتسە قايتەسىڭ؟
ءتىلىم بار دەپ ماقتان با،
سورعا اينالسا قايتەسىڭ؟
اقىلدان ارتىق حاندىق جوق،
جومارتتان ارتىق نارلىق جوق.
بايلىق – مۇرات ەمەس،
جوقتىق – ۇيات ەمەس، – دەگەن ناقىل ولەڭى دە جەتتى بۇگىنگە.
تەكەباي قارتايىپ، ءال ۇستىندە جاتقاندا، انداس ەلى جيىلىپ بارىپ، تەكەبايدان اقىل سۇراپتى. سوندا تەكەباي سويلەۋگە دارمەنى كەلمەي، قول يشاراتىمەن باسىن ءبىر، ودان ءتىلىن ءبىر شۇقىپتى. ول «باسقا پالە قىزىل تىلدەن كەلەدى» دەگەندى مەڭزەگەنى ەكەن.
قازىنالى قارتتاردان جازىپ الىپ، ساقتاعان انداس وماراقىنۇلى
دەرەككوز: دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











