1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ شىعۋ تاريحى جونىندە ءالى دە بەلگىسىز جايتتار دا، ايتىلماي جۇرگەن اڭگىمەلەر دە بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى – جەتىسۋدىڭ قارقارا جارمەڭكەسىندەگى البانداردىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى. ونى ءسوز ەتكەندە، اۋىزعا الدىمەن باتىر ۇزاق، جامەڭكە شەشەن جانە ەر اۋباكىردىڭ ەسىمدەرى ورالادى.
ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» كىتابىنىڭ باس قاھارماندارى جامەڭكە مەن ۇزاق قاراقولدىڭ ازاپ تۇرمەسىندە ولتىرىلسە، اۋباكىر جارالى كۇيىندە ءتىرى شىققان ادامنىڭ ءبىرى. تۇرمەدە اتىس بولىپ، كوپ ادام سوڭعى دەمدەرى بىتكەنشە قارسىلاسىپ، قايرات كورسەتكەن. «ولسەك، قارسىلاسىپ ولەيىك. اياناتىن نە قالدى ەندى، ۇمتىل! ۇستا انا مىلتىقتى» دەپ، ۇزاق ايقاي سالىپ جىبەرىپ، ەسىككە قاراي تاپ بەردى» دەپ جازادى جازۋشى. بۇدان كەيىن اۋباكىر مەن سىبانقۇل دا قاراپ قالماي ارەكەت ەتكەن. جارالى بولسا دا كامەراداعى ناردىڭ تاقتايىن جۇلىپ الىپ، ەسىكتى بۇزىپ، اباقتىنىڭ دۋالىنان قارعىعان. سىبانقۇلعا وق ءتيىپ قۇلاعان. ۇزاق پەن اۋباكىر جارالى كۇيدە سىرتقا شىققان. جارالى ۇزاق اۋباكىرگە: «ۋھ… بىتكەنىم وسى عوي… بار ەندى… قاش… البان بالاسىنا ءتىرى قالساڭ سالەم ايت… ارمان جوق… ەل ءۇشىن…» – دەدى دە، كوزىن جۇمىپ قايتا تالىپ كەتىپ بارا جاتتى. وسى كەزدە جاقىن ماڭنان مىلتىق داۋىسى ەستىلىپ، قۋعىنشىلاردىڭ تاياپ قالعانىن سەزگەن اۋباكىر كىدىرۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىنىپ، «قوش! قايران ۇزاق… جاماندىعىم بولسا كەش، جارقىنىم» دەپ قوشتاسادى.
ۇزاقتى ارەڭ قيعان اۋباكىردىڭ ەكى تارانشى، ءبىر قىرعىزبەن جاسىرىن قاشىپ، ءبىر قوراعا تىعىلعاندىعىن اۋەزوۆ جازعان. ال بۇدان كەيىن اۋباكىردىڭ ءومىرى نە بولدى ەكەن دەپ ويلايسىڭ. اۋباكىر ءوز ەستەلىگىندە: «كەش باتقاننان كەيىن ءتۇن جامىلىپ، جاقىن جەردەگى قارابولدەن دەگەن تاۋعا جەتتىم. ءال-دارمەنىم قۇرىپ، تاڭ اتا بالپىق دەگەننىڭ ۇيىنە جەتىپ، دەنەمدەگى ءۇش وقتى وتاشىعا العىزىپ، جارالى جەرىنە مىلتىقتىڭ ءدارىسىن قۇيعىزدىم. ءبىر ات تاۋىپ ءمىنىپ، تۇندەلەتە سارىتاۋداعى ۇيىمە كەلدىم» دەيدى. باسشىسىز قالعان ەلدىڭ كوبى ورىستىڭ اسكەرىنەن قورقىپ، قىتايعا ۇرىككەن. اۋباكىر سولارمەن بىرگە كەتىپ، ءبىر جىلدان سوڭ قايتا كەلگەن. ول راس سياقتى. ويتكەنى 1928 جىلى ەلدىڭ ىشىندە باي مەن كەدەي كۇرەسى باستالادى. بايلار كامپىسكەلەنىپ، مۇلكى تاركىلەندى. تىقىر اۋباكىردىڭ تۋعان-تۋىستارىنا، جەكجات-جۇراتتارىنا دا تۇسەدى. الدى تۇتقىندالىپ، تۋىسقاندار اراسىندا ابىگەر باستالعاندا ءىنىسى «قيلى زامان» كىتابىنداعى جانسەيىت (اتاقتى قولمەرگەن جاقىپبەردى) اعاسىنا «قىتايعا كەتەيىك» دەپتى. بىراق اعاسى كونبەيدى. «ول جاققا دا بارىپ كوردىك قوي. نە تۇراق تاپتىق؟ كەتەم دەسەڭدەر، وزدەرىڭ بىلىڭدەر. ال مەن بولسام، ءوز باسىم ەشقايدا قوزعالمايمىن. ماعان رەنجىمەڭدەر» دەپ جاۋاپ بەرەدى.
كەڭەس وكىمەتى تۇپكىلىكتى ورناعاننان كەيىن 1916 جىلعى اق پاتشاعا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ماڭىزدىلىعى وكىمەت تاراپىنان جاريا ەتىلەدى. سونىڭ ىشىندە قارقارا جارمەڭكەسىندەگى البان كوتەرىلىسى دە نازاردان تىس قالماي، ونى زەرتتەپ، قاھارماندارىن دارىپتەۋ، ەلگە جاريا ەتۋ جونىندە نۇسقاۋ تۇسەدى. 1921 جىلدارى كەڭەس وكىمەتى كوتەرىلىس بولعان جەرلەر مەن وعان قاتىسقان بەلسەندى كۇرەسكەرلەر جونىندە ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىندا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرادى. بۇل جۇمىسقا ءىلياس جانسۇگىروۆ تە قاتىسقان دەگەن دەرەكتەر ءىلياستىڭ جارى فاتيما عابيتوۆانىڭ ەستەلىكتەرىندە كەزدەسەدى. «1916 جىلدىڭ كوتەرىلىسى جايلى كوپ داپتەرلەر بار ەدى. 1921 جىلى «سرەدازبيۋرو» كوتەرىلىس بولعان جەتىسۋدىڭ جەر-جەرىنە كوميسسيا شىعارىپ، كوتەرىلىس جايلى ماتەريال جيناتقان. سول كوميسسيانىڭ حاتشىسى ءىلياس بولىپ، جينالعان ماتەريالداردان وزىنە كوشىرمە قالدىرعان ەكەن. ءبىزدىڭ ءۇي كوشى-قون بولعاندىقتان كىتاپتار دا، باسقا زاتتار دا ءاربىر جەردە ءۇيىلىپ-ءۇيىلىپ جاتاتىن» دەپ جازۋى تەگىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ءىسى دە قولعا الىنادى. 1926 جىلدىڭ كۇز ايىندا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى وراز جاندوسوۆ، ىدىرىس كوشكىنوۆ، اۋباكىر ءجۇنىسوۆ، قالدىباي ابدوللاۇلى جانە باسقالاردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قارقارادا جارمەڭكە ءوتىپ، البان كوتەرىلىسىنىڭ 10 جىلدىعى اتالىپ وتەدى. جارمەڭكەدە ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەندەردى ەسكە الىپ، دارىپتەيدى. كوتەرىلىستىڭ باس قاھارمانىنىڭ ءبىرى، قاراقول اباقتىسىنان ءتىرى شىققان ەر اۋباكىر سولتانبەكۇلىنا دا قۇرمەت كورسەتىلەدى. مەرەكەگە قىزىلوردادان بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى سەركە قوجامقۇلوۆ، امىرە قاشاۋباەۆ، ەلۋباي ومىرزاقوۆ، يسا بايزاقوۆ، قاليبەك قۋانىشباەۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، زاۋرە اتاباەۆا، ءماجيت داۋلەتباەۆ كەلىپ، حالىق الدىندا ءۇش كۇن ونەر كورسەتەدى. 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ تۋ كوتەرىلگەن ايتتوبەدە ەلى ءۇشىن قان توككەن بوزداقتارعا ارناپ، تاس ءۇيىلىپ بەلگى قويىلادى. تاس ۇيىلگەن توبەنى وسىدان كەيىن ەرەۋىلتوبە دەپ اتالۋ تۋرالى ۇسىنىس قابىلدايدى. بۇل شارا تۋرالى سۋىرىپسالما اقىن يسا بايزاقوۆ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە ماقالا جاريالايدى.
وسىدان كەيىن قارقاراداعى وقيعانى زەرتتەۋ ماقساتىندا بۇل وڭىرگە مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءىلياس جانسۇگىروۆ كەلىپ، كوتەرىلىس بولعان جەرلەرمەن جەتە تانىسادى. قارقارا جارمەڭكەسىندە بولىپ، كوتەرىلىسكە قاتىسقاندارمەن كەزدەسىپ، ماتەريال جينايدى. جازۋشى سول ساپارىندا اۋباكىرمەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەسكەن. سەبەبى، اۋباكىر ساۋاتتى، ءارى سوزگە شەشەن، بيلىككە ەرتە ارالاسقان ادام بولعان. كوتەرىلىستىڭ قاي جەردە باستالىپ، وعان قالاي قاتىسقاندارى جونىندە ايتىپ بەرگەن. اباقتى ىشىندەگى جامەڭكەنىڭ ءولىمى، ونداعى اتىس، ولگەن ادامدار جانە ۇزاقتى تۇرمەدەن الىپ شىققاندىعى اۋباكىردىڭ اڭگىمەلەۋى مەن جازىلعان جايتتار دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. وعان دالەل – كوتەرىلىسكە قاتىسىپ، ۇزاق باتىردىڭ قاسىندا جۇرگەن قابىلبەك ساۋرانباەۆتىڭ ەستەلىگىندە اۋەزوۆپەن كەزدەسكەن ونشاقتى ادامنىڭ ءتىزىمىنىڭ ىشىندە اۋباكىردىڭ دە اتى اتالادى.
1975 جىلى كەگەن اۋىلىندا قايتىس بولعان ەسەنامان قوسىمباەۆتىڭ ەستەلىگىندە مىناداي جولدار بار: «ول كەزدە كەگەن، قارقارا، شىرعاناق ەلدى مەكەندەرى ءبىر ايماقتىق سەلسوۆەتكە قارايتىن. مەن حاتشى ەدىم. سىرتتان كەلگەن ادامدار جۇمىستارىن الدىمەن بىزگە ايتاتىن. ءبىز قاجەتتى جاردەمىمىزدى جاساپ، جۇمىسىن بىتىرۋگە كومەك جاسايتىنبىز. 1927 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الماتىدان م. اۋەزوۆ كەلدى. سويلەستىك. كەلۋ ساپارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى. ءبىز جارمەڭكەدەگى حالىقتىڭ باسىن قوسىپ بەردىك. م. اۋەزوۆ حالىق الدىندا ءسوز سويلەپ، ەرەكشە شەشەندىگىمەن حالىقتىڭ ىقىلاسىن وزىنە بىردەن باۋراپ الدى. مەن قاراشتىڭ سازىنا (بولەكساز بەن كەگەننىڭ ورتاسىنداعى جازىق جەر) ەكى قازاق ءۇي تىكتىردىم. بىرەۋىندە كەلگەن كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ، قىمىز ىشەتىن، ەكىنشىسىندە ءوزى وتىرىپ، جازۋ جازاتىن. وسىلايشا ءبىر اي شاماسىندا جاتىپ، «قيلى زامان» ماتەريالدارىن جيناعان».
بۇل جەرگە اۋباكىردىڭ اتاقونىسى ءتيىپ تۇر. جازۋشى اۋباكىرمەن وقيعا بولعان جەردى بىرگە ارالاپ، اڭگىمەلەسكەن. اۋباكىردىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىرى وڭاي بولمايدى. 1928 جىلعى ءىرى بايلاردى كامپەسكەلەپ، تاركىلەۋ كەزىندە «شىنجىربالاق، ءشۇبارتوس، جۋان اتانىڭ ۇرپاعى» دەگەن ەل اراسىنداعى كوز الارتۋدىڭ سالقىندىعى كورىنە باستايدى. قۋدالاۋعا ىلىنگەن تۋعان-تۋىسقاندارىنا ەلدەگى شولاق بەلسەندىلەردىڭ ارەكەتى تىنىشتىق بەرمەيدى. بىراق اۋباكىر كەڭەس وكىمەتىنە سەنگەن. وكىمەتتىڭ بەلگىلى ادامدارىمەن ارالاسىپ سىيلاسۋى دا بار، ءوزىنىڭ ايەلدەرى قالجان مەن كۇلجاننىڭ توركىندەرىنىڭ وكىمەتشىلدەرى دە بولعان. ولار: «اۋكە، ءسىز اق پاتشا وكىمەتىنە قارسى شىققان ادامسىز. كەڭەس وكىمەتى ەڭبەگىڭىزدى باعالايدى، قامقورلىق جاسايدى. قازىرگى كەيبىر وعاش ىستەر وكىمەتتىڭ ساياساتىن دۇرىس تۇسىنبەۋشىلەردىڭ سولاقايلىعىنان بولىپ جاتقان ۋاقىتشا نارسەلەر. كوپ ۇزاماي ءبارى دە ءبىر قالىپقا تۇسەدى. ءسىز اعايىننىڭ ازعىرۋىنا سەنىپ قوبالجىماڭىز، ەشقايدا قوزعالماڭىز» دەپ كەڭەس بەرەدى. وسىدان كەيىن اۋباكىر شەكارادان ءوتۋدى ويلاماعان. الايدا ەل ىشىندە سولتانبەك تۇقىمىنىڭ ءبىرازى تاركىلەنىپ، كامپەسكەگە ۇشىرايدى. جازاعا تارتىلىپ، ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدى كورىنەدى. تۋىسقاندارى قورقىپ، قىتايعا كوشۋدى ويلايدى، بىراق ولار اۋباكىردى جالعىز قالدىرعىلارى كەلمەيدى. اقىرى ءىنىسى جاقىپبەردىنىڭ 1916 جىلى اۋباكىردى قاراقول اباقتىسىنا شەشەسىمەن ىزدەپ بارعان بالاسى تۇرسىنبايدى وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتۋى سەبەپشى بولىپ، اۋباكىر امالسىز شەكارا اسىپ، بۇرىننان جاقسى تانىسى، ءارى سىيلاسى ءدارۋباي اقالاقشىنىڭ اۋىلىنا قونىستانادى. بۇل 1928 جىلدىڭ كۇزى ەكەن. اۋباكىر بۇل جاقتا تۇرمەدە ءۇش جەرىنەن تيگەن وقتىڭ زاردابىن تارتىپ، 1929 جىلدىڭ مامىر ايىندا قۇلجا قالاسىنا تاياۋ ابلاش-اقتام دەگەن جەردە 57 جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى. اعاسىنىڭ ءولىمى جاقىپبەردىگە وڭاي تيمەدى. قىرقىن وتكىزگەن كۇنى جاقىپبەردى اعايىن-تۋىسىمەن اقىلداسىپ، ابلاش-اقتامداعى قورىمعا جەرلەنگەن اعاسىنىڭ باسىنا كۇمبەز ورناتۋ ءۇشىن مەشىت ءمازىمى مامەت توقتىعا ءبىر ات بەرىپ، كەلىسىم جاسايدى. ولار باسقا جەرگە قونىس اۋدارىپ كوشەدى. ەسىل ەردىڭ ءومىر تاريحى وسىلاي اياقتالادى. كوپ جىلدار وتكەننەن كەيىن، ياعني 2010 جىلدارى جات جەردە ەلەۋسىز قالعان اۋباكىردىڭ باسىنا بالاسى باۋكەي قاريا قۇلپىتاس ورناتىپ، اس بەرگەن. بۇل ەسىل ەردىڭ ارتىندا جوقتاۋشىسى بار ەكەنىن تانىتادى.
اۋباكىر سولتانبەكۇلى 1871 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانى (بۇرىنعى كەگەن اۋدانى) قازىرگى جىلىساي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قۋلىق تاۋىنىڭ كۇنگەي بوكتەرىندەگى اتا قونىسى سولتانبەك سايىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى سولتانبەكتىڭ ارعى اتالارى دا ەلدىڭ جوقتاۋشىسى، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەندەر. اتاسى پۇسىرمان جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سوعىسقان اتاقتى باتىر، اكەسى تازابەك اق پاتشانىڭ وتارلاۋ ساياساتىن قولداماي، ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جولىندا جانىن پيدا ەتكەن. ال اكەسى سولتانبەك قارقارا وڭىرىنە تانىمال بەدەلدى رۋباسى، ەل ىشىندەگى داۋ-دامايعا تورەلىك ايتىپ، ادىلدىكپەن شەشكەن شەشەن. ەلدى وتىرىقشىلدىققا، ەگىن ەگۋگە بەيىمدەگەن ىستەرىمەن جۇرتتىڭ ەسىندە قالعان.
سولتانبەك ەل اراسىنداعى داۋدى رەتتەپ، البان-بۇعىنىڭ ىنتىماعىن، تاتۋلىعىن ساقتاۋدا ۇلكەن جۇمىستار اتقارعان. ونىڭ وسى ءىسىن باعالاعان ەل البان-بۇعىنىڭ حانى دەپ تە اتاپتى. سولتانبەك زور دەنەلى، اسا كورىكتى، سوزگە شەشەن كىسى ەكەن. تالاي رەت قىرعىز بەن البان اراسىنداعى داۋعا قاتىسقان شەشەن ءبىر داۋدا سوزگە جۇيرىك ادەبىمەن ءىستى ءبىتىرىپ، شەشىمىمەن جۇرتتى تەرەڭ يلاندىرعان. سول جولى سولتانبەكتىڭ ەرەكشە قابىلەتتىلىگىنە قايران قالىپتى. وسىدان كەيىن قىرعىز جاعىنان كوز تيگەن دەگەن اڭگىمە ايتىلادى. ەندى ءبىر اڭگىمەدە سولتانبەك قىرعىزدىڭ ءبىر اتاقتى مانابىندا قوناقتا بولعاندا ونىڭ كەلىستى كەلبەتىن كورۋگە كوپشىلىك ىنتىق بولعان دەسەدى. كورۋگە كەلگەندەر كيىز ءۇيدىڭ جاپسارىنان سىعالاپتى. سول ساپاردان كەيىن جول-جونەكەي قاتتى اۋىرىپ، كوپ ۇزاماي كوز جۇمىپتى. ءمايىتتى جۋعاندار ونىڭ وڭ جاق سانى تالاۋراپ قارايىپ كەتكەندىگىن كورىپتى. بي ەلۋگە تايانعان شاعىندا قايتىس بولىپتى.
اتاقتى اۋلەتتە ومىرگە كەلگەن اۋباكىردىڭ دە اتالارىنا تارتىپ تۋعاندىعىن ونىڭ ءومىر جولدارى ايعاقتايدى. جاستايىنان زەرەك، ۇعىمتال بولىپ وسكەن. اكەسى بالاسىنىڭ وسى قاسيەتىن ءبىلىپ، مۇسىلمانشا وقىتىپ، ساۋاتىن اشقان. قارقارانى مەكەندەگەن المەرەك ۇرپاقتارى – بابا، توقان جانە جانىبەككە قاراستى جاركەنت ۋەزىندەگى مەركى بولىسىنىڭ بولىسى بولادى. اتاسى تازابەك ءوز ۇلى سولتانبەكتەن 1871 جىلى كوزى تىرىسىندە دۇنيەگە كەلگەن نەمەرەسى اۋباكىردى جورگەگىندە تانىپ، ەل ءۇشىن ەتىنەن ەت كەسەرلىك جان بولاتىنىن بولجايدى. اتاقتى شەشەن جامەڭكە، باتىر ۇزاقتارمەن قاتار ءجۇرىپ، البان-بۇعى جانە قىتايداعى شەكاراعا قاتىستى ماسەلەگە قاتىسادى.
قارقاراداعى البان كوتەرىلىسىندەگى ءىرى ەكى تۇلعا – جامەڭكە شەشەن مەن ۇزاق باتىردان كەيىن اۋباكىردىڭ ەسىمى اتالادى. دەمەك، اۋباكىر دە ۇلكەن تۇلعا. ەل، جەر ءۇشىن جان قيعان ازامات. الايدا كەڭەستىك جۇيە اۋباكىردى باي، بولىس بولعاندىعىنان اتاۋسىز قالدىردى. ەندى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا ونىڭ ەسىمى جاڭارۋى كەرەك-اق. بۇل ءۇشىن اۋباكىرگە ەسكەرتكىش ورناتىپ، كوشە مەن مەكتەپ اتتارى بەرىلىپ جاتسا، ونىڭ رۋحى ريزا بولىپ، ۇرپاق اۋەزوۆتىڭ كەيىپكەرىن تانىپ وسەر ەدى.
جەكسەن الپارتەگىنىڭ ەستەلىگى،
الماتى قالاسى.
جاريالاندى. – تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى.№98. 2016. -3 ب.
دەرەكوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











