Meniń ákemniń tuǵan aǵasy Baibalaev Qúrmanbai elge tanymal, kózi ashyq, kókiregi oyau, últjandy adam bolatyn.
Ataqty Qarqara jármeńkesiniń sharuashylyq isin basqarǵan. El jaqsylary jazdyń 3-4 aiynda osy jármeńkege jinalyp, úly dúbir tamasha, toi-dumanǵa ainaldyryp, ainaladaǵy eldiń kóńil- kúiin bir kóterip tastaidy eken.
Meniń sheshem (Qúrmanbaidyń kelini) Úmit ol kúnderdi bylai dep eske alushy edi:
«…Aituly belgili qonaqtarǵa arnaiy úi tigilip, alańsyz demalyp, tamashalauǵa jaǵdai tuǵyzylatyn. Esesine olar da tamashany tamashaǵa qosatyn. Tigilgen úidiń úzikterin túrip tastap Ámire Qashaubaev án shyrqaǵanda úni Qarqara jármeńkesiniń basynan ayaǵyna ketushi edi. Qazaqtyń attysy at ústinde, jayauy jata qalyp án tyńdaityn. Serke Qojamqúlov, Qalibek Quanyshbaev, Qanabek Baiseiitov bai, baidyń kempiri, toqaly, jalshysy bolyp oinap, eldi qyran-topan kúlkige batyratyn. Isa Baiúzaqov “bir túnde bilte shamnyń jaryǵymen jazyp shyqtym” dep, “Aqbópe” poemasyn oqityn».
Qúrmanbai ákem sol birtuar azamattardyń aq batasyn alǵan kisi bolatyn. Qúrmanbai jeti aǵaiyndy edi. Baibalanyń jeti balasy el alǵashqy otyryqshylyqqa kóshkende birigip kirpish qúiyp, qaraǵai tilip, auyldan danǵyratyp úi saldyrady.
“Aǵaiyn bar bolsań kóre almaidy, joq bolsań bere almaidy” degendei, bir auyldas aǵaiyn Baibala baidyń balasy Qúrmanbai, áne, bailyǵyn istep, han saraiyndai úi saldy, kedei-kepshikterdiń eńbegin qanap”,… dep aryz domalatyp, ústatty. Biz Jylysaida túratynbyz. Úzynbúlaqtyń eki arasy jaqyn, jayau kelsem, tóbesi shoshaq bas kiim kigen (GPU deitinbiz) eki adam atqa mingizip aidap barady. Úi ishi u da shu, jylau-syqtau. SHeshemiz Záure ekiqabat, toqsandaǵy ájem Kishimjan, 2-3 jasar balasy Ermek, kishkentai qaryndasym Klara osylaisha ańyrap qala berdi.
Ákemiz Qúrmanbai sol ketkennen mol ketip, Vladivostoktan biraq shyqty. Bir kúnderde 1937 jyly zar-zapyran ókinish aralas bir hat keldi óleńdetip.
“Ermegim, úzap kettim qaraǵymnan,
Zar boldym bir súyuge tamaǵyńnan.
El-júrtym, jetim jaiyn bilesiń ǵoi,
Ózińniń kem kórmeshi qaraǵyńnan….
Baibala úly Qúrmanbai dep bilersizder,” degendei
óksik hattar múnan keiin de kelip jatty.
1940 jyly bir qazaq, bir bashqúrttan óleńmen jazylǵan suyq hat keldi. “…Men Qúrekeńmen sotty bolyp júrgende tabystym. Auyr azapty birge kórdik. Múnda kórgen qiynshylyǵymyzdy adam balasynyń basyna bermesin. Men siyaqty ol da bolmashy nárse úshin sottalypty. Ózi sondai parasatty, aqyldy, qamqor azamat eken. Osyndai azamatqa qastandyq jasaǵan adamnyń ózi de ońa qoimas. Auyr azapqa shydamai, auyryp qaitys boldy. Men óz qolymmen jerledim, Qúran baǵyshtadym.
Eger osy azaptan qútylsam, mindetti túrde auyldaryńyzǵa, Qúrekeńniń otbasyna baryp qaitamyn,” – depti hatta. Biraq Úly Otan soǵysy bastalyp ketti, kelmedi, bar ma, joq pa ol beibaq, bilmeimiz.
Qúrmanbaidyń otbasynyń da auylda kórmegen azaby-tozaǵy joq. SHeshemiz Záure sol qaiǵy-qasirettiń azabynan kóp keshikpei qaitys boldy.
Ákemiz Qúrmanbai balasy Ermekti Ishán (Rysjan) ápkemizge amanattap ketken, úlken ákemiz Sársebek qolyna aldy. Úlken balasy Zeiden soǵysqa ketip, qaitpady. Úlken apam (ájem Kishimjan), qaryndasym Klara men, úsheumizdiń tauqymetimizdi sheshem Úmit birkisidei kóterip, mehnat, azap-tozaqtyń otyn kósep júrip baǵyp qaqty.
Búl qasiret jalǵyz bizdiń otbasymyzdyń basynan ótken tarih emes, barsha qazaq balasynyń basynan ótken qaratúnek edi ǵoi.
Táuelsizdiktiń aq tańy atyp, jazyqsyz japa kórip ólgenderimiz tirilip, óshken oty qaita jandy. Meniń dosym, qúrdasym, bauyrym Zyqaev Ádilhan balalaryna bas bolyp, jazyqsyz jazalanǵan óz ákesi Ashadannan bastap 165 ákemizge Kegennen eńseli eskertish ornatty. Jyl saiyn el bolyp, júrt bolyp basyna baryp, qaraly kúnniń aqtańdaqtaryn ashyp aityp, eske alyp, bozdaqtardy úrpaqtary bir aunatyp túsiredi.
Zaman ózgerdi, adamdar da ózgerdi. Myna beibit ómirde qazaqtyń jańa úrpaqtary ósip-ónip, kógerip-kókteude. Tipti Táuelsizdik alǵan jyly tuǵandardyń ózi 25 jasqa kelipti. Meniń nemere qyzym Aidana Maqsatqyzy Orazaeva Táuelsizdikpen túidei qúrdas. Biyl jańa otau qúryp, ómirlik jar tauyp, úlan-ǵaiyr toi jasap úzatylyp, meni úshpaqqa shyǵardy.
Ermegim de 80-nen asyp, basy aman, bauyry bútin tirlik keshude. Nemere-shóberelerdiń atasy úlyn úyaǵa, qyzyn qiyaǵa qondyryp, júbaiy Jalǵaspen baqytty ómir súrude.
Biz, ómirdiń nebir qiyametin kórgen qariyalar: “Elimiz aman, júrttymyz tynysh bolsa eken, beibit ómir jalǵasyn tauyp, aǵaiynyń arazdyǵy azaiyp, yntymaq, birligi arta berse eken, úrpaǵymyz bai-quatty óskeleń ómir keshse eken, qazaǵym Máńgilik El bolu armanyna jetse eken”…dep dúǵa jasap, kúnimizdi ótkizudemiz. Láiim solai bolǵai!
Sovet Orazaevtyń esteligi,
Raiymbek audanynyń
Qúrmetti azamaty.
Jariyalandy. – Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №121. 2016. -3 b.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











