جەر جانناتى جەتىسۋدىڭ شۇرايلى ءوڭىرى سارقاندا تاعدىرلى تۇلعالاردىڭ از بولماعاندىعى تاريحتان بەلگىلى. ايماققا ءنار بەرەتىن ءۇش وزەندى قاتار ەمىپ، مال شارۋاشىلىعى مەن ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، باعزىدان بەرى باقۋاتتى تۇرمىس كەشكەن ەلدىڭ باعىتتاۋشىسى، ارينە، جاقسى مەن جايساڭداردان سارالانعان كوشباسشىلارى بولعانى انىق.
سادىردىڭ مامبەتەيىنەن تاراعان اقتاۋۇلى بازارباي بي 1840 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1888 جىلى تىرلىك ساپارى شەكتەلگەن ەلەۋلى تۇلعا. تىرلىگىندە ادىلدىگىمەن تانىلعان، قارا قىلدى قاق جاراتىن بي اتانىپ، بولىس بولعان ەكەن.
جەتىسۋ وبلىسى، سارقان اۋدانى امانگەلدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىنداعى اقتاۋۇلى بازارباي بي كەسەنەسىنە الىستان زيارات ەتىپ كەلەتىندەر كوپ. ولاي بولاتىن ءجونى بار. زامانىندا بازارباي بي ءتۇيىنى قيىن داۋلاردى ستارشىندارعا، ونباسىلارعا تاپسىرماي، تورەلىكتى ءوزى شىعىپتى. جانە شەشىمدەرىنەن شي شىقپاعانىن كونەكوزدەر كەيىنگىلەرگە جەتكىزگەن. الىستان ات ارىلتىپ كەلگەندەر ءبيدىڭ ادالدىعىن، ادىلدىگىن اينالاسىنا ايگىلەگەن.
بابا كەسەنەسىنە ءبىزدىڭ دە جولىمىز تۇسكەن ەدى. سول جولى بارلىبەك اينابەكوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تاريحي كەسەنەگە بابا ۇرپاقتارى ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى.
بازاربايدىڭ بالاسى تاسىبەك تە 20 جاسىندا بيلىك ايتىپ، بەدەلدى بيلەردىڭ ءبىرى اتانىپتى. ەل سەنىمىن يەلەنىپ، بولىستىققا دا سايلانعان. قىسقاش سادىر بولىسىن قۇرۋدا ەرەكشە قارىم-قابىلەتىمەن، قاجىر-قايراتىمەن دارالانادى. قابىلەتتى جىگىت ورىسشا ءتىل ۇيرەنىپ، ءبىرشاما توسەلگەننەن كەيىن، ورىسشا وقۋعا تارتادى. اۋىلداردا مەشىت اشىپ، ساۋاتتاندىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىردى. الاساپىران زاماندا تاۋەلسىز قازاق ەلىن قۇرامىز دەگەن الاشورداشىلاردىڭ قاتارىنان كورىنگەن.
– مەنىڭ اجەم جىبەك قايناربايقىزى 14 جاسىندا مامبەتەي اۋىلىنا كەلىن بولىپ ءتۇسىپتى، – دەيدى وسى وڭىردەگى جاقسىلار مەن جايساڭدار جونىندەگى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە قانىق زەردەلى اعامىز جانات مۇحامەتقاليۇلى. – سوندا بازارباي ءبيدىڭ زيراتى بار ەدى، ەسكەرتكىش كۇمبەز كوركەمدىگىمەن كوز تارتىپ تۇراتىن. تاسىبەك بولىس اۋىلعا كەلگەندە اۋىلدىڭ كەلىندەرى كوزىنە كورىنۋگە باتپاي، كيىز ءۇيدىڭ جابىعىنان سىعالايتىن. زور دەنەلى، وتكىر كوزدى، سۇستى ادام ەدى، – دەپ ايتىپ وتىراتىن اجەم.
جاكەڭنىڭ وسى دەرەكتى بەرگەن اجەسى 1904 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. دەمەك بولىس اۋىلىنا كەلىن بولىپ ءتۇسۋى 1918 جىلعا ورايلاس كەلەدى.
بازارباي ءبيدىڭ جولىن جالعاستىرىپ، تۋرا شەشىم ايتۋىمەن تاسىبەك بولىس تا ەل ەسىندە قالدى. توپتا تارتىنباي سويلەيتىن، كەسىمدى بيلىك ايتاتىن، ءسوزىن ويازعا وتكىزە الاتىن باتىل، شەشەن، ءادىل، تاپقىر تۇلعانى ەل-جۇرتىنىڭ ۇمىتپاسى انىق.
تاسىبەك بي دە زامانداستارى سياقتى 1928 جىلى تاركىلەنىپ، ورالعا جەر اۋدارىلادى. جولدا ۇستىنە شەشەك شىعىپ، قايتىس بولعان ەكەن.
1917 جىلدارى اق پەن قىزىلدىڭ ارپالىسى كەزىندە قىزىلداردىڭ اسكەرىنە كولىك، كيىم-كەشەك، تاماقتارىنا دەيىن بەرىپ جاردەم كورسەتىپ تۇرعان. وسى جاقسىلىعىمدى ەسكەرەتىن شىعار دەپ ارعى بەتكە (قىتايعا) قاشپاعان. قىزىلدارعا قاتتى سەنگەن.
قالامگەر-قايراتكەر كاكىمجان قازىباەۆتىڭ «سۇراپىل» رومانىندا تاسىبەك بولىس تۋرالى قۇندى دەرەكتەر بار.
بولىستىڭ قاسيەتتىلىگىن، ەرەكشەلىگىن ەمىس-ەمىس بولسا دا ەل اۋزىنان ەستىپ جۇردىك. مىنا تومەندەگى وقيعانى اباي اۋىلىنىڭ تۋماسى بولات قۇتتىبەكوۆ اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى:
– تاركىلەنىپ، تاعدىرى شەشىلىپ قالعان كەزەڭدە اتقوسشىلىققا جاراپ جۇرگەن جاس جىگىتكە باتاسىن بەرىپتى دەسەدى:
– قاسيەتىم بالالارىما قونبايتىن ءتۇرى بار. باتامدى ساعان بەرەيىن. العىرلىعىڭ، زەرەكتىگىڭ مەنىڭ كوكەيىمە قونادى. اتىڭا ءمىن دە، ارتىڭا قارايلاماي شىعىستى بەتكە الارسىڭ. بىراق ارتىڭا قاراۋشى بولما، – دەپ نىعىزداپ تۇرىپ تاپسىرىپتى.
بولىستىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن جاس جىگىت اتتانىپ بارا جاتىپ اۋەستىگى ۇستاپ ارتىنا قاراسا، بولىستىڭ ەكى يىعىندا وت جانىپ تۇر ەكەن.
– ءاي، بالام-اي، قاسيەتىم ساعان قونسىن دەپ ىقىلاسىم ءتۇسىپ ەدى. امال نە، شارتتى ءوزىڭ بۇزدىڭ، – دەپ وكىنگەن كورىنەدى بولىس.
جىلدار ءوتتى، عاسىر الماستى، زامان وزگەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسىندە كەزىندە «حالىق جاۋى» اتانعان جاقسى-جايساڭدارىمىزدى قايتا تانۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وسى تۇرعىدا تاسىبەك بولىس زەردەلى زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇرعان، ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا لايىقتى تاعدىرلى تۇلعا.
جومارت يگىمان،
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
سارقان اۋدانى،
جەتىسۋ وبلىسى.
جاريالاندى. -تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №104.2022. -3 ب.
.
جالعاسى بار…











