Osy sъezge Tekebai bi óziniń aq maly, qaldy tory atyn minip barady. Jiyn ústinde Qarakerei toqpaq ruynan shyqqan Álikei bi:
– Qalde tory at meniń atym, búryn jylqymen qosa Qyzaidyń barymtashylaryn quyp áketken, biyl toǵyzǵa keldi, sanynda qaly bar, oraq bas, qúlan jal, senbeseńder qarańdar, – dep dau qozǵaidy.
Tekebai bi:
– At ózimdiki, biyl segizde, Álikei tek syrtqy belgisin kórip qana jala jauyp otyr. Onan basqa qandai kómeski belgisin aita alar eken, -dep ózin aqtaidy.
Sarapshylar Álikeiden basqadai aitarlyq belgi, dáleli bar ma? – dep súraidy.
Álikei basqa belgisiniń joqtyǵyn, tek attyń óziniki ekenin ǵana daulap túryp alady.
Sarapshy bi-bekter endi Tekebai bige kelip:
– Al endi sen sóile, atyńnyń taǵy qandai belgileri bar? – dep súraidy.
Tekebai:
– Attyń úsh túrly belgisi bar. Birinshi, auyzdyq salarda ǵana kórinetin oń kóziniń aldynda jylt eter kishkene balanyń barmaǵyndai meruert syndy aǵy bar. Ekinshi, oń jaq artqy ayaǵynyń taban júrekshesinde tobyqtai qyzyl qaly bar. Úshinshi, attyń tańdaiyn ashyp qarasań, bóbejiktiń astynda kishkene tobyqtai qyzyl daǵy bar. Attyń enesi jylqymda júr. Qaldy tor bie biyl 12 jasta, attaǵy úsh belgi enesinde de bar. Aitqanym ótirik bolsa, atty Álikeige tapsyrdym, jetelep kete bersin, – deidi.
Sarapshylar baryp tekserip kórgende Tekebaidyń aitqan belgileri rasynda da at pen bieden teń tabylady. At Tekebaidyń qúlyn aty bolyp shyǵyp, Álikei jala japqandyǵy úshin aiybyn tartyp, dau sheshiledi. Búl jaǵdaidy kózimen kórgen Sary Kerei eliniń qalyń halqy Tekebai shynynda da paiǵambardai qyraǵy, tolǵamdy eken dep alqasady ári áulie atyn shyǵarady.
Tekeń bir búl emes, óz ómirinde aitysqanyn alyp úratyn, jauǵa dau bermeitin sheshen, ádilqazy atanyp halqyna tolyp jatqan igi is istep ketken dualy auyz áulieniń bireui bolǵan. Tekebai Aǵysúly Qyzai eliniń Begimbet ruynyń Andas atasynan esepteledi. Ol kisi 1807 jyldary qazirgi Jetisu jerinde dúniege kelgen.
Tekebai Aǵysúly bes jasynda ákesi Aǵys qaitys bolyp, jetim qalǵanda jamaǵaiyny Atymtai degen kisi baǵyp, erjetkizedi.
Qyzai eli 1821 jyldary Altaidyń Sáuir, Jemenei óńirin, Ertis ózeniniń boiyn mekendep júrgende Tekebai 13, 14 jastaǵy bala eken. Atymtai qaitys bolar aldynda balasy Toqtamysqa: «Myna, Tekebaidy jaqsy tárbielep, ósir. SHerkeude jetimek isi naimannyń bii bolady», – dep tapsyrypty.
Toqtamys Tekebaidy óz balasy SHókemen birdei baǵyp, erjetkizedi. Aitsa aitqandai, Tekebai dauǵa mal bermeitin, alymdy, shalymdy, ótkir tildi sheshen bolyp erjetedi.
Bir joly Qyzai Balapan bi Qaraǵai batyr, Jaulybai batyr qatarly bes kisini ertip, Qarakereidiń tóresi Beksúltannyń auylyna mal dauymen barǵanda, tóre basyn kótermei qoiypty.
Sonda Tekebai:
- Ei, basyńyzdy kóter,
Amandassań nemeneń keter.
Balapandai biimdi qúry qaitardyń,
Jauap ber sonyńda jeter, – depti.
Sonda tóre basyn kóterip:
- «Tóre» – dedi bir qarap, sender kimsiń,
Basa-kóktep ústime neǵyp júrsiń.
Búryn úzyn qúlaqtan estushi edim,
Bojban shybar Tekebai belgilisiń, – degende, Tekebai:
- Ei, tóre, maǵan bylai kórsetpe boi,
Dauǵa keldik búl emes óleń men toi.
Syrlasyń, aqyldasyń bolsa kerek,
Úzynqúlaq esekten esitipsiń ǵoi.
Bailyǵyń, tóreligiń ózińe esep,
Bolamyz ba jazaly olai desek.
Meniń shybar betimdi jetkizipti-au,
Jer tauysqan búralqy ósekshi esek, – degende tóre basyn tósekten júlyp alyp, Tekebaidyń dauyn bitirip beripti.
Bir kúni Qarakerei elinde jiyn toi bolyp, at shabys ótedi. Alamanda bir kók at báigeden keledi. Ony uaqtar báigege qosqan eken.
Sol kezde Qarakerei jaqtan bir jigit kók atty meniki dep talas tudyrady. At shabystyń sońynda eki el atqa talasyp, Qarakereidiń bii álgi jigitten: «Atty qalai tanyp túrsyń», – degende, – Osydan 6 jyldyń aldynda meniń bir top jylqym joǵalyp edi. Júirik kók bieniń ishinde ketken qúlyn osy. Múny múshesinen tanyp túrmyn, – depti.
Sol jerdegi bi-sheshender jiylyp, búl daudyń sheshuin tappai qinalady. Aqyry olar eki jigitke:
- Qyzaidyń Tekebai biine baryńdar, ádil sheshimdi sol aitady, – dep júmsaidy.
Ekeui Tekebai sheshendi izdep kelip, bolǵan jaidy bayandaidy. Olardyń aryzyn tyńdap alǵan soń jigitterin jinap, auyldyń barlyq qoiyn jinatady da eki saulyq qoidy kógendep alyp qalyp, qalǵanyn dóńdi asyryp úzaqqa jiberedi. Sosyn Qarakereidiń jigitine:
– Ana qalyń qoidyń ishinen eki qoidyń qozysyn tauyp kelesiń, qozyny dál tauyp kele alsań, at seniki, tauyp kele almasań qarsylasyńa beremin, – dep júmsaidy.
Qalyń el jiylyp, istiń nátijesin kútip túrady. Álgi jigit alystaǵy myńǵa juyq qoidyń ana qozysyn bir ilip, myna qoidyń qozysyn bir ilip, aqyry eki ekiden tórt qozyny óńgerip ákeledi. Qozylardy qoya berse, júgirip baryp enelerine jaǵady. Sosyn iesin shaqyryp súrstyrǵanda olar da eki qozynyń osy eki qoidyń tóli ekendigin aitady. Sonymen kók bestini qarakerei jaqtyń jigitine beripti. Álgi jigit keiin búkil qazaqqa belgili Kúreńbai synshy bolyp shyǵady. Daudy ádil sheshken Tekebai kók bestimen birge joǵalǵan bes-alty jylqyny da uaq jaqqa tóletip, uaqtyń jigitine atty jaqsy baptap, báigege qosqan eńbegin eskerip, oǵan bir jylqyny syiǵa beredi. Dau ádil sheshilip, el arasynyń berekesi saqtalyp qalady. Tekebai mine, osyndai halqyna tolyp jatqan igi is istep, dualy auyz áulieligimen júrt jadynda saqtalyp qalady.
Tekebai Aǵysúly 1807 jyly Jetisuda dúniege kelgen. Ákesi Aǵys 5 jasynda qaitys bolyp, jama aǵaiyny Atymtaidyń qolynda óskenin joǵaryda aittyq. 1821 jyly Qyzai eli Altaidyń Jemenei audanyna kóship kelip, ornalasady. Kelesi jyly Atymtai qaitys bolyp, Ertis ózeniniń boiyna jerlenedi. Beiiti keiingi jyldarǵa deiin saqtalǵany belgili. Atymtai qaitys bolarda 15 jastaǵy Tekebaidy balasy Toqtamysqa tabystap, aqtyq saparyna attanyp ketedi. Toqtamys ta Tekebaidy óz úly SHókemannan kem kórmei, álpeshtep ósiredi. Tekebai jastaiynan-aq alǵyr, tartymdy, sheshen bolyp, atqaminer aqsaqaldardy jaǵalap erjetedi. Óse kele bilgirligi, sheshendigimen el kózine túsip, júrtqa tanyla bastaidy. Sonymen «Tekebai dauǵa bermeidi» degen ańyz qalady.
El auzynan jetken taǵy bir ańyzda bylai delinedi. Tekebai Qyzai elinen 10 joldas ertip, Kereilerge aldy 500 qara, arty 100 qaralyq jer dauy, er dauy, jesir dauymen júrgen kezi eken. Sodan ol eldiń bii Tekebaidy qyzyl moiyn Quandyqtyń úiine túsiredi. Quandyq 5 áiel alǵan adam eken. Ol áielderine bala toqtamai, bireuinen jalǵyz úl kórgen eken. Tekebai barǵanda sol 9 jasar úl qatty nauqastanyp jatqan kezi eken. Auyrǵan bala Tekebai baryp qonǵan bidiń úiinen 3-4 shaqyrym jerdegi taǵy bir áieliniń úiinde jatqan eken. Balanyń nauqasynyń salmaqty ekenin Tekebai onsyz da habar tapqan bolatyn. Kesh bata bidiń úiine bir habarshy kelip:
– Balańyzdyń nauqasy salmaqty, otyrǵan halyq sizge jiberdi, – degende Quandyq:
– Úiime Qyzaidyń áuliesi Tekebai kelip otyr. Qonaq renjimesin, baqsy, balgerlerge qaratyńyz, – dep habarshyny qaitarady.
Tún ortasy bolǵanda taǵy bir habarshy kelip:
– Kópshilik, balańyzdy kózi tirisinde bir kórip qalsyn dep jiberdi, – deidi.
Ony da:
– Ol úidegi jiylǵan aqsaqaldar men el iesine aityp bar, maǵan jalǵyz úldy Alla bergen, bergende riza bolyp, alamyn degende narazy bolamyn ba? Ózi bergen Alla ózi alamyn dese rizamyn. Qúdaiǵa sabyrlyq qyldym, úiime qonaq bolyp jatqan qyzaidyń áuliesin renjite almaimyn. Bala qaza bolsa jaqsylap shaiyp, juynydyryńdar. Qonaq attanǵan soń názir-qúzyr, jylau-syqtau isin istermiz. Alla taǵy da berer, úmitsiz shaitan isi, – dep qaitarady.
Tańǵy shaida otyrǵanda balasynyń qazasyn estirtkende Quandyq bi kóz jasyn shyǵarmai, dombyrasyn qolyna alyp, «Jalǵyzym-ai» dep joqtau kúiin shertedi.
Tekebai da dombyrany ala salyp «Toqtau» kúiin shertip, dombyramen kóńil aitady. Búl eki kúidi keiinge deiin kúishi Áshim Dóńsheúly oryndap kelgen.
Sodan Tekebai bi Quandyqtyń qúdaiǵa sabyrlyq qylǵan tózimdiligine riza bolyp, búl jolǵy daudy qozǵamai qaitpaqshy bolǵanda bidiń bir áieli áuliege bir aqsarbas qoi alyp kelip, aq shylaushyn moinyna orap, bata súraidy.
Jappar iem
Kedeige pana bersin,
Aqymaqqa sana bersin.
Alla taǵala ózi qalaǵanyn,
Kezi kelgende ala bersin.
Ainalaiyn kelinjan,
Qaiǵyny úmyttyratyn saǵan shekesi torsyqtai bala bersin, – dep bata beredi. Bir jyldan soń osy toqal bir úl tuyp, Quandyqtyń úrpaǵy sodan taraǵan eken.
Attanarda Quandyq bige:
– Jalǵyz úlyń qaitys bolsa da, qúdaiy qonaqty syilaǵan sabyryńa Alla taǵala berekesin bersin. Balańyzdyń kózi tirisinde baryp ta kóre almadyńyz, osy adamgershiligińiz úshin qyzaidyń dauyn keshtim, elge jauabyn ózim beremin, – dep attanady.
Sonda da Quandyq bi el aǵalaryn shaqyryp, Tekebai áuliege aq bas atyn jeteletip, aq shapan jauyp, 17 aiǵyrdyń úiirin sanap berip, qysyraq maьap, rizalyǵyn alyp, jolǵa salady. Kóne kóz qariyalardyń aituynsha, Ile qyzai jylqysynyń túqymy osy aiǵyrdyń úiirinen taraǵan degen sóz bar.
Taǵy bir joly kerei men qyzailardyń arasyndaǵy dau bolyp jatqanda kereidiń ataqty baiy Súńgish degen bi Tekebaidy kózge ilmei, mynadai maqalmen qaǵytady:
- Qúl jiylyp, bas bolmas,
Qúm jiylyp, tas bolmas,
Qoldaryńnan ne keledi? – deidi.
Sonda Tekebai:
- It tamaqty jyldam ishem dep,
Ystyǵyn bilmei tamaǵyn kúidiredi.
Adamnyń aqymaǵy jóndi bilmese,
Ataǵa til tigizedi, – dep bir auyz sózben doǵarypty.
Bóteke degen tóreniń jalǵyz úly ólip, balasy toqtamaǵandyqtan qaiǵymen jatyp qalǵanda Tekebai áulie:
- Qúdai qúzǵyn boldy, sen tauyq boldyń,
Kúnde tapqan júmyrtqańdy, kúnde shaǵyp jei beretin.
Túlpardyń túyaǵy tasty bassa ketiler,
Sazdy bassa jetiler,
Jaman kisi basyna is túskende ókiner,
Jaqsy kisi basyna is túskende bekiner.
Qane seniń bilimdiligiń, kisilik tóreligiń?..– degende Bóteke tóre basyn kóterip, qaitadan eline tóreligin istei bergen eken.
Tekebai para alǵysh biler turaly:
- Qaiyrymsyz jazyńnan,
Qaiyrymdy qys artyq.
Kórinbegen altynnan,
Jyltyraǵan mys artyq.
Para jegen bilerden,
Qasqyr alǵan it artyq, – degen eken.
Tekebai ruy kerei qara bige dau turaly bylai degen eken:
- Malym bar dep maqtanba,
Boran soqsa qaitesiń?
Basym bar dep maqtan ba,
Ajal jetse qaitesiń?
Tilim bar dep maqtan ba,
Sorǵa ainalsa qaitesiń?
Aqyldan artyq handyq joq,
Jomarttan artyq narlyq joq.
Bailyq – múrat emes,
Joqtyq – úyat emes, – depti.
Tekebai qartaiyp, ál ústinde jatqanda, Andas eli jiylyp baryp, Tekebaidan aqyl súrapty. Sonda Tekebai sóileuge dármeni kelmei, qol isharatymen basyn bir, odan tilin bir shúqypty. Ol «Basqa pále qyzyl tilden keledi» degendi meńzegeni eken.
Tekebaidyń daulasqan eki jaqty bereke-birlikke úiytyp, jaulasqan eki jaqty aiyrylmas dosqa ainaldyratyn úly qasieti keiin Soltankeldi SHákil ruynan shyqqan Múratbek SHildebaiúlyna qonǵan desedi.
Múratbek SHildebaiúly 1882 – 1968 jyldary jasaǵan adam. El qormaly, erek diplomat, aituly emshi. Ol 20 jasynan bastap Maltabar, SHákil ruynyń elubasylyq mindetin atqarǵan. 1905 jyly Estemes aqalaqshy qazirgi Kúnes Keńsu auylyndaǵy Jalshikege kelip, qonys tepkennen keiin, aqalaqshylyq bilikti nyǵaitu úshin óz ordasyna birtalai kóregen, kóshbasshy adamdardy jinap, basshylyq alqa qúrǵanda, Múratbekti «Kúnde» degen mánsapqa úsynys etedi. Búl mindetti 1950 jyldarǵa deiin jalǵastyryp, aqalaqshy, mampańdarǵa bas aqylshy ári hatshylyq istep sol kezdegi qoǵamdyq máselelerge sheshim jasap, sheshim etuge yqpal etken.
Múratbek tek óz ruy úshin emes, el úrpaqtarynyń azamattyq ómirine, adal tirlik jasap órkendeuine, Kúnes óńirine qonys tepken qazaqtardyń tynyshtyǵyn bekemdeu men nyǵaituǵa erekshe eńbek kórsetken. Kúnes basyndaǵy qazaq pen torǵauyttar arasyndaǵy jer dauy jyldar boiy sheshilmei kele jatqan qaishylyq edi. 1920 jyldarda Júldyzdaǵy torǵauyttar elge tynyshtyq bermei, Abylaihannyń túsynda belgilengen shekaradan ótip, malshy auyldardyń berekesin ala bastaidy. Kórshi otyrǵan eki últ halqy ár jyly jailau ústinde shabysyp, mal barymtalap, adamdar soiylǵa jyǵylyp, tóbeles bolyp túratyn. Osy daudy túbegeili sheshu úshin Maqsút aqalaqshy qasyna on neshe adam ertip, torǵauyttardyń han ordasyna barady. Olardyń el aǵalarymen kezdesip, eki últ arasynda bitpei kele jatqan shekara kelisimin bitiru jaily keńes ótkizip, sol jyly shildeniń 15 júldyzynda eki jaqtyń el basshylary Kúnes ózeninde kezdesuge uaǵdalasady. Osy kezde Qanatbek aqalaqshy basshylyǵyndaǵy shekarany túraqtandyru úshin arnauly komissiya qúrady. SHákil ruynan Múratbek kúnde men Omaraqyn záńgi osy komissiyanyń qúramynda bolyp, mońǵol jaqtyń shekara jaǵdaiyn biletin, kóne dosy, sheshen Badma degen adammen betpe-bet pikirlesip, búrynǵy kezdegi estigen naqty derek, dálelder arqyly olardy moiyndatyp, shyǵys jaq shekarany «Jeldi kezeń» etip belgilep: «Ayaqty mal sudyń ar jaq, ber jaǵyna ótip jaiylsa, ony sebep etip janjal shyǵaruǵa bolmaidy. Keiingi úrpaqtar da búl kelisimge qúrmet etedi» dep 3 metr mataǵa 3 núsqa qytaisha, mońǵolsha, qazqsha toqtam hat jazyp, kelissózge qatysqan aqalaqshy, záńgi, kúndeler, mońǵol jaqtyń úkirdai, záńgi, zalyńdary (mansap attary) mór basyp, shekarany túraqtandyrady. Múratbek bas hatshy mindetin aqtarady.
1936 jyly Qanatbek aqalaqshy basshylyǵyndaǵy «Jalshi» mektebin salu komissiyasy qúrylǵanda, Múratbek Soltakeldiniń Maltabar, SHákil ruynyń ókili bolyp, aǵash materiyaldaryn tasu, jinau, qarajat jiyu qyzmetine jauapty bolady. Ári Soltankeldiniń basqa rularyn da úiymdastyryp, qúrylystyń bastaluy men ayaqtalyp, paidalanuǵa beriluine deiin basy-qasynda bolady. Búl qúrylys 14 bólmeli, 74 sharshy metr keletin Estemes mektebi edi.
1949 jyly shyǵystaǵy torǵauyttar taǵy da jerge talasa bastaidy. Osy shekarany anyqtap tuǵan dau-sharalarǵa sheshim jasau úshin 1964 jyly 6 mausymda Ile qazaq oblysynyń basshysy, polkovnik Núsiphan Kónbaiúly basshylyǵyndaǵy jer-su, shekarany anyqtau toby Kúneske kelip, búrynǵy shekarany anyqtauǵa qatysqan adamdardy izdestiredi. Sol kezde shyǵys jaq shekarany túraqtandyruǵa qatysqan tiri túlǵa tek 80 jastan asqan Múratbek aqsaqal ǵana qalady. Ol kezde Omaraqyn záńgi bai-manaptyń balasy, shetke bailanǵan degen senimsizdikpen shetke qaǵylyp, baqylauda júrgendikten komissiyanyń qúramyna qosuǵa kelmeidi. Sonymen Núsipqan Kónbaiúly Múratbek aqsaqaldy arnaiy úsynys etip, Baiynǵol mońǵol oblysynyń Kórla qalasyndaǵy kezdesuge ertip barady. Múratbektiń tiri ekenin estigen qazaq pen mońǵol arasyndaǵy shekara dauyn sheshuge baǵyttalǵan komissiyanyń mońǵoldar jaǵyna jauapty mór ústaǵan adamy Badyma; «Múratbek pen Omaraqyn tiri túrǵanda, jer bizdiki demeńder», – dep búrynǵy shekara kelisimin qaita bekitip, «Jeldi kezeń» bayaǵydai qazaq-mońǵoldyń shekarasy bolyp qala beredi.
Múratbek SHildebaiúlynyń taǵy bir eren eńbegi, qazaq emshilik dástúrin jalǵastyryp, búgingi kúnge jetkizgendigi. As qorytu, ishek, tynys alu, qara jel, túrli teri aruy, súzek syndy dertterdi baiyrǵy qazaq emshilik tájiribesi jáne óz tájiribesi arqyly almas, kepiresh, synap, qol arasan, uqalau siyaqty ártúrli ádispen emdep, jazyp otyrǵan. Qúlaǵy estimegen adamdar alys-jaqynnan kelip, auru sebebin anyqtap, dárisin alyp, emdelip qaitsa, júrip-túra almaityn adamdarǵa ózi arnauly baryp, kómektesken. Ásirese, emshi Jansarbai Últaraqúlynan úirengen, qamshynyń órimine almasty jaǵyp, óńeshten ótkizu ádisimen tamaqtan as ótpei qalǵan adamdy aurudan aiyqtyrǵan eńbegi búkil tóńirektegi qauymǵa ańyz bolǵan. Búl adam tamyr ústauǵa júirik, emdeuge batyl, iske shógel, kishipeiil, qormal, qaiyrymdy bolǵan. Qoinyndaǵy Qúran men auzyndaǵy imanyn ómiriniń sońyna deiin tastamai, auylyndaǵy balalardy sauat ashuǵa, oquǵa, bilim alyp qoǵamǵa jaramdy adam boluǵa baulyǵan.
Ol kisiniń kóptegen aqyl-naqyl, ósiet sózderi bar bolsa da, alasapyran zaman sonyń kóbin úmyttyryp jiberdi.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











