وسى سەزگە تەكەباي بي ءوزىنىڭ اق مالى، قالدى تورى اتىن ءمىنىپ بارادى. جيىن ۇستىندە قاراكەرەي توقپاق رۋىنان شىققان الىكەي بي:
– قالدە تورى ات مەنىڭ اتىم، بۇرىن جىلقىمەن قوسا قىزايدىڭ بارىمتاشىلارىن قۋىپ اكەتكەن، بيىل توعىزعا كەلدى، سانىندا قالى بار، وراق باس، قۇلان جال، سەنبەسەڭدەر قاراڭدار، – دەپ داۋ قوزعايدى.
تەكەباي بي:
– ات وزىمدىكى، بيىل سەگىزدە، الىكەي تەك سىرتقى بەلگىسىن كورىپ قانا جالا جاۋىپ وتىر. ونان باسقا قانداي كومەسكى بەلگىسىن ايتا الار ەكەن، -دەپ ءوزىن اقتايدى.
ساراپشىلار الىكەيدەن باسقاداي ايتارلىق بەلگى، دالەلى بار ما؟ – دەپ سۇرايدى.
الىكەي باسقا بەلگىسىنىڭ جوقتىعىن، تەك اتتىڭ وزىنىكى ەكەنىن عانا داۋلاپ تۇرىپ الادى.
ساراپشى بي-بەكتەر ەندى تەكەباي بيگە كەلىپ:
– ال ەندى سەن سويلە، اتىڭنىڭ تاعى قانداي بەلگىلەرى بار؟ – دەپ سۇرايدى.
تەكەباي:
– اتتىڭ ءۇش ءتۇرلى بەلگىسى بار. ءبىرىنشى، اۋىزدىق سالاردا عانا كورىنەتىن وڭ كوزىنىڭ الدىندا جىلت ەتەر كىشكەنە بالانىڭ بارماعىنداي مەرۋەرت سىندى اعى بار. ەكىنشى، وڭ جاق ارتقى اياعىنىڭ تابان جۇرەكشەسىندە توبىقتاي قىزىل قالى بار. ءۇشىنشى، اتتىڭ تاڭدايىن اشىپ قاراساڭ، بوبەجىكتىڭ استىندا كىشكەنە توبىقتاي قىزىل داعى بار. اتتىڭ ەنەسى جىلقىمدا ءجۇر. قالدى تور بيە بيىل 12 جاستا، اتتاعى ءۇش بەلگى ەنەسىندە دە بار. ايتقانىم وتىرىك بولسا، اتتى الىكەيگە تاپسىردىم، جەتەلەپ كەتە بەرسىن، – دەيدى.
ساراپشىلار بارىپ تەكسەرىپ كورگەندە تەكەبايدىڭ ايتقان بەلگىلەرى راسىندا دا ات پەن بيەدەن تەڭ تابىلادى. ات تەكەبايدىڭ قۇلىن اتى بولىپ شىعىپ، الىكەي جالا جاپقاندىعى ءۇشىن ايىبىن تارتىپ، داۋ شەشىلەدى. بۇل جاعدايدى كوزىمەن كورگەن سارى كەرەي ەلىنىڭ قالىڭ حالقى تەكەباي شىنىندا دا پايعامبارداي قىراعى، تولعامدى ەكەن دەپ القاسادى ءارى اۋليە اتىن شىعارادى.
تەكەڭ ءبىر بۇل ەمەس، ءوز ومىرىندە ايتىسقانىن الىپ ۇراتىن، جاۋعا داۋ بەرمەيتىن شەشەن، ادىلقازى اتانىپ حالقىنا تولىپ جاتقان يگى ءىس ىستەپ كەتكەن دۋالى اۋىز اۋليەنىڭ بىرەۋى بولعان. تەكەباي اعىسۇلى قىزاي ەلىنىڭ بەگىمبەت رۋىنىڭ انداس اتاسىنان ەسەپتەلەدى. ول كىسى 1807 جىلدارى قازىرگى جەتىسۋ جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن.
تەكەباي اعىسۇلى بەس جاسىندا اكەسى اعىس قايتىس بولىپ، جەتىم قالعاندا جاماعايىنى اتىمتاي دەگەن كىسى باعىپ، ەرجەتكىزەدى.
قىزاي ەلى 1821 جىلدارى التايدىڭ ءساۋىر، جەمەنەي ءوڭىرىن، ەرتىس وزەنىنىڭ بويىن مەكەندەپ جۇرگەندە تەكەباي 13، 14 جاستاعى بالا ەكەن. اتىمتاي قايتىس بولار الدىندا بالاسى توقتامىسقا: «مىنا، تەكەبايدى جاقسى تاربيەلەپ، ءوسىر. شەركەۋدە جەتىمەك ءيسى نايماننىڭ ءبيى بولادى»، – دەپ تاپسىرىپتى.
توقتامىس تەكەبايدى ءوز بالاسى شوكەمەن بىردەي باعىپ، ەرجەتكىزەدى. ايتسا ايتقانداي، تەكەباي داۋعا مال بەرمەيتىن، الىمدى، شالىمدى، وتكىر ءتىلدى شەشەن بولىپ ەرجەتەدى.
ءبىر جولى قىزاي بالاپان بي قاراعاي باتىر، جاۋلىباي باتىر قاتارلى بەس كىسىنى ەرتىپ، قاراكەرەيدىڭ تورەسى بەكسۇلتاننىڭ اۋىلىنا مال داۋىمەن بارعاندا، تورە باسىن كوتەرمەي قويىپتى.
سوندا تەكەباي:
ەي، باسىڭىزدى كوتەر،
امانداسساڭ نەمەنەڭ كەتەر.
بالاپانداي ءبيىمدى قۇرى قايتاردىڭ،
جاۋاپ بەر سونىڭدا جەتەر، – دەپتى.
سوندا تورە باسىن كوتەرىپ:
«تورە» – دەدى ءبىر قاراپ، سەندەر كىمسىڭ،
باسا-كوكتەپ ۇستىمە نەعىپ ءجۇرسىڭ.
بۇرىن ۇزىن قۇلاقتان ەستۋشى ەدىم،
بوجبان شىبار تەكەباي بەلگىلىسىڭ، – دەگەندە، تەكەباي:
ەي، تورە، ماعان بىلاي كورسەتپە بوي،
داۋعا كەلدىك بۇل ەمەس ولەڭ مەن توي.
سىرلاسىڭ، اقىلداسىڭ بولسا كەرەك،
ۇزىنقۇلاق ەسەكتەن ەسىتىپسىڭ عوي.
بايلىعىڭ، تورەلىگىڭ وزىڭە ەسەپ،
بولامىز با جازالى ولاي دەسەك.
مەنىڭ شىبار بەتىمدى جەتكىزىپتى-اۋ،
جەر تاۋىسقان بۇرالقى وسەكشى ەسەك، – دەگەندە تورە باسىن توسەكتەن جۇلىپ الىپ، تەكەبايدىڭ داۋىن ءبىتىرىپ بەرىپتى.
ءبىر كۇنى قاراكەرەي ەلىندە جيىن توي بولىپ، ات شابىس وتەدى. الاماندا ءبىر كوك ات بايگەدەن كەلەدى. ونى ۋاقتار بايگەگە قوسقان ەكەن.
سول كەزدە قاراكەرەي جاقتان ءبىر جىگىت كوك اتتى مەنىكى دەپ تالاس تۋدىرادى. ات شابىستىڭ سوڭىندا ەكى ەل اتقا تالاسىپ، قاراكەرەيدىڭ ءبيى الگى جىگىتتەن: «اتتى قالاي تانىپ تۇرسىڭ»، – دەگەندە، – وسىدان 6 جىلدىڭ الدىندا مەنىڭ ءبىر توپ جىلقىم جوعالىپ ەدى. جۇيرىك كوك بيەنىڭ ىشىندە كەتكەن قۇلىن وسى. مۇنى مۇشەسىنەن تانىپ تۇرمىن، – دەپتى.
سول جەردەگى بي-شەشەندەر جيىلىپ، بۇل داۋدىڭ شەشۋىن تاپپاي قينالادى. اقىرى ولار ەكى جىگىتكە:
قىزايدىڭ تەكەباي بيىنە بارىڭدار، ءادىل شەشىمدى سول ايتادى، – دەپ جۇمسايدى.
ەكەۋى تەكەباي شەشەندى ىزدەپ كەلىپ، بولعان جايدى باياندايدى. ولاردىڭ ارىزىن تىڭداپ العان سوڭ جىگىتتەرىن جيناپ، اۋىلدىڭ بارلىق قويىن جيناتادى دا ەكى ساۋلىق قويدى كوگەندەپ الىپ قالىپ، قالعانىن ءدوڭدى اسىرىپ ۇزاققا جىبەرەدى. سوسىن قاراكەرەيدىڭ جىگىتىنە:
– انا قالىڭ قويدىڭ ىشىنەن ەكى قويدىڭ قوزىسىن تاۋىپ كەلەسىڭ، قوزىنى ءدال تاۋىپ كەلە الساڭ، ات سەنىكى، تاۋىپ كەلە الماساڭ قارسىلاسىڭا بەرەمىن، – دەپ جۇمسايدى.
قالىڭ ەل جيىلىپ، ءىستىڭ ناتيجەسىن كۇتىپ تۇرادى. الگى جىگىت الىستاعى مىڭعا جۋىق قويدىڭ انا قوزىسىن ءبىر ءىلىپ، مىنا قويدىڭ قوزىسىن ءبىر ءىلىپ، اقىرى ەكى ەكىدەن ءتورت قوزىنى وڭگەرىپ اكەلەدى. قوزىلاردى قويا بەرسە، جۇگىرىپ بارىپ ەنەلەرىنە جاعادى. سوسىن يەسىن شاقىرىپ سۇرستىرعاندا ولار دا ەكى قوزىنىڭ وسى ەكى قويدىڭ ءتولى ەكەندىگىن ايتادى. سونىمەن كوك بەستىنى قاراكەرەي جاقتىڭ جىگىتىنە بەرىپتى. الگى جىگىت كەيىن بۇكىل قازاققا بەلگىلى كۇرەڭباي سىنشى بولىپ شىعادى. داۋدى ءادىل شەشكەن تەكەباي كوك بەستىمەن بىرگە جوعالعان بەس-التى جىلقىنى دا ۋاق جاققا تولەتىپ، ۋاقتىڭ جىگىتىنە اتتى جاقسى باپتاپ، بايگەگە قوسقان ەڭبەگىن ەسكەرىپ، وعان ءبىر جىلقىنى سىيعا بەرەدى. داۋ ءادىل شەشىلىپ، ەل اراسىنىڭ بەرەكەسى ساقتالىپ قالادى. تەكەباي مىنە، وسىنداي حالقىنا تولىپ جاتقان يگى ءىس ىستەپ، دۋالى اۋىز اۋليەلىگىمەن جۇرت جادىندا ساقتالىپ قالادى.
تەكەباي اعىسۇلى 1807 جىلى جەتىسۋدا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى اعىس 5 جاسىندا قايتىس بولىپ، جاما اعايىنى اتىمتايدىڭ قولىندا وسكەنىن جوعارىدا ايتتىق. 1821 جىلى قىزاي ەلى التايدىڭ جەمەنەي اۋدانىنا كوشىپ كەلىپ، ورنالاسادى. كەلەسى جىلى اتىمتاي قايتىس بولىپ، ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنا جەرلەنەدى. بەيىتى كەيىنگى جىلدارعا دەيىن ساقتالعانى بەلگىلى. اتىمتاي قايتىس بولاردا 15 جاستاعى تەكەبايدى بالاسى توقتامىسقا تابىستاپ، اقتىق ساپارىنا اتتانىپ كەتەدى. توقتامىس تا تەكەبايدى ءوز ۇلى شوكەماننان كەم كورمەي، الپەشتەپ وسىرەدى. تەكەباي جاستايىنان-اق العىر، تارتىمدى، شەشەن بولىپ، اتقامىنەر اقساقالداردى جاعالاپ ەرجەتەدى. وسە كەلە بىلگىرلىگى، شەشەندىگىمەن ەل كوزىنە ءتۇسىپ، جۇرتقا تانىلا باستايدى. سونىمەن «تەكەباي داۋعا بەرمەيدى» دەگەن اڭىز قالادى.
ەل اۋزىنان جەتكەن تاعى ءبىر اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى. تەكەباي قىزاي ەلىنەن 10 جولداس ەرتىپ، كەرەيلەرگە الدى 500 قارا، ارتى 100 قارالىق جەر داۋى، ەر داۋى، جەسىر داۋىمەن جۇرگەن كەزى ەكەن. سودان ول ەلدىڭ ءبيى تەكەبايدى قىزىل مويىن قۋاندىقتىڭ ۇيىنە تۇسىرەدى. قۋاندىق 5 ايەل العان ادام ەكەن. ول ايەلدەرىنە بالا توقتاماي، بىرەۋىنەن جالعىز ۇل كورگەن ەكەن. تەكەباي بارعاندا سول 9 جاسار ۇل قاتتى ناۋقاستانىپ جاتقان كەزى ەكەن. اۋىرعان بالا تەكەباي بارىپ قونعان ءبيدىڭ ۇيىنەن 3-4 شاقىرىم جەردەگى تاعى ءبىر ايەلىنىڭ ۇيىندە جاتقان ەكەن. بالانىڭ ناۋقاسىنىڭ سالماقتى ەكەنىن تەكەباي ونسىز دا حابار تاپقان بولاتىن. كەش باتا ءبيدىڭ ۇيىنە ءبىر حابارشى كەلىپ:
– بالاڭىزدىڭ ناۋقاسى سالماقتى، وتىرعان حالىق سىزگە جىبەردى، – دەگەندە قۋاندىق:
– ۇيىمە قىزايدىڭ اۋليەسى تەكەباي كەلىپ وتىر. قوناق رەنجىمەسىن، باقسى، بالگەرلەرگە قاراتىڭىز، – دەپ حابارشىنى قايتارادى.
ءتۇن ورتاسى بولعاندا تاعى ءبىر حابارشى كەلىپ:
– كوپشىلىك، بالاڭىزدى كوزى تىرىسىندە ءبىر كورىپ قالسىن دەپ جىبەردى، – دەيدى.
ونى دا:
– ول ۇيدەگى جيىلعان اقساقالدار مەن ەل يەسىنە ايتىپ بار، ماعان جالعىز ۇلدى اللا بەرگەن، بەرگەندە ريزا بولىپ، الامىن دەگەندە نارازى بولامىن با؟ ءوزى بەرگەن اللا ءوزى الامىن دەسە ريزامىن. قۇدايعا سابىرلىق قىلدىم، ۇيىمە قوناق بولىپ جاتقان قىزايدىڭ اۋليەسىن رەنجىتە المايمىن. بالا قازا بولسا جاقسىلاپ شايىپ، جۋىنىدىرىڭدار. قوناق اتتانعان سوڭ ءنازىر-قۇزىر، جىلاۋ-سىقتاۋ ءىسىن ىستەرمىز. اللا تاعى دا بەرەر، ءۇمىتسىز شايتان ءىسى، – دەپ قايتارادى.
تاڭعى شايدا وتىرعاندا بالاسىنىڭ قازاسىن ەستىرتكەندە قۋاندىق بي كوز جاسىن شىعارماي، دومبىراسىن قولىنا الىپ، «جالعىزىم-اي» دەپ جوقتاۋ كۇيىن شەرتەدى.
تەكەباي دا دومبىرانى الا سالىپ «توقتاۋ» كۇيىن شەرتىپ، دومبىرامەن كوڭىل ايتادى. بۇل ەكى كۇيدى كەيىنگە دەيىن كۇيشى ءاشىم دوڭشەۇلى ورىنداپ كەلگەن.
سودان تەكەباي بي قۋاندىقتىڭ قۇدايعا سابىرلىق قىلعان توزىمدىلىگىنە ريزا بولىپ، بۇل جولعى داۋدى قوزعاماي قايتپاقشى بولعاندا ءبيدىڭ ءبىر ايەلى اۋليەگە ءبىر اقسارباس قوي الىپ كەلىپ، اق شىلاۋشىن موينىنا وراپ، باتا سۇرايدى.
جاپپار يەم
كەدەيگە پانا بەرسىن،
اقىماققا سانا بەرسىن.
اللا تاعالا ءوزى قالاعانىن،
كەزى كەلگەندە الا بەرسىن.
اينالايىن كەلىنجان،
قايعىنى ۇمىتتىراتىن ساعان شەكەسى تورسىقتاي بالا بەرسىن، – دەپ باتا بەرەدى. ءبىر جىلدان سوڭ وسى توقال ءبىر ۇل تۋىپ، قۋاندىقتىڭ ۇرپاعى سودان تاراعان ەكەن.
اتتاناردا قۋاندىق بيگە:
– جالعىز ۇلىڭ قايتىس بولسا دا، قۇدايى قوناقتى سىيلاعان سابىرىڭا اللا تاعالا بەرەكەسىن بەرسىن. بالاڭىزدىڭ كوزى تىرىسىندە بارىپ تا كورە المادىڭىز، وسى ادامگەرشىلىگىڭىز ءۇشىن قىزايدىڭ داۋىن كەشتىم، ەلگە جاۋابىن ءوزىم بەرەمىن، – دەپ اتتانادى.
سوندا دا قۋاندىق بي ەل اعالارىن شاقىرىپ، تەكەباي اۋليەگە اق باس اتىن جەتەلەتىپ، اق شاپان جاۋىپ، 17 ايعىردىڭ ءۇيىرىن ساناپ بەرىپ، قىسىراق مااپ، ريزالىعىن الىپ، جولعا سالادى. كونە كوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا، ىلە قىزاي جىلقىسىنىڭ تۇقىمى وسى ايعىردىڭ ۇيىرىنەن تاراعان دەگەن ءسوز بار.
تاعى ءبىر جولى كەرەي مەن قىزايلاردىڭ اراسىنداعى داۋ بولىپ جاتقاندا كەرەيدىڭ اتاقتى بايى سۇڭگىش دەگەن بي تەكەبايدى كوزگە ىلمەي، مىناداي ماقالمەن قاعىتادى:
قۇل جيىلىپ، باس بولماس،
قۇم جيىلىپ، تاس بولماس،
قولدارىڭنان نە كەلەدى؟ – دەيدى.
سوندا تەكەباي:
يت تاماقتى جىلدام ىشەم دەپ،
ىستىعىن بىلمەي تاماعىن كۇيدىرەدى.
ادامنىڭ اقىماعى ءجوندى بىلمەسە،
اتاعا ءتىل تيگىزەدى، – دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن دوعارىپتى.
بوتەكە دەگەن تورەنىڭ جالعىز ۇلى ءولىپ، بالاسى توقتاماعاندىقتان قايعىمەن جاتىپ قالعاندا تەكەباي اۋليە:
قۇداي قۇزعىن بولدى، سەن تاۋىق بولدىڭ،
كۇندە تاپقان جۇمىرتقاڭدى، كۇندە شاعىپ جەي بەرەتىن.
تۇلپاردىڭ تۇياعى تاستى باسسا كەتىلەر،
سازدى باسسا جەتىلەر،
جامان كىسى باسىنا ءىس تۇسكەندە وكىنەر،
جاقسى كىسى باسىنا ءىس تۇسكەندە بەكىنەر.
قانە سەنىڭ بىلىمدىلىگىڭ، كىسىلىك تورەلىگىڭ؟..– دەگەندە بوتەكە تورە باسىن كوتەرىپ، قايتادان ەلىنە تورەلىگىن ىستەي بەرگەن ەكەن.
تەكەباي پارا العىش بيلەر تۋرالى:
قايىرىمسىز جازىڭنان،
قايىرىمدى قىس ارتىق.
كورىنبەگەن التىننان،
جىلتىراعان مىس ارتىق.
پارا جەگەن بيلەردەن،
قاسقىر العان يت ارتىق، – دەگەن ەكەن.
تەكەباي رۋى كەرەي قارا بيگە داۋ تۋرالى بىلاي دەگەن ەكەن:
مالىم بار دەپ ماقتانبا،
بوران سوقسا قايتەسىڭ؟
باسىم بار دەپ ماقتان با،
اجال جەتسە قايتەسىڭ؟
ءتىلىم بار دەپ ماقتان با،
سورعا اينالسا قايتەسىڭ؟
اقىلدان ارتىق حاندىق جوق،
جومارتتان ارتىق نارلىق جوق.
بايلىق – مۇرات ەمەس،
جوقتىق – ۇيات ەمەس، – دەپتى.
تەكەباي قارتايىپ، ءال ۇستىندە جاتقاندا، انداس ەلى جيىلىپ بارىپ، تەكەبايدان اقىل سۇراپتى. سوندا تەكەباي سويلەۋگە دارمەنى كەلمەي، قول يشاراتىمەن باسىن ءبىر، ودان ءتىلىن ءبىر شۇقىپتى. ول «باسقا پالە قىزىل تىلدەن كەلەدى» دەگەندى مەڭزەگەنى ەكەن.
تەكەبايدىڭ داۋلاسقان ەكى جاقتى بەرەكە-بىرلىككە ۇيىتىپ، جاۋلاسقان ەكى جاقتى ايىرىلماس دوسقا اينالدىراتىن ۇلى قاسيەتى كەيىن سولتانكەلدى شاكىل رۋىنان شىققان مۇراتبەك شىلدەبايۇلىنا قونعان دەسەدى.
مۇراتبەك شىلدەبايۇلى 1882 – 1968 جىلدارى جاساعان ادام. ەل قورمالى، ەرەك ديپلومات، ايتۋلى ەمشى. ول 20 جاسىنان باستاپ مالتابار، شاكىل رۋىنىڭ ەلۋباسىلىق مىندەتىن اتقارعان. 1905 جىلى ەستەمەس اقالاقشى قازىرگى كۇنەس كەڭسۋ اۋىلىنداعى جالشيكەگە كەلىپ، قونىس تەپكەننەن كەيىن، اقالاقشىلىق بيلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ءوز ورداسىنا ءبىرتالاي كورەگەن، كوشباسشى ادامداردى جيناپ، باسشىلىق القا قۇرعاندا، مۇراتبەكتى «كۇندە» دەگەن مانساپقا ۇسىنىس ەتەدى. بۇل مىندەتتى 1950 جىلدارعا دەيىن جالعاستىرىپ، اقالاقشى، مامپاڭدارعا باس اقىلشى ءارى حاتشىلىق ىستەپ سول كەزدەگى قوعامدىق ماسەلەلەرگە شەشىم جاساپ، شەشىم ەتۋگە ىقپال ەتكەن.
مۇراتبەك تەك ءوز رۋى ءۇشىن ەمەس، ەل ۇرپاقتارىنىڭ ازاماتتىق ومىرىنە، ادال تىرلىك جاساپ وركەندەۋىنە، كۇنەس وڭىرىنە قونىس تەپكەن قازاقتاردىڭ تىنىشتىعىن بەكەمدەۋ مەن نىعايتۋعا ەرەكشە ەڭبەك كورسەتكەن. كۇنەس باسىنداعى قازاق پەن تورعاۋىتتار اراسىنداعى جەر داۋى جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان قايشىلىق ەدى. 1920 جىلداردا جۇلدىزداعى تورعاۋىتتار ەلگە تىنىشتىق بەرمەي، ابىلايحاننىڭ تۇسىندا بەلگىلەنگەن شەكارادان ءوتىپ، مالشى اۋىلداردىڭ بەرەكەسىن الا باستايدى. كورشى وتىرعان ەكى ۇلت حالقى ءار جىلى جايلاۋ ۇستىندە شابىسىپ، مال بارىمتالاپ، ادامدار سويىلعا جىعىلىپ، توبەلەس بولىپ تۇراتىن. وسى داۋدى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ماقسۇت اقالاقشى قاسىنا ون نەشە ادام ەرتىپ، تورعاۋىتتاردىڭ حان ورداسىنا بارادى. ولاردىڭ ەل اعالارىمەن كەزدەسىپ، ەكى ۇلت اراسىندا بىتپەي كەلە جاتقان شەكارا كەلىسىمىن ءبىتىرۋ جايلى كەڭەس وتكىزىپ، سول جىلى شىلدەنىڭ 15 جۇلدىزىندا ەكى جاقتىڭ ەل باسشىلارى كۇنەس وزەنىندە كەزدەسۋگە ۋاعدالاسادى. وسى كەزدە قاناتبەك اقالاقشى باسشىلىعىنداعى شەكارانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ارناۋلى كوميسسيا قۇرادى. شاكىل رۋىنان مۇراتبەك كۇندە مەن وماراقىن زاڭگى وسى كوميسسيانىڭ قۇرامىندا بولىپ، موڭعول جاقتىڭ شەكارا جاعدايىن بىلەتىن، كونە دوسى، شەشەن بادما دەگەن اداممەن بەتپە-بەت پىكىرلەسىپ، بۇرىنعى كەزدەگى ەستىگەن ناقتى دەرەك، دالەلدەر ارقىلى ولاردى مويىنداتىپ، شىعىس جاق شەكارانى «جەلدى كەزەڭ» ەتىپ بەلگىلەپ: «اياقتى مال سۋدىڭ ار جاق، بەر جاعىنا ءوتىپ جايىلسا، ونى سەبەپ ەتىپ جانجال شىعارۋعا بولمايدى. كەيىنگى ۇرپاقتار دا بۇل كەلىسىمگە قۇرمەت ەتەدى» دەپ 3 مەتر ماتاعا 3 نۇسقا قىتايشا، موڭعولشا، قازقشا توقتام حات جازىپ، كەلىسسوزگە قاتىسقان اقالاقشى، زاڭگى، كۇندەلەر، موڭعول جاقتىڭ ۇكىرداي، زاڭگى، زالىڭدارى (مانساپ اتتارى) ءمور باسىپ، شەكارانى تۇراقتاندىرادى. مۇراتبەك باس حاتشى مىندەتىن اقتارادى.
1936 جىلى قاناتبەك اقالاقشى باسشىلىعىنداعى «جالشي» مەكتەبىن سالۋ كوميسسياسى قۇرىلعاندا، مۇراتبەك سولتاكەلدىنىڭ مالتابار، شاكىل رۋىنىڭ وكىلى بولىپ، اعاش ماتەريالدارىن تاسۋ، جيناۋ، قاراجات جيۋ قىزمەتىنە جاۋاپتى بولادى. ءارى سولتانكەلدىنىڭ باسقا رۋلارىن دا ۇيىمداستىرىپ، قۇرىلىستىڭ باستالۋى مەن اياقتالىپ، پايدالانۋعا بەرىلۋىنە دەيىن باسى-قاسىندا بولادى. بۇل قۇرىلىس 14 بولمەلى، 74 شارشى مەتر كەلەتىن ەستەمەس مەكتەبى ەدى.
1949 جىلى شىعىستاعى تورعاۋىتتار تاعى دا جەرگە تالاسا باستايدى. وسى شەكارانى انىقتاپ تۋعان داۋ-شارالارعا شەشىم جاساۋ ءۇشىن 1964 جىلى 6 ماۋسىمدا ىلە قازاق وبلىسىنىڭ باسشىسى، پولكوۆنيك ءنۇسىپحان كونبايۇلى باسشىلىعىنداعى جەر-سۋ، شەكارانى انىقتاۋ توبى كۇنەسكە كەلىپ، بۇرىنعى شەكارانى انىقتاۋعا قاتىسقان ادامداردى ىزدەستىرەدى. سول كەزدە شىعىس جاق شەكارانى تۇراقتاندىرۋعا قاتىسقان ءتىرى تۇلعا تەك 80 جاستان اسقان مۇراتبەك اقساقال عانا قالادى. ول كەزدە وماراقىن زاڭگى باي-ماناپتىڭ بالاسى، شەتكە بايلانعان دەگەن سەنىمسىزدىكپەن شەتكە قاعىلىپ، باقىلاۋدا جۇرگەندىكتەن كوميسسيانىڭ قۇرامىنا قوسۋعا كەلمەيدى. سونىمەن نۇسىپقان كونبايۇلى مۇراتبەك اقساقالدى ارنايى ۇسىنىس ەتىپ، بايىنعول موڭعول وبلىسىنىڭ كورلا قالاسىنداعى كەزدەسۋگە ەرتىپ بارادى. مۇراتبەكتىڭ ءتىرى ەكەنىن ەستىگەن قازاق پەن موڭعول اراسىنداعى شەكارا داۋىن شەشۋگە باعىتتالعان كوميسسيانىڭ موڭعولدار جاعىنا جاۋاپتى ءمور ۇستاعان ادامى بادىما؛ «مۇراتبەك پەن وماراقىن ءتىرى تۇرعاندا، جەر بىزدىكى دەمەڭدەر»، – دەپ بۇرىنعى شەكارا كەلىسىمىن قايتا بەكىتىپ، «جەلدى كەزەڭ» باياعىداي قازاق-موڭعولدىڭ شەكاراسى بولىپ قالا بەرەدى.
مۇراتبەك شىلدەبايۇلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەن ەڭبەگى، قازاق ەمشىلىك ءداستۇرىن جالعاستىرىپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەندىگى. اس قورىتۋ، ىشەك، تىنىس الۋ، قارا جەل، ءتۇرلى تەرى ارۋى، سۇزەك سىندى دەرتتەردى بايىرعى قازاق ەمشىلىك تاجىريبەسى جانە ءوز تاجىريبەسى ارقىلى الماس، كەپىرەش، سىناپ، قول اراسان، ۋقالاۋ سياقتى ءارتۇرلى ادىسپەن ەمدەپ، جازىپ وتىرعان. قۇلاعى ەستىمەگەن ادامدار الىس-جاقىننان كەلىپ، اۋرۋ سەبەبىن انىقتاپ، ءدارىسىن الىپ، ەمدەلىپ قايتسا، ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن ادامدارعا ءوزى ارناۋلى بارىپ، كومەكتەسكەن. اسىرەسە، ەمشى جانسارباي ۇلتاراقۇلىنان ۇيرەنگەن، قامشىنىڭ ورىمىنە الماستى جاعىپ، وڭەشتەن وتكىزۋ ادىسىمەن تاماقتان اس وتپەي قالعان ادامدى اۋرۋدان ايىقتىرعان ەڭبەگى بۇكىل توڭىرەكتەگى قاۋىمعا اڭىز بولعان. بۇل ادام تامىر ۇستاۋعا جۇيرىك، ەمدەۋگە باتىل، ىسكە شوگەل، كىشىپەيىل، قورمال، قايىرىمدى بولعان. قوينىنداعى قۇران مەن اۋزىنداعى يمانىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تاستاماي، اۋىلىنداعى بالالاردى ساۋات اشۋعا، وقۋعا، ءبىلىم الىپ قوعامعا جارامدى ادام بولۋعا باۋلىعان.
ول كىسىنىڭ كوپتەگەن اقىل-ناقىل، وسيەت سوزدەرى بار بولسا دا، الاساپىران زامان سونىڭ كوبىن ۇمىتتىرىپ جىبەردى.
\
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











