جۇمابەكتىڭ كوزسىز باتىرلىعى مەن مەرگەندىگىن، اتا سالتقا، داستۇرگە مىقتى اقىلدىلىعى مەن ايلاكەرلىگىن مويىنداعان جەتىسۋ ولكەسىندەگى ۇلى ءجۇزدىڭ – جالايىر، البان، سۋان، دۋلاتى مەن ورتا ءجۇزدىڭ ارعىن، نايمانى، سونىمەن بىرگە شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى قالىڭ قىزاي مەن قىرعىز، ۇيعىرىڭ دا ارداق تۇتىپ، قاتتى قاستەرلەيتىن. ولار ءۇشىن باتىرمەن «سوزگە كەلۋ نەمەسە ءجۇز شايىسۋ ولىممەن تەڭ» – سانالاتىن.
وعان قوسا، شەكارانىڭ ارعى بەتىنە بولشەۆيكتەردىڭ قان-قاسابىنان جان مەن مالى تالاۋعا ءتۇسىپ، ازاپ تۇزاعىنان جانساۋعالاپ وتكەن قازاقتاردى توناپ، ابدەن ارزان ولجاعا ابدەن قۇنىققان سىبە شوڭشالدىڭ قاراقشىلارىن تالقانداعان ەرلىگى ەل ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى. جاۋجۇرەك باتىردىڭ مۇقا بولىس باستاعان سۋانداردىڭ كوشىن شىعىنسىز قۇتتى ورىنعا قوندىرعانى مۇقىم جەتىسۋ ەلىنە اڭىز بولىپ تارادى. ءسويتىپ، وزبىر ۇكىمەت «باندى» دەپ، ايدار تاققانىمەن، شىنايى ومىردە ارىپ-اشقان، بوداندىقتىڭ ازابىن تارتقان ەلىنىڭ قورعانى بولدى، تۋعان جۇرتى «باتىر»-دەپ، اسپەتتەپ، اسا ىستىق ىقلاسپەن قۇرمەتتەدى.
سونىمەن قاتار، ەلىنىڭ ەركىندىگى ءۇشىن ارلانداي ارپالىسقان سۋاننان شىققان – مۇقا بولىس، مەتەرباي بولىس، قىستاۋباي، مۇقاي، باكەي، جۇمابەك مەرگەندەر ەل باعىنا تۋعان ەرلەردىڭ اسىلدارى ەدى. شەتىنەن جۇرەكتى، اقىل-ايلاسى مەن ەپتىلىك قاسيەتتەرى ءبىر باسىنان تابىلاتىن جەڭىلۋدى، ۇرەيلەنۋدى بىلمەيتىن سايىپقىران، ءمارت ازاماتتار بولاتىن. ولاردىڭ ءبارى دە اسقان جانكەشتىلىكپەن كۇنىگە، ءسات سايىن اجالدىڭ اۋزىندا جۇرسە دە قانشاما ۇرپاقتى امان-ەسەن ارعى بەتكە الىپ ءوتىپ، جويىلىپ كەتۋدەن امان الىپ قالدى.
ءداپ وسى جەردە سول ءبىر قاسىرەتتى جىلدار جايىندا شەجىرە ايتقىش قارتتارىمىزدىڭ جۇمابەك مەرگەن تۋرالى ءبىر اڭگىمەسىنىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانداي: ەسىمى جەتىسۋعا ايگىلى جۇمابەك مەرگەن كەزەكتى جانساۋعالاعان قازاقتىڭ كوشىن ارعى جاققا شەكارا اسىرىپ بارا جاتىپ ەكى-ءۇش اۋىلدان تۇراتىن بۇكىل جۇرتتى بولشەۆيكتەردىڭ كوموتريادتىڭ قان-قاساپ قىرعىننان قالاي امان-ەسەن الىپ وتكەنى تۋرالى ايتىپ بەرگەن ەدى.
– «كامپەسكە» – دەگەن زاڭ شىعىپ، قازاقتىڭ مال مەن جانى قىزىلداردىڭ تالاۋىنا ءتۇسىپ، قارسىلىق كورسەتكەن جاقسى مەن جايساڭدارى اباقتىعا قامالدى. الدى اتىلىپ، كەيىنگىلەرى جەر اۋدارىلىپ جاتقان الاساپىران ۋاقىت. ەل باسىنا كۇن تۋىپ، ۇرپاق قامىن ويلاعان ەسىل ەرلەر تاۋەكەلگە باسىپ شەكارا اسىپ جاتتى. كەزەكتى ەل-جۇرتتىڭ وسىنداي قارالى كوشىن باستاپ شىققان جۇمابەك باتىر قورعاسقا جەتە بەرە كوشتى توقتاتادى دا:
– اعايىندار! ەندى ءبىراز كەڭەسىپ الماساق بولمايدى. سەبەبى، ءدال قازىر ءبىزدى قىرىپ سالۋعا قىزىلاسكەر شەكاراشىلارى قارۋىن سايلاپ دايىن وتىر. اتىس بولۋى مۇمكىن سول ءۇشىن، بارلىق ايەلدەر مەن بالا-شاعانىڭ اۋزىنا كىشكەنە مالتا قۇرتتان سالىپ، اۋىزدارىن شۇبەرەكپەن تاڭىڭدار!-دەگەن بۇيرىق بەرەدى. سەبەبى، الدا-جالدا اتىس بولا قالسا ۇرەيلەنگەن ايەلدەر مەن بالا-شاعا شىڭعىرىپ، جىلاپ، ايعايعا باسسا مال ۇركەدى. ولارعا دا كەرەگى سول، وسى ءبىر بەي-بەرەكەت الاساپىراندى پايدالانىپ ءبارىمىزدى قىرىپ سالۋلارى تۇك ەمەس. ونداي جاعداي ورىن الماس ءۇشىن، ءبارىڭىز دە ۇعىپ الىڭىزدار «كوش باعىتىنان جاڭىلىپ ادامداردى قىرىپ الاماۋدىڭ الدىن-الا جاسالاتىن ساقتىق شاراسى» -دەدى.
دەگەندەي-اق، قورعاسقا قوزىكوش جەر قالعاندا تىعىلىپ جاتقان قىزىلدىردىڭ شەكاراشىلارى ەسكەرتۋسىز-اق وقپەن قارسى الادى. الدىڭعى لەكتە كەلە جاتقان بىرنەشە ادام وققا ۇشىپ، جارالانعان جىلقىلار شىڭعىرىپ ازان-قازان ايعاي-شۋ باستالادى. ەكى قولىنا ەكى مىلتىقتى قاتار ۇستاپ تەڭ اتاتىن جۇمابەك مەرگەن باستاعان شاعىن قارۋلى توپ قارسى وق اتىپ توسقاۋىلداعى قىزىل شەكاراشىلاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن باۋداي تۇسىرەدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ قارسى جاقتان مىلتىق ءۇنى ءوشىپ، ءسال تىنىشتىق ورنايدى.
سول ساتتە كوشتى قورعاعان قارۋلى جىگىتتەردى جيناپ، جۇمابەك:
– جىگىتتەر، ەندى ءبىر بەلدەن اسساڭدار قورعاس وزەنى، تەزدەتىپ ەلدى سۋدان وتكىزىپ نەعۇرلىم الىسقا الىپ كەتۋگە تىرىسىڭدار. بۇل جاۋىزداردى جەر جاستاندىردىق، بىراق بىرەۋى امان ساۋ قاشىپ كەتتى. ول قازىر تاعى كومەككە اسكەر اكەلەدى. ءبارىمىزدى قىرىپ تاستاماي تۇرعاندا قوزعالىڭدار! مەن، سولاردى قارسى الايىن. ال، جولدارىڭ بولسىن، ماعان الاڭداماڭدار! – دەپ جىلدامداتا بۇيرىق بەرەدى.
باتىردىڭ پارمەنىن ەكى ەتپەگەن جىگىتتەرى كوشتى، مال-جانىمەن وزەننەن شىعىنسىز وتكىزگەن بويدا، تۋعان جەردى تارك ەتىپ، كەلەشەگى بەيمالىم دۇنيەنىڭ قۇشاعىنا ءسىڭىپ ارعى بەتكە قاراي باياۋلاپ الىستاي بەرەدى. كوش سوڭىنداعىلار مىلتىقتىڭ تالىپ ەستىلگەن ۇنىنە ەلەڭدەپ، امالسىزدان تۋ سىرتىندا قالىپ بارا جاتقان تۋعان جەر مەن باتىر ۇلىنا دەگەن قيماستىق سەزىمى بويلارىن كەرنەپ، قارايلاي-قارايلاي شاراسىز كۇيدە كەتە بارادى…
ەرتەسى كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە ارعى بەتكە امان ساۋ جەتىپ، قايتىس بولعان ادامداردى جەرلەپ قاۋىپسىز ايماقتا بەل شەشىپ دەمالىپ وتىرعان اۋىلدى جۇمابەك مەرگەن جالداس قارا كەر اتىمەن قۋىپ جەتەدى. ەل-جۇرتى باتىر ۇلىن جامىراي قارسى الىپ، ۇلكەندەر جاعى كوزدەرىنە جاس الىپ، زور ريزاشىلىقپەن اس سۋىن الدىنا توسادى. جايعاسىپ، اياق قولدى سوزىپ ءشولى باسىلعاسىن، ۇلكەندەر جاعى:
– «كەشە نە بولدى، باتىرەكە…؟» دەپ ءجون سۇراسادى.
سوندا مەرگەننىڭ ايتقان اڭگىمەسى مىناداي بولىپتى:
– «سەندەر كەتكەن سوڭ كوپ ۇزاماي 20-دان اسا ادامى بار قارۋلى توپ جەتتى جالاڭداپ. العاشقىدا مەنى ولار اڭداماي قالدى، سول مۇمكىندىكتى جاقسى پايدالانىپ قوس مىلتىقپەن ەس جيعىزباي ءتاۋىر-اق جۋساتىپ سالدىم. بىراق، مەنىڭ بايقاعانىم بۇل شىركىندەر ات ۇستىندە مىلتىق اتا المايدى ەكەن. ولار اتتان ءتۇسىپ جاتىپ الىپ اتىسپاق بولدى، مەن ولاردى وعان ۇلگەرتپەي ات ۇستىندە اتىسىپ، جەرگە تۇسكەندەرىن دە وقپەن قاعىپ وتىردىم. جانە وزدەرىمەن بىرگە اربا ۇستىنە ورناتقان سۋ قۇيىپ اتاتىن قارۋلارىن (تاچانكا پۋلەمەتى بولسا كەرەك) دا الىپ كەلىپتى. سوعان قاراي قايتا-قايتا جۇگىرگەنىن دە ارباعا جەتكىزبەي اتىپ تۇسىرە بەردىم. ءسويتىپ، سول جەردە ول جاۋىزداردىڭ ءبارىن دە ءبىرىن قالتىرماي جەر جاستاندىرىپ كەتتىم-دەپ، قاباعىن تۇيگەندە ءجۇزى تۇنەرىپ ءسال وتىرادى دا، ءسوزىن ءارى جالعاپ:
– جۋىردا عانا «سىزدەر سياقتى وسىلاي شەكارا اسقان وڭشەڭ اقساقالدى اتالارىمىز، اق سامايلى اجەلەرىمىز بەن قىز-كەلىنشەك، جاس بالالاردىڭ قارۋسىز كوشىن، ەكى-ءۇش اۋىلدىڭ مال-جانىنىڭ ەشقايسسىن ءتىرى قالدىرماي جولداعى اسۋدىڭ بىرىندە قىرىپ تاستاپتى» دەپ ەستىگەن ەدىم، «سول باۋىرلارىمىزدىڭ كەگىن قايتاردىم!..» دەگەندى ىزبارلانا ايتىپ، قانىن ىشىنە تارتقاندا، ءجۇزى سۇرلانىپ، ەكى كوزى شاتىناعان باتىر، بولات تىستەرىن كۇتىرلەتىپ تىستەنگەن قالپى ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز قالىپتى…
وسىنداي قاھارمان ۇلدارىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ سان مىڭداعان شاڭىراعىندا جاس ۇرپاق دۇنيەگە كەلىپ، ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعىپ، الدىڭعى تولقىن اعالارى سياقتى ۇلتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە زور قۇلشىنىسپەن وراسان ۇلەس قوستى. قانشاما تار جول تايعاق كەشۋ مەن قاسىرەتتى زار زامانداردى باسىنان وتكەرگەن قازاق ۇلتى ءوزىن مىناۋ قاتىگەز الەمگە اسقاق رۋحپەن پاش ەتىپ، ورشىلدىك قاسيەتىن عاسىرلار بويى دالەلدەۋمەن عۇمىر كەشۋدە.
ءيا، مىناۋ جالپاق دۇنيەدەگى ءومىر لەگى – قازاق ۇلتىنىڭ اسىل وزەگى بولعان وسىنداي قايسار وعلاندارىنىڭ ارقاسىندا ۇرپاق ساباقتاستىعىن ومىرشەڭدىكپەن جالعاستىرۋدا. ەلى مەن تۋعان جەرى ءۇشىن جانىن قيعان باتىر اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىنا،
مىڭ تاعزىم!!!…
جاريالاندى. ق. يبرايىمجانوۆ. «قايسار تۇلعا» پۋبلييتسيستيكالىق زەرتتەۋلەر – الماتى:پرينەت-پيۋس. 2020. -280 ب. -90-95 ب.
Q-andas اقپاتاررىق اگەنتتىگى.











