SASANNYŃ ASY
Sasan Kiikbaiúly 1818 jyly Zaisanda tuǵan, 1893 jyly Kúneste qaitys bolyp, súiegi qazirgi Qúlja audanyndaǵy «Súltan Uáiis mazaryna» jerlendi. Sasan bolystyń Qaseke, Núpteke, Álimjan, Tergeusiz, Núptebek, Jaiyrbek, Erkinbeu siyaqty balalarymen qatar birtalai jetim-jesir balalardy da bauyryna basyp, ósirip, erjetkizip, el qataryna qosqany da el ishinde kóp aitylady. Sol qatarda Atkeltir, Esenbai, Qúdaibergen, Bektúrǵan, Tuǵanbai siyaqty tondy balalary da bolǵan eken. Ataqty «Birjan sal men Saranyń aitysynda» Birjan sal arǵynnyń atqaminer myqtylarymen maqtanǵanda Sara naimannyń igi-jaqsylaryn óleńge qosyp:
Botabai, Sabyrbek pen qút Bayanbai,
Sasan bi shapty keshe jauǵa ayanbai.
SHynymen qúlash úryp, samǵai bersem,
Qalasyń jetpek túgil jer tayanbai, – dese, Myńbosyn men Máuen aitysynda:
Qútyrǵan Qońtaijymen saiysqanda,
Bolady arǵyn, torǵai Alash úqty.
Qanǵajar, er Botabai batyrlarmen,
Sasan bi, Qúrbanǵali jáne shyqty, – delinedi.
Tańjyraq Joldyúlynyń bir óleńinde de:
Qazaǵym eki júz jyl ar jaǵynda,
Tozdyrǵan birden-biri jausha shauyp.
Josyǵan úrikken qoidai tau men tasqa,
Jan baǵyp, baldyrǵan jep, qaiyń sauyp.
Qazaqtyń sol sergeldeń dáuirinde,
Jońǵarǵa kelgen úrkip, qyzai auyp.
Baieke, Sasan, Búqash bastap kelip,
Ileden oryn alǵan meken tauyp, – delinedi.
Aqyndar óleńine osylai arqau bolǵan Sasan Kiikbaiúly bala kezinen el kózine túsip, jas kezinen zeiin-zerdeliligimen bolashaǵynan úmit kúttire bastaǵan. Ol 16 jasynda bi, 18 jasynda begimbet, derbiske tóbe bi bolǵan.
Sasan 16 jasqa shyqqan jyly Qyzai elindegi Begimbet atasynan shyqqan qart bi Tompy SHansharúlynyń ornyna bi sailanady. Osydan bastap 60 jyl boiy qoǵam qairatkerleriniń tobyna qosylyp, el múddesi úshin egei eńbekter jasaidy.
Sasan at jalyn tartyp mingennen bastap, júieli sóz arqyly basqalardy moiynsal etken sheshen bolumen qatar ádil tóreligimen de, jaqynyna tartpaityn kópshildigimen de tanyla bastaidy.
Óziniń kishi ákesi Jamanbai bolystyń auyl arasyndaǵy bilikte artyq-kem aitqan jerine dúrys sheshim jasap:
Jaqynyńa jau bolsań, jauyzdyqtyń belgisi,
Qatynyńa jau bolsań, jalǵyzdyqtyń belgisi.
Aramdyqty asyrsań, ádiletsizdiktiń belgisi,
Ádil bilik aitpasań, dúshpannyń taba kúlkisi, – degen eken.
Osydan bylai Jamanbai bolys Sasannyń shalymdylyǵyn ańǵaryp:
– Boldy, Sasan balam, «At túyaǵyn tai basady» degen. Búdan bylaiǵy biligimdi saǵan berdim, – degen eken.
Sol joly begimbet, derbistiń úlken bii Ábiken ruynan shyqqan Montei bi de bolǵan eken. Montei bi de Sasannyń tartymdy, ótkir, ádildigin kórip:
– Men de qartaidym, adam tanysam Sasanyń bolǵaly túr eken. Men de biligimdi Sasanǵa berdim. Qyzaidyń endigi bii Sasan bolsyn, – deidi. Osydan bastap Sasan Aqpatshanyń general gubernatorynyń bekituimen 1836 jyly 18 jasynda bi ári bolystyq shen alady.
Sasan Kiikbaiúly óz kezinde TSin imperiyasy men Reseidiń arasyndaǵy jer dauy, qún dauy, jesir dauy, taǵy da basqa dau-sharlarǵa talau ret qatysyp, bilik aitqan. Tipti, sonyń kóbinde tóbe bi bolyp, tórelik jasaǵan. Onyń osyndai eńbekterin eskergen TSin ókimeti oǵan «Dyń dái hua liń» degen mánsap berip, arnauly Útyǵa «toty qústyń qauyrsyny shanshylǵan bas kim) tartu etken. Osy útyǵa men ómir boiy istetken kúmis mórli júzigi keiingi kezge deiin saqtaldy.
1882 jyly Baieke, Búqash, Sasan bastaǵan qyzaidyń atqaminerleri Ile generaly Jin shúnge jolyǵyp, 3 myńnan astam qazaq otbasyn Ilege kóshirip, qonystandyrudy talap etedi. Olardyń búl talaby sol jyly 7 aida bekitilip, qyzailar úsh baǵyt boiynsha ejelgi qonysy Ilege qarai qonys audarady. Sol tústaǵy Ile general úkimetiniń núsqauy boiynsha Kúneste túńǵysh ret aqalaqshylyq túzim atqarylyp, Sasan begimbet derbistiń Baieke Táiirberdiniń, Búqash Táńirberdiniń aqalaqshysy bolyp sailanady. Ol tústaǵy aqalaqshylardyń eńbekaqysy 200 túyaq qoi dep belgilenip, ózderine qarasty elden jiyp alynatyn. Qyzaidyń úsh bii ózderine qarasty elge jer shekarasyn bólip beruge mindetteledi. Osy tústa begimbet, derbis eli Sasannyń bastauymen SHaqpy ózeniniń ańǵaryndaǵy bir betkeige jiylyp, jer shekara bólisken. Búl jer keiin Bólgensai atalyp ketedi. Osy bóliste Kúnestiń Ońtústik jaǵasy, shyǵysta jautoǵaidan, batysy Tekes ózenine deiin begimbet, derbiske tán bolady.
Ol tústa begimbet, derbis ruy qonystanǵan Kúnes jazyǵy qalyń shily bolady eken de, ony Aqshi dep atap ketedi. 1885 jyly Sasan Ajybai qatarly úiǵyr sheberlerin Qúljadan shaqyrtyp, meshit saldyrady. Kúneske kelgen eń birinshi úiǵyr últynyń ókili osy Ajybai bolatyn. Sasan olarǵa Taldy auylynan jer bólip berip, qonystandyrady.
Sasan bi úsh nekeli bolǵan. Báibishesi Málikeden (Qarakereidiń qyzy) Qaseke, Núpteke, Álimjan, Tergeusiz, Úlyqan (qyz), ekinshi áieli Adastan (Qúttymbet auylynyń qyzy) Núptebek, Jaiirbek, Erkinbek, Zinat (qyz), Izat (qyz), kishi áieli Delgirden (mońǵol qyzy) bir úldy bolyp, ol erterek qaitys bolyp ketedi de, keiin qúrsaq kótermei, abysyny Adastan tuǵan Jaiyrbekti bauyryna salyp, erjetkizedi. Sasannyń jeti úly da óz dáuiriniń egeileri, qolynan bilik, órisinen mal ketpegen adamdar bolǵan. Aitalyq, Qaseke Sasanúly Qyzai begimbet ruynyń záńgisi, bii, aqalaqshysy bolǵan. 1840 jyly tuyp, 1896 jyly qaitys bolyp, «Súltan Uáiis mazaryna» jerlenedi. Núpteke Sasanúly erjúrek batyr, qúralaidy kózge atqan mergen bolǵan adam. Qajylyqqa baryp, din jolyn ústanǵan, dini qairatker. 1850 jyly Barlyq tauynyń bauraiynda tuyp, 1906 jyly Kúneste qaitys boldy. Álimjan Sasanúly zamanyndaǵy bedeldi aqsaqaldardyń biri 1843 jyly tuyp, 1910 jyly Kúneste qaitys bolǵan. Tergeusiz Sasanúly begimbet, derbis ruynyń aqalaqshysy, táijisi bolǵan. 1854 jyly tuyp, 1914 jyly qaitys bolǵan. Núptebek Sasanúly begimbet ruynyń mampańy bolǵan. Kúnes óńirinde alǵashqylardyń biri bolyp tyń igerip, egin egip, diirmen salyp, dúken ashyp, teri zauytyn júrgizip, eldi kásipkerlikke baulyǵan adam. 1876 jyly tuyp, 1923 jyly Kúneste qaitys bolǵan. Jaiyrbek Sasanúly begimbet ruynyń mampańy, derbis ruynyń aqalaqshysy bolǵan. Kúnes audanynyń alǵashqy ákimi 1885 jyly tuyp, 1946 jyly qaitys bolǵan. Erkinbek Sasanúly begimbet, derbis ruynyń aqalaqshysy, Nylqy audanynyń orynbasar ákimi bolǵan. 1889 jyly tuyp, 1950 jyly qaitys bolǵan.
1894 jyly Begimbet ruynyń bolysy Sasan Kiikbaiúlynyń asy Kúnestiń Aqózen jailauynda taratylǵan. Asqa búkil Qyzai elin túgel shaqyryp 100-den astam úi tigip, asta-tók qonaq kútip, at shaptyryp tarqatqan. Atty Aidarbek degen adamǵa aidatqan eken. Atty Araltóbeniń Saǵótkelinen qaitaryp Narattyń Báige tóbesinen toqtatpaqshy bolady. Alaida Aidarbek atty Qaraǵailysudyń qúiǵanynan qaitarypty.
Jer óte úzaq bolǵandyqtan jolda 4-5 báige at tútigip, ólip ketipti. Qyzaidaǵy «Aidarbek aidas» degen sóz osydan qalypty. Búl at jarysta 1-bolyp Baitoǵaidyń tory aty, 2-bolyp Toqpanbektiń shybar aty, 3-bolyp Otyshtyń aqbestisi kelipti. Názirde Soltankeldi Azanbai degen adam Tileuberdi Moldajan aqalaqshyny tanymai, qalyń toptyń aldynda atynyń basyna qamshymen salyp qalypty deidi. Tileuberdi ruynyń arasynda janjal tudyra jazdap, araǵa adam túsip «Qaraly auylda shataq shyǵardy» dep Soltankeldi Azanbaiǵa toǵyz qara at shapan aiyp tartqyzypty. Názir osylai asta-tók aqyrlasypty.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











