ساساننىڭ اسى
ساسان كيىكبايۇلى 1818 جىلى زايساندا تۋعان، 1893 جىلى كۇنەستە قايتىس بولىپ، سۇيەگى قازىرگى قۇلجا اۋدانىنداعى «سۇلتان ءۋايىس مازارىنا» جەرلەندى. ساسان بولىستىڭ قاسەكە، نۇپتەكە، ءالىمجان، تەرگەۋسىز، نۇپتەبەك، جايىربەك، ەركىنبەۋ سياقتى بالالارىمەن قاتار ءبىرتالاي جەتىم-جەسىر بالالاردى دا باۋىرىنا باسىپ، ءوسىرىپ، ەرجەتكىزىپ، ەل قاتارىنا قوسقانى دا ەل ىشىندە كوپ ايتىلادى. سول قاتاردا اتكەلتىر، ەسەنباي، قۇدايبەرگەن، بەكتۇرعان، تۋعانباي سياقتى توندى بالالارى دا بولعان ەكەن. اتاقتى «ءبىرجان سال مەن سارانىڭ ايتىسىندا» ءبىرجان سال ارعىننىڭ اتقامىنەر مىقتىلارىمەن ماقتانعاندا سارا نايماننىڭ يگى-جاقسىلارىن ولەڭگە قوسىپ:
بوتاباي، سابىربەك پەن قۇت بايانباي،
ساسان بي شاپتى كەشە جاۋعا ايانباي.
شىنىمەن قۇلاش ۇرىپ، سامعاي بەرسەم،
قالاسىڭ جەتپەك تۇگىل جەر تايانباي، – دەسە، مىڭبوسىن مەن ماۋەن ايتىسىندا:
قۇتىرعان قوڭتايجىمەن سايىسقاندا،
بولادى ارعىن، تورعاي الاش ۇقتى.
قانعاجار، ەر بوتاباي باتىرلارمەن،
ساسان بي، قۇربانعالي جانە شىقتى، – دەلىنەدى.
تاڭجىراق جولدىۇلىنىڭ ءبىر ولەڭىندە دە:
قازاعىم ەكى ءجۇز جىل ار جاعىندا،
توزدىرعان بىردەن-ءبىرى جاۋشا شاۋىپ.
جوسىعان ۇرىككەن قويداي تاۋ مەن تاسقا،
جان باعىپ، بالدىرعان جەپ، قايىڭ ساۋىپ.
قازاقتىڭ سول سەرگەلدەڭ داۋىرىندە،
جوڭعارعا كەلگەن ۇركىپ، قىزاي اۋىپ.
بايەكە، ساسان، بۇقاش باستاپ كەلىپ،
ىلەدەن ورىن العان مەكەن تاۋىپ، – دەلىنەدى.
اقىندار ولەڭىنە وسىلاي ارقاۋ بولعان ساسان كيىكبايۇلى بالا كەزىنەن ەل كوزىنە ءتۇسىپ، جاس كەزىنەن زەيىن-زەردەلىلىگىمەن بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرە باستاعان. ول 16 جاسىندا بي، 18 جاسىندا بەگىمبەت، دەربىسكە توبە بي بولعان.
ساسان 16 جاسقا شىققان جىلى قىزاي ەلىندەگى بەگىمبەت اتاسىنان شىققان قارت بي تومپى شانشارۇلىنىڭ ورنىنا بي سايلانادى. وسىدان باستاپ 60 جىل بويى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ توبىنا قوسىلىپ، ەل مۇددەسى ءۇشىن ەگەي ەڭبەكتەر جاسايدى.
ساسان ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ، جۇيەلى ءسوز ارقىلى باسقالاردى مويىنسال ەتكەن شەشەن بولۋمەن قاتار ءادىل تورەلىگىمەن دە، جاقىنىنا تارتپايتىن كوپشىلدىگىمەن دە تانىلا باستايدى.
ءوزىنىڭ كىشى اكەسى جامانباي بولىستىڭ اۋىل اراسىنداعى بيلىكتە ارتىق-كەم ايتقان جەرىنە دۇرىس شەشىم جاساپ:
جاقىنىڭا جاۋ بولساڭ، جاۋىزدىقتىڭ بەلگىسى،
قاتىنىڭا جاۋ بولساڭ، جالعىزدىقتىڭ بەلگىسى.
ارامدىقتى اسىرساڭ، ادىلەتسىزدىكتىڭ بەلگىسى،
ءادىل بيلىك ايتپاساڭ، دۇشپاننىڭ تابا كۇلكىسى، – دەگەن ەكەن.
وسىدان بىلاي جامانباي بولىس ساساننىڭ شالىمدىلىعىن اڭعارىپ:
– بولدى، ساسان بالام، «ات تۇياعىن تاي باسادى» دەگەن. بۇدان بىلايعى بيلىگىمدى ساعان بەردىم، – دەگەن ەكەن.
سول جولى بەگىمبەت، دەربىستىڭ ۇلكەن ءبيى ابىكەن رۋىنان شىققان مونتەي بي دە بولعان ەكەن. مونتەي بي دە ساساننىڭ تارتىمدى، وتكىر، ادىلدىگىن كورىپ:
– مەن دە قارتايدىم، ادام تانىسام ساسانىڭ بولعالى تۇر ەكەن. مەن دە بيلىگىمدى ساسانعا بەردىم. قىزايدىڭ ەندىگى ءبيى ساسان بولسىن، – دەيدى. وسىدان باستاپ ساسان اقپاتشانىڭ گەنەرال گۋبەرناتورىنىڭ بەكىتۋىمەن 1836 جىلى 18 جاسىندا بي ءارى بولىستىق شەن الادى.
ساسان كيىكبايۇلى ءوز كەزىندە تسين يمپەرياسى مەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى جەر داۋى، قۇن داۋى، جەسىر داۋى، تاعى دا باسقا داۋ-شارلارعا تالاۋ رەت قاتىسىپ، بيلىك ايتقان. ءتىپتى، سونىڭ كوبىندە توبە بي بولىپ، تورەلىك جاساعان. ونىڭ وسىنداي ەڭبەكتەرىن ەسكەرگەن تسين وكىمەتى وعان «دىڭ ءداي حۋا ليڭ» دەگەن ءمانساپ بەرىپ، ارناۋلى ۇتىعا «توتى قۇستىڭ قاۋىرسىنى شانشىلعان باس كيم) تارتۋ ەتكەن. وسى ۇتىعا مەن ءومىر بويى ىستەتكەن كۇمىس ءمورلى جۇزىگى كەيىنگى كەزگە دەيىن ساقتالدى.
1882 جىلى بايەكە، بۇقاش، ساسان باستاعان قىزايدىڭ اتقامىنەرلەرى ىلە گەنەرالى ءجىن شۇنگە جولىعىپ، 3 مىڭنان استام قازاق وتباسىن ىلەگە كوشىرىپ، قونىستاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. ولاردىڭ بۇل تالابى سول جىلى 7 ايدا بەكىتىلىپ، قىزايلار ءۇش باعىت بويىنشا ەجەلگى قونىسى ىلەگە قاراي قونىس اۋدارادى. سول تۇستاعى ىلە گەنەرال ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا كۇنەستە تۇڭعىش رەت اقالاقشىلىق ءتۇزىم اتقارىلىپ، ساسان بەگىمبەت دەربىستىڭ بايەكە تايىربەردىنىڭ، بۇقاش تاڭىربەردىنىڭ اقالاقشىسى بولىپ سايلانادى. ول تۇستاعى اقالاقشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى 200 تۇياق قوي دەپ بەلگىلەنىپ، وزدەرىنە قاراستى ەلدەن جيىپ الىناتىن. قىزايدىڭ ءۇش ءبيى وزدەرىنە قاراستى ەلگە جەر شەكاراسىن ءبولىپ بەرۋگە مىندەتتەلەدى. وسى تۇستا بەگىمبەت، دەربىس ەلى ساساننىڭ باستاۋىمەن شاقپى وزەنىنىڭ اڭعارىنداعى ءبىر بەتكەيگە جيىلىپ، جەر شەكارا بولىسكەن. بۇل جەر كەيىن بولگەنساي اتالىپ كەتەدى. وسى بولىستە كۇنەستىڭ وڭتۇستىك جاعاسى، شىعىستا جاۋتوعايدان، باتىسى تەكەس وزەنىنە دەيىن بەگىمبەت، دەربىسكە ءتان بولادى.
ول تۇستا بەگىمبەت، دەربىس رۋى قونىستانعان كۇنەس جازىعى قالىڭ شيلى بولادى ەكەن دە، ونى اقشي دەپ اتاپ كەتەدى. 1885 جىلى ساسان اجىباي قاتارلى ۇيعىر شەبەرلەرىن قۇلجادان شاقىرتىپ، مەشىت سالدىرادى. كۇنەسكە كەلگەن ەڭ ءبىرىنشى ۇيعىر ۇلتىنىڭ وكىلى وسى اجىباي بولاتىن. ساسان ولارعا تالدى اۋىلىنان جەر ءبولىپ بەرىپ، قونىستاندىرادى.
ساسان بي ءۇش نەكەلى بولعان. بايبىشەسى ماليكەدەن (قاراكەرەيدىڭ قىزى) قاسەكە، نۇپتەكە، ءالىمجان، تەرگەۋسىز، ۇلىقان (قىز)، ەكىنشى ايەلى اداستان (قۇتتىمبەت اۋىلىنىڭ قىزى) نۇپتەبەك، جايىربەك، ەركىنبەك، زينات (قىز)، يزات (قىز)، كىشى ايەلى دەلگىردەن (موڭعول قىزى) ءبىر ۇلدى بولىپ، ول ەرتەرەك قايتىس بولىپ كەتەدى دە، كەيىن قۇرساق كوتەرمەي، ابىسىنى اداستان تۋعان جايىربەكتى باۋىرىنا سالىپ، ەرجەتكىزەدى. ساساننىڭ جەتى ۇلى دا ءوز ءداۋىرىنىڭ ەگەيلەرى، قولىنان بيلىك، ورىسىنەن مال كەتپەگەن ادامدار بولعان. ايتالىق، قاسەكە ساسانۇلى قىزاي بەگىمبەت رۋىنىڭ زاڭگىسى، ءبيى، اقالاقشىسى بولعان. 1840 جىلى تۋىپ، 1896 جىلى قايتىس بولىپ، «سۇلتان ءۋايىس مازارىنا» جەرلەنەدى. نۇپتەكە ساسانۇلى ەرجۇرەك باتىر، قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولعان ادام. قاجىلىققا بارىپ، ءدىن جولىن ۇستانعان، ءدىني قايراتكەر. 1850 جىلى بارلىق تاۋىنىڭ باۋرايىندا تۋىپ، 1906 جىلى كۇنەستە قايتىس بولدى. ءالىمجان ساسانۇلى زامانىنداعى بەدەلدى اقساقالداردىڭ ءبىرى 1843 جىلى تۋىپ، 1910 جىلى كۇنەستە قايتىس بولعان. تەرگەۋسىز ساسانۇلى بەگىمبەت، دەربىس رۋىنىڭ اقالاقشىسى، ءتايجىسى بولعان. 1854 جىلى تۋىپ، 1914 جىلى قايتىس بولعان. نۇپتەبەك ساسانۇلى بەگىمبەت رۋىنىڭ مامپاڭى بولعان. كۇنەس وڭىرىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تىڭ يگەرىپ، ەگىن ەگىپ، ديىرمەن سالىپ، دۇكەن اشىپ، تەرى زاۋىتىن جۇرگىزىپ، ەلدى كاسىپكەرلىككە باۋلىعان ادام. 1876 جىلى تۋىپ، 1923 جىلى كۇنەستە قايتىس بولعان. جايىربەك ساسانۇلى بەگىمبەت رۋىنىڭ مامپاڭى، دەربىس رۋىنىڭ اقالاقشىسى بولعان. كۇنەس اۋدانىنىڭ العاشقى اكىمى 1885 جىلى تۋىپ، 1946 جىلى قايتىس بولعان. ەركىنبەك ساسانۇلى بەگىمبەت، دەربىس رۋىنىڭ اقالاقشىسى، نىلقى اۋدانىنىڭ ورىنباسار اكىمى بولعان. 1889 جىلى تۋىپ، 1950 جىلى قايتىس بولعان.
1894 جىلى بەگىمبەت رۋىنىڭ بولىسى ساسان كيىكبايۇلىنىڭ اسى كۇنەستىڭ اقوزەن جايلاۋىندا تاراتىلعان. اسقا بۇكىل قىزاي ەلىن تۇگەل شاقىرىپ 100-دەن استام ءۇي تىگىپ، استا-توك قوناق كۇتىپ، ات شاپتىرىپ تارقاتقان. اتتى ايداربەك دەگەن ادامعا ايداتقان ەكەن. اتتى ارالتوبەنىڭ ساعوتكەلىنەن قايتارىپ ناراتتىڭ بايگە توبەسىنەن توقتاتپاقشى بولادى. الايدا ايداربەك اتتى قاراعايلىسۋدىڭ قۇيعانىنان قايتارىپتى.
جەر وتە ۇزاق بولعاندىقتان جولدا 4-5 بايگە ات تۇتىگىپ، ءولىپ كەتىپتى. قىزايداعى «ايداربەك ايداس» دەگەن ءسوز وسىدان قالىپتى. بۇل ات جارىستا 1-بولىپ بايتوعايدىڭ تورى اتى، 2-بولىپ توقپانبەكتىڭ شىبار اتى، 3-بولىپ وتىشتىڭ اقبەستىسى كەلىپتى. نازىردە سولتانكەلدى ازانباي دەگەن ادام تىلەۋبەردى مولداجان اقالاقشىنى تانىماي، قالىڭ توپتىڭ الدىندا اتىنىڭ باسىنا قامشىمەن سالىپ قالىپتى دەيدى. تىلەۋبەردى رۋىنىڭ اراسىندا جانجال تۋدىرا جازداپ، اراعا ادام ءتۇسىپ «قارالى اۋىلدا شاتاق شىعاردى» دەپ سولتانكەلدى ازانبايعا توعىز قارا ات شاپان ايىپ تارتقىزىپتى. ءنازىر وسىلاي استا-توك اقىرلاسىپتى.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











