1916 جىلى قازاننىڭ 16-سى تۇركىستان ايماعىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى گەنەرال-اديۋتانت ا.ن. كۋروپاتكيننىڭ تورەاعالىعىمەن اشىلعان ءماجىلىس.
شاتاق شىعارعان قازاق-قىرعىزدى قاراقول ۋەزىندەگى ىستىقكول ماڭايىنان، پىشپەك ۋەزىندەگى كەبەن جانە شۋ بويىنىڭ ءبىراز جەرىنەن، جاركەنت ۋەزىندەگى تەكەس، شالكودەدەن جەر اۋدارۋ تۋرالى.
تەنتەك قىرعىزداردى نارىن ايماعىنا ورنالاستىرىپ، ءوز الدىنا نارىن ۋەزىن جاساۋ تۋرالى.
جەر اۋدارىلعان تەنتەك قىرعىزداردان الىنعان جەرلەرگە ورىس وتىترعىزىپ، وڭكەي ورىستان قاراقول ۋەزىن جاساۋ تۋرالى.
الماتى ويازىنىڭ كازاك-ورىستارىن جەرگە جايلاستىرۋ تۋرالى.
ماجىلىسكە قاتىسقاندار: جەتىسۋ ۋەزiنiڭ گەنەرالى – م.ا. سوكولوۆسكيي، مەملەكەت مۇلكىن باسقارۋشىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى – ن.س. شەرباكوۆ، اسكەري اگرونوم- ب.ف.براۋدەر، اسكەر باسقارماسىنىڭ كەڭەسشىسى – ل.پ.سولوۆەۆ، كەلىمسەكتەر اۋدانىنا ينجەنەر-گيدورتەحنيك- ە.ا.سميرنوۆ، كازاك-ورىس جەرگە جايلاسۋىنىڭ ينجەنەر-گيدروتەحنيگى – ۆ.ۆ.بانيشنيكوۆ، كەلىمسەكتەر باسقارماسىنىڭ ساناق باسقارما مۇشەسى ا.ل.بۋرحين، كازاك-ورىستى جەرگە ورنالاستىرۋ جۇمىس جۇرگىزۋشىلەرى م.ف.ۆەيسميللەر، ن.ن.تەپلوۆ جانە اسكەري جەر ولشەۋشى – ب.گ.گۋرنيكوۆ.
ءى. ىستىقكول ماڭىنان جانە باسقا جەرلەردەن تەنتەك قازاق-قىرعىزدى جەر اۋدارۋ تۋرالى مەملەكەت مۇلكىن باسقارۋشى تاراپىنان 1:10 شاقىرىم ماسشتابتى جەر كارتاسى قاراۋعا تاپسىرىلدى. وندا كوتەرىلىسشى قازاق-قىرعىزداردىڭ قىستاۋ، جايلاۋلارىنىڭ شەكارالارى، باسقا جاققا كوشىرىلەتىن شارۋا مولشەرى كورسەتىلگەن.
گەنەرال-گۋبەرناتور كارتانى قاراعاننان كەيىن: «قازاق-قىرعىزدان تەكەس بويى سياقتى جەرلەردىڭ بارلىعى الىنۋى كەرەك. كوتەرىلگەن قازاق-قىرعىز 1000-نان اسا ءۇيدى ورتەپ، 2000-داي ورىستى ءولتىرىپ كەتتى. سول سەبەپتى وسى جەرلەردى تۇگەلىمەن قازاق-قىرعىزدان تارتىپ الىپ، ورستى وتىرعىزۋعا ءجونى كەپ تۇرعان نارسە. بىراق مەملەكەت مۇلكىن باسقارۋشى تاراپىنان الۋعا كورسەتىلگەن جەردىڭ كارتاداعى شەكارالاردىڭ جەتپەگەن جەرى كوپ. قازاق-قىرعىزدان ادەت-عۇرىپ، سالت جاعىنان عانا بولەكتەلمەي، جەر جونىنەن ىرگەسى اۋلاق جاتقان تۇتاس ورىس جەرىن جاساۋعا تالپىنۋ كەرەك.» دەدى. سوندىقتان گەنەرال: «ىستىقكولدىڭ وڭ تۇستىك جانە سول تۇستىك جاعىنداعى شەكارا تاۋدىڭ باسىمەن ءجۇرسىن، سول سىقىلدى جاركەنت ۋەزىندەگى تەنتەك البان قازاقتارىنىڭ باۋىرىنداعى تەكەس بويى تۇتاسىمەن، شالكودە جالپاعىمەن، قارقارا جايلاۋى تەگىس الىنسىن. پىشپەك ۋەزىندەگى كەبەن بويى، شۋ بويىنىڭ بىرقاتار جەرى قىرعىزدان الىنىپ، ورىسقا بەرىلسىن» دەپ ۇسىنىس قىلدى.
بارلىق پىشپەك، جاركەنت، قاراقول ۋەزىنەن 37355 قازاق-قىرعىز شارۋاسى (ءتۇتىنى) 2510361 دەسياتينا جەردەن اجىراپ قونىس اۋدارىلۋعا ۇيعارىلدى. وسى ەسەپتى جاساۋعا نەگىزگى سەبەپ بولعان پ.پ.رۋميانتسەۆتىڭ ساناعى بولدى.
ءىى.تەنتەك قازاق-قىرعىزدان تارتىپ الىنعان جەرگە ورىس وتىرعىزۋ تۇراسىندا ءماجىلىس ىستىقكولدىڭ ەكى جاعىنا 5 كازاك-ورىس قالاسىن (ستانيتسا) ورناتۋدى ماقۇل كوردى. ءار كازاك-ورىس ستانيتسسىندا 60 ۇيدەن از بولماسىن دەلىندى. قالا سالىناتىن جەرلەر: 1. ورىكتىدە، 2. قۇرىمدا، 3. بۇرىنعى دۇنگەن قالاسى مارىننىڭ ورنىندا، 4. بۇرىنعى ورىس قالاسى گوگولەۆكا جانىندا، 5. الاقولدا. ودان قالعان جەردىڭ تاۋىرىنە ورىس وتىرعىزىلسىن دا، ءتىپتى وتىرۋعا جارامايتىن جەرلەر ازىرگە قازىنا قاراۋىنا بەرىلە تۇرسىن.
بارلىق تەكەس، شالكودە ولكەسىنە كىلەڭ كازاك-ورىس وتىرعىزىلسىن. ءتىپتى قىتايمەن قاتىسا قالعان كۇندە وسى جەردە ءبىر مىقتى كۇشىمىز بولاتىن بولسىن.
تەكەستەگى پوسەلكەلەردە تۇرعان كەلىمسەكتەر (مۇجىقتار) بولسا، ولار كازاك-ورىس رەتىندە جازىلسىن. ەگەر وعان كونبەيتىن بولسا، باسقا جەرلەرگە ورنالاستىرىلسىن.
ءسويتىپ ءماجىلىس، الۋعا لايىقتى تاپقان ىستىقكول بويىنان، تەكەس، شالكودە قارقارا، بۇرىنعى ستولىپينو قالاسىنا شەيىن كىلەڭ ورىس وتىرعىزىلعان ايرىقشا قاراقول ۋەزى جاسالسىن. ول ۋەزدە 2 پريستاۆ ۋچاسكەسى بولسىن: ءبىرى بۇرىنعى ستولىپينو قالاسىنا، ەكىنشىسى، كازاك-ورىستىڭ وحوتنيچيي دەگەن قالاسىنا ورنىعاتىن بولسىن. ەگەر ستولىپينو قالاسىندا پريستاب تۇراتىن بولسا، قىرعىزدىڭ تەپكىنىنەن كەتىپ قالعان، قالانىڭ بۇرىنعى تۇرعىن ورىستارى قايتا وتىرعىزىلسىن. وندا ۋدايى اسكەر قاراۋىلى قويىلسىن.
ءىىى.قاراقول وۋەزىنەن، پىشپەك ۋەزىنىڭ بىرقاتار كوتەرىلگەن اتەكە، سارباعىشتان باسقا بولىستارىن نارىن ايماعىنا ورنالاستىرۋ كەرەك. ول جاقتا رۋميانتسەۆتىڭ نارىن ساناعى بويىنشا: 57126 دەسياتينا ەگىستىك جەر، 46288 دەسە شابىندىق جەر، 1836300 دەسە جايىلىمدىق-قىستاۋلىق جەر، سىرتتى قوسقاندا 2815400 دەسە جايلاۋلىق جەر، بارلىعى 4755114 دەسە جەر بار.
كوتەرىلگەن قازاق-قىرعىزدى اپارامىز دەپ وتىرعان جەرلەردە وسى كۇندە قاراقول ۋەزىندە 9325 ءۇي، پىشپەك ۋەزىندە 384 ءۇي قىرعىزدار تۇرادى. بۇلاردىڭ ۇستىنە كوشىرىلەتىن 37355 قازاق-قىرعىز ۇيلەرىن قوسقاندا بارلىعى الگى ايتىلعان اۋىلداردا 50526 ءۇي بولادى. بۇل ەسەپپەن ءاربىر قازاق-قىرعىزدىڭ تۇتىنىنە 1،1 دەسە ەگىستىك جەر، 0،9 دەسە شابىندىق جەر، 36،3 دەسە قىستاۋ، 55،7 دەسە جايلاۋ، ال بارلىق تۇتىنگە 94 مىڭ دەسە جەر كەلەدى. وسى جەردىڭ بارلىعىنان ءوز الدىنا نارىن ۋەزىن جاساۋ كەرەك. ونىڭ ۋەنزدىك قالاسى جۇمعال بويىنداعى اتەكە قالاسىندا بولىپ، وندا ەكى پريستاب تۇرادى. گەنەرال، پريستابتىڭ تۇراتىن جەرىن ۋەزدىك قالادان گورى دە كىندىگىرەك بولاتىن قىلىپ، ابدەن وايلاسىپ بەلگىلەۋ كەرەك دەگەندى ۇسىنادى.
وسى كۇنگى نارىن ولكەسىندەگى اتايكە مەنەن روجدەنستۆەنسكيي پوسەلكەسىن مولايتىپ، كەڭىتىپ ورنىققان كۇشتى ورىن قىلىپ قالدىرۋ كەرەك. بۇدان باسقا اتەكەدە ۇدايى اسكەر قويۋ، جانە ونداعى مۇجىقتاردى كازاك-ورىس تارتىبىنە وتكىزۋ كەرەك. نارىننىڭ ار جاعىنداعى كازاك-ورىس پوسەلكەسىن (قۇلاناقتى) ۇلكەيتۋ كەرەك. كەلىمسەك مۇجىقتاردىڭ سۋحوتونوۆسكيي، تيتوۆسكيي، بەلوتسارسكيي قالالارىنىڭ جانە حۋتورلارىن قاراقول ۋەزىندەگى كەلىمسەكتەر وتىرعان اۋداننىڭ بىرىنە كوشىرۋ كەرەك. توعىزتاراۋعا، بولماسا قاشقار شەكاراسىنىڭ ءبىر جەرىنە ۇدايى تۇراتىن اسكەر قويۋ كەرەك.
نارىننان الىنعان ۋچاسكەنىڭ بارلىعىن دا وبوروننىي شتابتار رەتىندە قازىنالىق ەتىپ بەكىتۋ كەرەك. جەرگىلىكتىلەردىڭ اتباشى، نارىن قىستاقتارىندا تۇراتىندارى ازىرگە تۇرىپ قالا تۇرسىن. پىشپەك ۋەزىندەگى اسا كونەلى سارباعىش، اتەكە بولىستارىن باسقا بولىستارعا، اۋىل-اۋىلعا پريگوۆورمەن بىتىراتىپ جىبەرۋ كەرەك، نە بالقاشقا كوشىرىلسىن.
تەكەس، شالكودە، جاركەنت ۋەزدەرiندەگi البان رۋىن جەر اۋدارۋ تۋرالى، گەنەرال-گۋبەرناتور، ازىرگە ولارعا دايىن تۇرعان قونىس بولماعان سوڭ، ولاردىڭ شارۋاسىن ءبۇلدىرىپ الماي قونىستاندىرا تۇرۋدى ۇسىنىس ەتتى.
قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ: قور (ف.) ر-1368؛ تىزبە (و.):ءى؛ ءىس (د):56.) قولجازبا اراب حارپىندە.
ءتۇپ نۇسقا اراب حارپىندە
اۋدارعان قاجەت انداس











