Alashtyń kósemi Álihan Bókeihanovtyń ainalasyna eljandy azamattar toptasty. Solardyń biri – óz zamanynyń kózi ashyq, kókiregi oyau, bedeldi azamaty Múhamedhan Seiitqúlov. Ol Abai oqyǵan Ahmet Riza meshitinde imam bolǵan. Orys, tatar, arab tilderin jetik bilgen. Alashtanushy Zańǵar Kárimhannyń aituynsha, Múhamedhan Seiitqúlov 1918 jyly Semeide shyǵyp túrǵan Alash úni – «Saryarqa» gazeti men Júsipbek Aimauytov pen Múhtar Áuezov redaktory bolǵan «Abai» jurnalynyń shyǵuyna demeushilik jasaǵan. SHákárim men Mirjaqyp túrmege qamalǵanda árqaisysy úshin aqsha berip, shyǵaryp alǵan.
Ol qazaq jerine Avstriyadan kelgen sheber qúrylysshylarǵa aqshańqan, ádemi úi saldyrǵan. Úidi óz qyzyǵyna ǵana paidalanbai, Alashtyń bas kóterer azamattarynyń bas qosatyn altyn ordasyna ainaldyrǵan. Keń saraidai irgeli úidiń bir bólmesi kitap, gazet-jurnal jinauǵa arnalady. Tarihi derekterde múnda orystyń, sheteldiń ádebieti, merzimdik basylymdary úzbei ákelinip túrǵan. Abaidyń 1909 jyly shyqqan túńǵysh jinaǵy qasietti shańyraqtan oryn alǵan. «Qazaq», «Saryarqa», «Tárjiman», «Dala uálayaty» gazetteri, orystyń «Zapiski imperatorskogo russkogo geograficheskogo obshestva», tatardyń «SHura» jurnaly men «Uaqyt» gazetteriniń tigindileri jáne basqa basylymdar jinaqtalǵan. Zerdeli azamattyń ózi de el auzynan kóne tarihi dastandardy jinap, jatqa aitqan. Halyq shyǵarmashylyǵynyń el ishinde taralyp, saqtalyp qaluyna kúsh salyp, jazdyryp otyrǵan.
Múhamedhannyń baryn aqyn-jazushylarmen bólisuiniń syry ruhani álemge jaqyndyǵynan bolsa kerek. Alashshylar jaily túshymdy, derek pen dáiekke súiene kitap jazǵan jazushynyń biri – Erlan SYDYQOV. Ol «SHákárim» (158-bet) degen kitabynda: «Qúljanovtar úiinde SHákárim qazaq mádenietiniń jalyndy qorǵaushysy, Abai men SHákárim poeziyalarynyń jankúieri Múhamedhan Seiitqúlovpen dostasty», – dep keltiredi. Erli-zaiypty Názipa men Núrǵali Qúljanovtar daryndy, ónerpaz otbasy edi. Olar Semeide últtyq teatr qúrdy. Seitiqúlov pen Qúljanovtardyń úii qoǵam qairatkerleriniń basyn jii qosatyn. Sol jyldary Názipa Qúljanova Abaidyń «Mahabbat turaly», «Jelsiz túnde jaryq ai» óleńderin orys tiline audarǵan. Seiitqúlov syndy márt azamattar jańa qalyptasyp kele jatqan últ ziyalylarynyń sayasi mádenietiniń órkendeuine, jas talanttarǵa qoldau kórsetuge qarajatyn ayamai salǵan. Qúljanovtar 1914 jyly Abaidy eske alu keshin ótkizedi. Bir jyldan keiin qaiyrymdylyq túrinde ekinshi kontsertin ótkizip, túsken qarajatty Resei universitetterinde oqyp jatqan qazaq jastaryna jiberedi. Qúljanovtardyń arqasynda ondaǵan qazaq úl-qyzy Peterbor, Omby, Qazanǵa oquǵa baruǵa múmkindik alǵan. Álihan Bókeihanov Semeige bastapqy «Alash» atyn qaitaru turaly másele kóteredi. Sol kezde Múhamedhan pikirles qúrdasyna qoldau bildirip, qalaǵa «Alash» atauyn berudiń dúrys ekendigin bilikke moiyndatqan. Keiinnen «Alash» atauy qaita ózgertildi. Sebebi, Alash degen sóz keńes ókimetiniń qityǵyna tietin. Alash sózi qazaqtardy jeke shyǵuǵa úndep túratyndai kórinetin. El azamattary patshaǵa jazǵan petitsiyada qúqyqtaryn taptatqyzbaitynyn, namysyn ólispei berispeitinin, últaraqtai jerin basqaǵa bermeitinin baiqatyp, ses kórsetken.
Patsha mańyndaǵylar Alash degen sózden ish jiyp qalǵan edi. Osy qorqynysh qazaqtardy ruhtandyratyn, jigerlendiretin sóz, ataulardan birjolata alystatu kerektigi jóninde oi tudyrdy. Sonymen, jyldar óte Alash atauyn Jańa Semei degen atqa almastyrdy. Qazaqtyń jer atauyn, úrandy batyrlarynyń esimin úmyttyruy da osyndai nietten tuyndaǵan edi.
Múhamedhan Seiitqúlov jaily maqala jazarda gazet betinen «Alash atymtailary» degen aidar ashqanymdy aityp, metsenattyń nemeresi, professor Dina Múhamedhanmen habarlasyp, derek-dáiek súraǵan edim.
– Búl úige úly Abaidan bastap, Álihan Bókeihanúly, Múhtar Áuezov, Ahmet Baitúrsynúly, Maǵjan Júmabaev, Mirjaqyp Dulatov, Júsipbek Aimauytov, Múhamedjan Tynyshpaev, Halel Ǵabbasov, Súltanmahmút Toraiǵyrov, Ydyrys Mústambaev, Sábit Dónentaev, Isa Baizaqov, Ámire Qashaubaev, Álmaǵambet sekildi zamandastary da kelip, «Eńlik-Kebek», «Qarakóz», «Báibishe- toqal», «El aǵasy» pьesalaryn sahnaǵa ázirlegen. YAǵni, búl baspana teatr óneriniń bastauy bolǵan qútty «álem». Atalmysh baspana kitaphana, teatr, jiynjai jáne shyǵarmashylyq úii bolǵan, – deidi Dina Múhamedhan.
Tomsk qalasynda ótken Sibir avtonomisteriniń sъezine qatysyp qaitqan Álihan Bókeihanov pen Álimhan Ermekovti Semei qalasynyń túrǵyndary qúrmetpen qarsy alady. Múhamedhannyń úly Qaiym Múhamedhanov ákesimen bolǵan áńgimeni eske alyp: «Tóńkeris bolǵan jyly sen ayaǵyńdy endi ǵana basqan sábi bolatynsyń. Sonda Semeige Álekeńniń kelgeni erekshe saltanatqa úlasyp edi. Búkil qazaq qauymy úlken quanyshpen ony hannan kem qarsy alǵan joq. SHyndyǵynda Álekeń últ kósemi edi ǵoi», – degen sózin keltirgen.
Súltanmahmút Toraiǵyrov tarihi sátti «Saryarqa» gazetinde «Álihannyń Semeige kelui» atty maqalamen jariyalady. Onda avtor: «Keshke jaqyn Semeide, 21 oktyabrьde, búrynǵy jandaral mekemesi, «Bostandyq» úiine qarai top-tobymen aǵylǵan qazaq edi. Seminarister bir ret, gimnazister bir ret, kursister, múǵalimder bir ret, saudagerler, qyrdan kelgender de bar. «Segizdegi bala, seksendegi shal da qalmai» degendei, toiǵa bara jatqandai báriniń de mereileri ústem, eńseleri kóterińki, júzderi jaryq, kózderinen, qozǵalystarynan quanǵandyqtary kórinip túrushy edi. Bir-birine jolyqqanda, quanyshtan aman-sálemdi de úmytyp sózderi: «Poiyz qashan keledi deu ǵana edi. Búl qazaqtar búrynǵydai eriksiz «qanyn sorǵan bitin» tosyp jiylǵan qazaqtar emes, erikti qazaqtar, elge eńbegin sińirgen erin tosyp jiylǵan qazaqtar edi. Ol eri kim edi? Ol eri: eli úshin qúrbandyqqa janyn bergen, bit, búrge, qandalaǵa qanyn bergen, kórdei sasyq aua, temirli úide alash úshin zaryǵyp beinet etken, bolsa da qalyń túman, jarqyldaǵan túimege aldanbaǵan, basqadai bir basy úshin jaldanbaǵan, qaitkende Alash kórkeier degen oidan basqa oidy ómirinde maldanbaǵan Álihan Núrmúhamedúly Bókeihanov edi», – dep erekshe tolǵanyspen, surettep jazady.
Qazaqtyń márt azamaty, Alashtyń metsenaty Múhamedhan Seiitqúlovqa 1921, 1928, 1932 jyldary birneshe ret tútqyndalyp, dúnie-múlki tartyp alynady. Múhamedhan Seiitqúlovqa sońǵy ústalǵanynda «Músylmandardyń keńes úkimetine qarsy tobynyń belsendi múshesi bolǵany úshin atu jazasyna kesiledi» degen úkim shyǵady da, 2 jeltoqsanda tún ishinde atylady.
Sodan bir jyl búryn balasy Qaiym da qudalauǵa iligedi. «Halyq jauynyń» balasy institutta oqymau kerek degen sheshim shyǵarylady. Júmysqa da alynbaidy. Ol vagondardan júk túsirip, elden qalmai kún keshedi. Abai hákimdi zerttegeni úshin sottalyp, Múhtardyń izimen júrgeni úshin jazaǵa tartylady. Qaiym Múhamedhanov Karlagtyń tar qapasynda otyrsa da ruhy synbai shyǵady. Asyldyń synyǵy eńsesin túsirmeidi. Múhamedhannyń úly Qaiym Múhamedhanov ǵalym, abaitanudy ǵylymi negizdeushi ári alǵashqy tekstolog, ústaz, aqyn, jazushy, dramaturg. Qazaq KSR Gimniniń avtory, KSRO Jazushylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń Memlekettik syilyǵynyń, Jazushylar odaǵy syilyǵynyń, Halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵynyń jáne Halyqaralyq Abai akademiyasynyń (London) Altyn medaliniń iegeri, professor, KSRO jáne Qazaqstan halyq aǵartu isiniń úzdigi, shákárimtanushy. Semei, Ayagóz qalasy, Jańa Semei, Abai audandarynyń Qúrmetti azamaty, 100-den asa ǵylymi eńbektiń avtory. Tektiden tekti tuar, tektilik túqym quar degen osy shyǵar, bálkim.
Alash atymtailary osylaisha qazaqqa kerek azamattardy aman saqtap, eldiń birigui, bilim aluy, óneriniń qalyptasuy, áskeriniń jasaqtaluy úshin baryn saldy. Bedel biigi men dáuletterin ziyaly qauymnyń maqsat-múratyna júmsady. Alashshylardan elge qyzmet etudi, jomarttyqty Seiitqúlovtardan alyp, boiymyzǵa sińirsek, eldigimizdiń máńgi saqtalary anyq.
Gúljan TÚRSYN
Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №14.2016.-4 b.











