Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Múhamedhannyń márttigi

admin
2026/02/19
Halyq jady
0
Múhamedhannyń márttigi

Alashtyń kósemi Álihan Bókeihanovtyń ainalasyna eljandy azamattar toptasty. Solardyń biri – óz zamanynyń kózi ashyq, kókiregi oyau, bedeldi azamaty Múhamedhan Seiitqúlov. Ol Abai oqyǵan Ahmet Riza meshitinde imam bolǵan. Orys, tatar, arab tilderin jetik bilgen. Alashtanushy Zańǵar Kárimhannyń aituynsha, Múhamedhan Seiitqúlov 1918 jyly Semeide shyǵyp túrǵan Alash úni – «Saryarqa» gazeti men Júsipbek Aimauytov pen Múhtar Áuezov redaktory bolǵan «Abai» jurnalynyń shyǵuyna demeushilik jasaǵan. SHákárim men Mirjaqyp túrmege qamalǵanda árqaisysy úshin aqsha berip, shyǵaryp alǵan.

Ol qazaq jerine Avstriyadan kelgen sheber qúrylysshylarǵa aqshańqan, ádemi úi saldyrǵan. Úidi óz qyzyǵyna ǵana paidalanbai, Alashtyń bas kóterer azamattarynyń bas qosatyn altyn ordasyna ainaldyrǵan. Keń saraidai irgeli úidiń bir bólmesi kitap, gazet-jurnal jinauǵa arnalady. Tarihi derekterde múnda orystyń, sheteldiń ádebieti, merzimdik basylymdary úzbei ákelinip túrǵan. Abaidyń 1909 jyly shyqqan túńǵysh jinaǵy qasietti shańyraqtan oryn alǵan.  «Qazaq», «Saryarqa», «Tárjiman», «Dala uálayaty» gazetteri, orystyń «Zapiski imperatorskogo russkogo geograficheskogo obshestva», tatardyń «SHura» jurnaly men «Uaqyt» gazetteriniń tigindileri jáne basqa basylymdar jinaqtalǵan. Zerdeli azamattyń ózi de el auzynan kóne tarihi dastandardy jinap, jatqa aitqan. Halyq shyǵarmashylyǵynyń el ishinde taralyp, saqtalyp qaluyna kúsh salyp, jazdyryp otyrǵan.

Múhamedhannyń baryn aqyn-jazushylarmen bólisuiniń syry ruhani álemge jaqyndyǵynan  bolsa kerek. Alashshylar jaily túshymdy, derek pen dáiekke súiene kitap jazǵan jazushynyń biri – Erlan SYDYQOV. Ol «SHákárim» (158-bet) degen kitabynda: «Qúljanovtar úiinde SHákárim qazaq mádenietiniń jalyndy qorǵaushysy, Abai men SHákárim poeziyalarynyń jankúieri Múhamedhan Seiitqúlovpen dostasty», – dep keltiredi. Erli-zaiypty Názipa men Núrǵali Qúljanovtar daryndy, ónerpaz otbasy edi. Olar Semeide últtyq teatr qúrdy. Seitiqúlov pen Qúljanovtardyń úii qoǵam qairatkerleriniń basyn jii qosatyn. Sol jyldary Názipa Qúljanova Abaidyń «Mahabbat turaly», «Jelsiz túnde jaryq ai» óleńderin orys tiline audarǵan. Seiitqúlov syndy márt azamattar jańa qalyptasyp kele jatqan últ ziyalylarynyń sayasi mádenietiniń órkendeuine, jas talanttarǵa qoldau kórsetuge qarajatyn ayamai salǵan. Qúljanovtar 1914 jyly Abaidy eske alu keshin ótkizedi. Bir jyldan keiin qaiyrymdylyq túrinde ekinshi kontsertin ótkizip, túsken qarajatty Resei universitetterinde oqyp jatqan qazaq jastaryna jiberedi. Qúljanovtardyń arqasynda ondaǵan qazaq úl-qyzy Peterbor, Omby, Qazanǵa oquǵa baruǵa múmkindik alǵan.  Álihan Bókeihanov Semeige  bastapqy «Alash» atyn qaitaru turaly másele kóteredi. Sol kezde Múhamedhan pikirles qúrdasyna qoldau bildirip, qalaǵa «Alash» atauyn berudiń dúrys ekendigin bilikke moiyndatqan. Keiinnen «Alash» atauy qaita ózgertildi. Sebebi, Alash degen sóz keńes ókimetiniń qityǵyna tietin. Alash sózi qazaqtardy jeke shyǵuǵa úndep túratyndai kórinetin. El azamattary patshaǵa jazǵan petitsiyada qúqyqtaryn taptatqyzbaitynyn, namysyn ólispei berispeitinin, últaraqtai jerin basqaǵa bermeitinin baiqatyp, ses kórsetken.

Patsha mańyndaǵylar Alash degen sózden ish jiyp qalǵan edi. Osy qorqynysh qazaqtardy ruhtandyratyn, jigerlendiretin sóz, ataulardan birjolata alystatu kerektigi jóninde oi tudyrdy. Sonymen, jyldar óte Alash atauyn Jańa Semei degen atqa almastyrdy. Qazaqtyń jer atauyn, úrandy batyrlarynyń esimin úmyttyruy da osyndai nietten tuyndaǵan edi.

Múhamedhan Seiitqúlov jaily maqala jazarda gazet betinen «Alash atymtailary» degen aidar ashqanymdy aityp, metsenattyń nemeresi, professor Dina Múhamedhanmen habarlasyp, derek-dáiek súraǵan edim.

– Búl úige úly Abaidan bastap, Álihan Bókeihanúly, Múhtar Áuezov, Ahmet Baitúrsynúly, Maǵjan Júmabaev, Mirjaqyp Dulatov, Júsipbek Aimauytov, Múhamedjan Tynyshpaev, Halel Ǵabbasov, Súltanmahmút Toraiǵyrov, Ydyrys Mústambaev, Sábit Dónentaev, Isa Baizaqov, Ámire Qashaubaev, Álmaǵambet sekildi zamandastary da kelip, «Eńlik-Kebek», «Qarakóz», «Báibishe- toqal», «El aǵasy» pьesalaryn sahnaǵa ázirlegen. YAǵni, búl baspana teatr óneriniń bastauy bolǵan qútty «álem».  Atalmysh baspana kitaphana, teatr, jiynjai jáne shyǵarmashylyq úii bolǵan, – deidi Dina Múhamedhan.

Tomsk qalasynda ótken Sibir av­tono­misteriniń sъezine qatysyp qaitqan Álihan Bókeihanov pen Álim­han Ermekovti Semei qalasynyń túrǵyndary qúrmetpen qarsy alady. Múhamedhannyń úly Qaiym Múhamedhanov ákesimen bolǵan áńgimeni eske alyp: «Tóńkeris bolǵan jyly sen ayaǵyńdy endi ǵana basqan sábi bolatynsyń. Sonda Semeige Álekeńniń kelgeni erekshe saltanatqa úlasyp edi. Búkil qazaq qauymy úlken quanyshpen ony hannan kem qarsy alǵan joq. SHyndyǵynda Álekeń últ kósemi edi ǵoi», – degen sózin keltirgen.

Súltan­mahmút Toraiǵyrov tarihi sátti «Sary­arqa» gazetinde «Álihannyń Semeige kelui» atty maqalamen jariyalady. Onda avtor: «Kesh­ke jaqyn Semeide, 21 oktyabrьde, búrynǵy jandaral mekemesi, «Bostandyq» úiine qarai top-tobymen aǵylǵan qazaq edi. Se­minarister bir ret, gimnazister bir ret, kursister, múǵalimder bir ret, saudagerler, qyrdan kelgender de bar. «Segizdegi bala, sek­sendegi shal da qalmai» degendei, toiǵa bara jatqandai báriniń de mereileri ústem, eńseleri kóterińki, júzderi jaryq, kózderinen, qozǵalystarynan quanǵandyqtary kórinip túrushy edi. Bir-birine jolyqqanda, quanyshtan aman-sálemdi de úmytyp sózderi: «Poiyz qashan keledi deu ǵana edi. Búl qazaqtar búrynǵydai eriksiz «qanyn sorǵan bitin» tosyp jiylǵan qazaqtar emes, erikti qazaqtar, elge eńbegin sińirgen erin tosyp jiylǵan qazaqtar edi. Ol eri kim edi? Ol eri: eli úshin qúrbandyqqa janyn bergen, bit, búrge, qandalaǵa qanyn bergen, kórdei sasyq aua, temirli úide alash úshin zaryǵyp beinet etken, bolsa da qalyń túman, jarqyldaǵan túimege aldanbaǵan, basqadai bir basy úshin jaldanbaǵan, qaitkende Alash kórkeier degen oidan basqa oidy ómirinde maldanbaǵan Álihan Núrmúhamedúly Bókei­hanov edi», – dep erekshe tolǵanyspen, surettep jazady.

Qazaqtyń márt azamaty, Alashtyń metsenaty Múhamedhan Seiitqúlovqa 1921, 1928, 1932 jyldary birneshe ret tútqyndalyp, dúnie-múlki tartyp alynady. Múhamedhan Seiitqúlovqa sońǵy ústalǵanynda «Músylmandardyń keńes úkimetine qarsy tobynyń belsendi múshesi bolǵany úshin atu jazasyna kesiledi» degen úkim shyǵady da, 2 jeltoqsanda tún ishinde atylady.

Sodan bir jyl búryn balasy Qaiym da qudalauǵa iligedi. «Halyq jauynyń» balasy institutta oqymau kerek degen sheshim shyǵarylady. Júmysqa da alynbaidy. Ol vagondardan júk túsirip, elden qalmai kún keshedi. Abai hákimdi zerttegeni úshin sottalyp, Múhtardyń izimen júrgeni úshin jazaǵa tartylady. Qaiym Múhamedhanov Karlagtyń tar qapasynda otyrsa da ruhy synbai shyǵady. Asyldyń synyǵy eńsesin túsirmeidi. Múhamedhannyń úly Qaiym Múhamedhanov ǵalym, abaitanudy ǵylymi negizdeushi ári alǵashqy tekstolog, ústaz, aqyn, jazushy, dramaturg. Qazaq KSR Gimniniń avtory, KSRO Jazushylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń Memlekettik syilyǵynyń, Jazushylar odaǵy syilyǵynyń, Halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵynyń jáne Halyqaralyq Abai akademiyasynyń (London) Altyn medaliniń iegeri, professor, KSRO jáne Qazaqstan halyq aǵartu isiniń úzdigi, shákárimtanushy. Semei, Ayagóz qalasy, Jańa Semei, Abai audandarynyń Qúrmetti azamaty, 100-den asa ǵylymi eńbektiń avtory. Tektiden tekti tuar, tektilik túqym quar degen osy shyǵar, bálkim.

Alash atymtailary osylaisha qazaqqa kerek azamattardy aman saqtap, eldiń birigui, bilim aluy, óneriniń qalyptasuy, áskeriniń jasaqtaluy úshin baryn saldy. Bedel biigi men dáuletterin ziyaly qauymnyń maqsat-múratyna júmsady. Alashshylardan elge qyzmet etudi, jomarttyqty Seiitqúlovtardan alyp, boiymyzǵa sińirsek, eldigimizdiń máńgi saqtalary anyq.

        Gúljan TÚRSYN

Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №14.2016.-4 b.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz