الاشتىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ اينالاسىنا ەلجاندى ازاماتتار توپتاستى. سولاردىڭ ءبىرى – ءوز زامانىنىڭ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، بەدەلدى ازاماتى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ. ول اباي وقىعان احمەت ريزا مەشىتىندە يمام بولعان. ورىس، تاتار، اراب تىلدەرىن جەتىك بىلگەن. الاشتانۋشى زاڭعار كارىمحاننىڭ ايتۋىنشا، مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ 1918 جىلى سەمەيدە شىعىپ تۇرعان الاش ءۇنى – «سارىارقا» گازەتى مەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ رەداكتورى بولعان «اباي» جۋرنالىنىڭ شىعۋىنا دەمەۋشىلىك جاساعان. شاكارىم مەن مىرجاقىپ تۇرمەگە قامالعاندا ارقايسىسى ءۇشىن اقشا بەرىپ، شىعارىپ العان.
ول قازاق جەرىنە اۆستريادان كەلگەن شەبەر قۇرىلىسشىلارعا اقشاڭقان، ادەمى ءۇي سالدىرعان. ءۇيدى ءوز قىزىعىنا عانا پايدالانباي، الاشتىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارىنىڭ باس قوساتىن التىن ورداسىنا اينالدىرعان. كەڭ سارايداي ىرگەلى ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسى كىتاپ، گازەت-جۋرنال جيناۋعا ارنالادى. تاريحي دەرەكتەردە مۇندا ورىستىڭ، شەتەلدىڭ ادەبيەتى، مەرزىمدىك باسىلىمدارى ۇزبەي اكەلىنىپ تۇرعان. ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعى قاسيەتتى شاڭىراقتان ورىن العان. «قازاق»، «سارىارقا»، «ءتارجىمان»، «دالا ءۋالاياتى» گازەتتەرى، ورىستىڭ «زاپيسكي يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبشەستۆا»، تاتاردىڭ «شۋرا» جۋرنالى مەن «ۋاقىت» گازەتتەرىنىڭ تىگىندىلەرى جانە باسقا باسىلىمدار جيناقتالعان. زەردەلى ازاماتتىڭ ءوزى دە ەل اۋزىنان كونە تاريحي داستانداردى جيناپ، جاتقا ايتقان. حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ ەل ىشىندە تارالىپ، ساقتالىپ قالۋىنا كۇش سالىپ، جازدىرىپ وتىرعان.
مۇحامەدحاننىڭ بارىن اقىن-جازۋشىلارمەن ءبولىسۋىنىڭ سىرى رۋحاني الەمگە جاقىندىعىنان بولسا كەرەك. الاششىلار جايلى تۇشىمدى، دەرەك پەن دايەككە سۇيەنە كىتاپ جازعان جازۋشىنىڭ ءبىرى – ەرلان سىدىقوۆ. ول «شاكارىم» (158-بەت) دەگەن كىتابىندا: «قۇلجانوۆتار ۇيىندە شاكارىم قازاق مادەنيەتىنىڭ جالىندى قورعاۋشىسى، اباي مەن شاكارىم پوەزيالارىنىڭ جانكۇيەرى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆپەن دوستاستى»، – دەپ كەلتىرەدى. ەرلى-زايىپتى ءنازيپا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆتار دارىندى، ونەرپاز وتباسى ەدى. ولار سەمەيدە ۇلتتىق تەاتر قۇردى. سەيتىقۇلوۆ پەن قۇلجانوۆتاردىڭ ءۇيى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ باسىن ءجيى قوساتىن. سول جىلدارى ءنازيپا قۇلجانوۆا ابايدىڭ «ماحاببات تۋرالى»، «جەلسىز تۇندە جارىق اي» ولەڭدەرىن ورىس تىلىنە اۋدارعان. سەيىتقۇلوۆ سىندى ءمارت ازاماتتار جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ۇلت زيالىلارىنىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە، جاس تالانتتارعا قولداۋ كورسەتۋگە قاراجاتىن اياماي سالعان. قۇلجانوۆتار 1914 جىلى ابايدى ەسكە الۋ كەشىن وتكىزەدى. ءبىر جىلدان كەيىن قايىرىمدىلىق تۇرىندە ەكىنشى كونتسەرتىن وتكىزىپ، تۇسكەن قاراجاتتى رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنا جىبەرەدى. قۇلجانوۆتاردىڭ ارقاسىندا ونداعان قازاق ۇل-قىزى پەتەربور، ومبى، قازانعا وقۋعا بارۋعا مۇمكىندىك العان. ءاليحان بوكەيحانوۆ سەمەيگە باستاپقى «الاش» اتىن قايتارۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرەدى. سول كەزدە مۇحامەدحان پىكىرلەس قۇرداسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ، قالاعا «الاش» اتاۋىن بەرۋدىڭ دۇرىس ەكەندىگىن بيلىككە مويىنداتقان. كەيىننەن «الاش» اتاۋى قايتا وزگەرتىلدى. سەبەبى، الاش دەگەن ءسوز كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيتىعىنا تيەتىن. الاش ءسوزى قازاقتاردى جەكە شىعۋعا ۇندەپ تۇراتىنداي كورىنەتىن. ەل ازاماتتارى پاتشاعا جازعان پەتيتسيادا قۇقىقتارىن تاپتاتقىزبايتىنىن، نامىسىن ولىسپەي بەرىسپەيتىنىن، ۇلتاراقتاي جەرىن باسقاعا بەرمەيتىنىن بايقاتىپ، سەس كورسەتكەن.
پاتشا ماڭىنداعىلار الاش دەگەن سوزدەن ءىش جيىپ قالعان ەدى. وسى قورقىنىش قازاقتاردى رۋحتاندىراتىن، جىگەرلەندىرەتىن ءسوز، اتاۋلاردان ءبىرجولاتا الىستاتۋ كەرەكتىگى جونىندە وي تۋدىردى. سونىمەن، جىلدار وتە الاش اتاۋىن جاڭا سەمەي دەگەن اتقا الماستىردى. قازاقتىڭ جەر اتاۋىن، ۇراندى باتىرلارىنىڭ ەسىمىن ۇمىتتىرۋى دا وسىنداي نيەتتەن تۋىنداعان ەدى.
مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ جايلى ماقالا جازاردا گازەت بەتىنەن «الاش اتىمتايلارى» دەگەن ايدار اشقانىمدى ايتىپ، مەتسەناتتىڭ نەمەرەسى، پروفەسسور دينا مۇحامەدحانمەن حابارلاسىپ، دەرەك-دايەك سۇراعان ەدىم.
– بۇل ۇيگە ۇلى ابايدان باستاپ، ءاليحان بوكەيحانۇلى، مۇحتار اۋەزوۆ، احمەت بايتۇرسىنۇلى، ماعجان جۇماباەۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ، حالەل عابباسوۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ىدىرىس مۇستامباەۆ، ءسابيت دونەنتاەۆ، يسا بايزاقوۆ، امىرە قاشاۋباەۆ، الماعامبەت سەكىلدى زامانداستارى دا كەلىپ، «ەڭلىك-كەبەك»، «قاراكوز»، «بايبىشە- توقال»، «ەل اعاسى» پەسالارىن ساحناعا ازىرلەگەن. ياعني، بۇل باسپانا تەاتر ونەرىنىڭ باستاۋى بولعان قۇتتى «الەم». اتالمىش باسپانا كىتاپحانا، تەاتر، جيىنجاي جانە شىعارماشىلىق ءۇيى بولعان، – دەيدى دينا مۇحامەدحان.
تومسك قالاسىندا وتكەن ءسىبىر اۆتونوميستەرىنىڭ سەزىنە قاتىسىپ قايتقان ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن ءالىمحان ەرمەكوۆتى سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى قۇرمەتپەن قارسى الادى. مۇحامەدحاننىڭ ۇلى قايىم مۇحامەدحانوۆ اكەسىمەن بولعان اڭگىمەنى ەسكە الىپ: «توڭكەرىس بولعان جىلى سەن اياعىڭدى ەندى عانا باسقان ءسابي بولاتىنسىڭ. سوندا سەمەيگە الەكەڭنىڭ كەلگەنى ەرەكشە سالتاناتقا ۇلاسىپ ەدى. بۇكىل قازاق قاۋىمى ۇلكەن قۋانىشپەن ونى حاننان كەم قارسى العان جوق. شىندىعىندا الەكەڭ ۇلت كوسەمى ەدى عوي»، – دەگەن ءسوزىن كەلتىرگەن.
سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ تاريحي ءساتتى «سارىارقا» گازەتىندە «ءاليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» اتتى ماقالامەن جاريالادى. وندا اۆتور: «كەشكە جاقىن سەمەيدە، 21 وكتيابردە، بۇرىنعى جاندارال مەكەمەسى، «بوستاندىق» ۇيىنە قاراي توپ-توبىمەن اعىلعان قازاق ەدى. سەميناريستەر ءبىر رەت، گيمنازيستەر ءبىر رەت، كۋرسيستەر، مۇعالىمدەر ءبىر رەت، ساۋداگەرلەر، قىردان كەلگەندەر دە بار. «سەگىزدەگى بالا، سەكسەندەگى شال دا قالماي» دەگەندەي، تويعا بارا جاتقانداي ءبارىنىڭ دە مەرەيلەرى ۇستەم، ەڭسەلەرى كوتەرىڭكى، جۇزدەرى جارىق، كوزدەرىنەن، قوزعالىستارىنان قۋانعاندىقتارى كورىنىپ تۇرۋشى ەدى. ءبىر-بىرىنە جولىققاندا، قۋانىشتان امان-سالەمدى دە ۇمىتىپ سوزدەرى: «پويىز قاشان كەلەدى دەۋ عانا ەدى. بۇل قازاقتار بۇرىنعىداي ەرىكسىز «قانىن سورعان ءبيتىن» توسىپ جيىلعان قازاقتار ەمەس، ەرىكتى قازاقتار، ەلگە ەڭبەگىن سىڭىرگەن ەرىن توسىپ جيىلعان قازاقتار ەدى. ول ەرى كىم ەدى؟ ول ەرى: ەلى ءۇشىن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن، بيت، بۇرگە، قاندالاعا قانىن بەرگەن، كوردەي ساسىق اۋا، تەمىرلى ۇيدە الاش ءۇشىن زارىعىپ بەينەت ەتكەن، بولسا دا قالىڭ تۇمان، جارقىلداعان تۇيمەگە الدانباعان، باسقاداي ءبىر باسى ءۇشىن جالدانباعان، قايتكەندە الاش كوركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ومىرىندە مالدانباعان ءاليحان نۇرمۇحامەدۇلى بوكەيحانوۆ ەدى»، – دەپ ەرەكشە تولعانىسپەن، سۋرەتتەپ جازادى.
قازاقتىڭ ءمارت ازاماتى، الاشتىڭ مەتسەناتى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆقا 1921، 1928، 1932 جىلدارى بىرنەشە رەت تۇتقىندالىپ، دۇنيە-مۇلكى تارتىپ الىنادى. مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆقا سوڭعى ۇستالعانىندا «مۇسىلمانداردىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانى ءۇشىن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى» دەگەن ۇكىم شىعادى دا، 2 جەلتوقساندا ءتۇن ىشىندە اتىلادى.
سودان ءبىر جىل بۇرىن بالاسى قايىم دا قۋدالاۋعا ىلىگەدى. «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى ينستيتۋتتا وقىماۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارىلادى. جۇمىسقا دا الىنبايدى. ول ۆاگونداردان جۇك ءتۇسىرىپ، ەلدەن قالماي كۇن كەشەدى. اباي حاكىمدى زەرتتەگەنى ءۇشىن سوتتالىپ، مۇحتاردىڭ ىزىمەن جۇرگەنى ءۇشىن جازاعا تارتىلادى. قايىم مۇحامەدحانوۆ كارلاگتىڭ تار قاپاسىندا وتىرسا دا رۋحى سىنباي شىعادى. اسىلدىڭ سىنىعى ەڭسەسىن تۇسىرمەيدى. مۇحامەدحاننىڭ ۇلى قايىم مۇحامەدحانوۆ عالىم، ابايتانۋدى عىلىمي نەگىزدەۋشى ءارى العاشقى تەكستولوگ، ۇستاز، اقىن، جازۋشى، دراماتۋرگ. قازاق كسر گيمنىنىڭ اۆتورى، كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قaزاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ، جaزۋشىلaر oداعى سىيلىعىنىڭ، حaلىقaرaلىق «الaش» ادەبي سىيلىعىنىڭ جانە حالىقaرaلىق ابaي aكaدەمياسىنىڭ (لoندoن) Aلتىن مەدالىنىڭ يەگەرى، پرoفەسسoر، كسرO جانە قaزaقستaن حaلىق aعaرتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، شاكارىمتانۋشى. سeمeي، اياگوز قaلاسى، جaڭa سeمeي، Aبaي aۋدaندaرىنىڭ قۇرمەتتi aزaماتى، 100-دەن aسa عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. تەكتىدەن تەكتى تۋار، تەكتىلىك تۇقىم قۋار دەگەن وسى شىعار، بالكىم.
الاش اتىمتايلارى وسىلايشا قازاققا كەرەك ازاماتتاردى امان ساقتاپ، ەلدىڭ بىرىگۋى، ءبىلىم الۋى، ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى، اسكەرىنىڭ جاساقتالۋى ءۇشىن بارىن سالدى. بەدەل بيىگى مەن داۋلەتتەرىن زيالى قاۋىمنىڭ ماقسات-مۇراتىنا جۇمسادى. الاششىلاردان ەلگە قىزمەت ەتۋدى، جومارتتىقتى سەيىتقۇلوۆتاردان الىپ، بويىمىزعا سىڭىرسەك، ەلدىگىمىزدىڭ ماڭگى
ساقتالارى انىق.
گۇلجان تۇرسىن
جاريالاندى. –تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №14.2016.-4 ب.











