Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

مۇحامەدحاننىڭ مارتتىگى

admin
2026/02/19
حالىق جادى
0
مۇحامەدحاننىڭ مارتتىگى

الاشتىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ اينالاسىنا ەلجاندى ازاماتتار توپتاستى. سولاردىڭ ءبىرى – ءوز زامانىنىڭ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، بەدەلدى ازاماتى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ. ول اباي وقىعان احمەت ريزا مەشىتىندە يمام بولعان. ورىس، تاتار، اراب تىلدەرىن جەتىك بىلگەن. الاشتانۋشى زاڭعار كارىمحاننىڭ ايتۋىنشا، مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ 1918 جىلى سەمەيدە شىعىپ تۇرعان الاش ءۇنى – «سارىارقا» گازەتى مەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ رەداكتورى بولعان «اباي» جۋرنالىنىڭ شىعۋىنا دەمەۋشىلىك جاساعان. شاكارىم مەن مىرجاقىپ تۇرمەگە قامالعاندا ارقايسىسى ءۇشىن اقشا بەرىپ، شىعارىپ العان.

ول قازاق جەرىنە اۆستريادان كەلگەن شەبەر قۇرىلىسشىلارعا اقشاڭقان، ادەمى ءۇي سالدىرعان. ءۇيدى ءوز قىزىعىنا عانا پايدالانباي، الاشتىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارىنىڭ باس قوساتىن التىن ورداسىنا اينالدىرعان. كەڭ سارايداي ىرگەلى ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسى كىتاپ، گازەت-جۋرنال جيناۋعا ارنالادى. تاريحي دەرەكتەردە مۇندا ورىستىڭ، شەتەلدىڭ ادەبيەتى، مەرزىمدىك باسىلىمدارى ۇزبەي اكەلىنىپ تۇرعان. ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعى قاسيەتتى شاڭىراقتان ورىن العان.  «قازاق»، «سارىارقا»، «ءتارجىمان»، «دالا ءۋالاياتى» گازەتتەرى، ورىستىڭ «زاپيسكي يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبشەستۆا»، تاتاردىڭ «شۋرا» جۋرنالى مەن «ۋاقىت» گازەتتەرىنىڭ تىگىندىلەرى جانە باسقا باسىلىمدار جيناقتالعان. زەردەلى ازاماتتىڭ ءوزى دە ەل اۋزىنان كونە تاريحي داستانداردى جيناپ، جاتقا ايتقان. حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ ەل ىشىندە تارالىپ، ساقتالىپ قالۋىنا كۇش سالىپ، جازدىرىپ وتىرعان.

مۇحامەدحاننىڭ بارىن اقىن-جازۋشىلارمەن ءبولىسۋىنىڭ سىرى رۋحاني الەمگە جاقىندىعىنان  بولسا كەرەك. الاششىلار جايلى تۇشىمدى، دەرەك پەن دايەككە سۇيەنە كىتاپ جازعان جازۋشىنىڭ ءبىرى – ەرلان سىدىقوۆ. ول «شاكارىم» (158-بەت) دەگەن كىتابىندا: «قۇلجانوۆتار ۇيىندە شاكارىم قازاق مادەنيەتىنىڭ جالىندى قورعاۋشىسى، اباي مەن شاكارىم پوەزيالارىنىڭ جانكۇيەرى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆپەن دوستاستى»، – دەپ كەلتىرەدى. ەرلى-زايىپتى ءنازيپا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆتار دارىندى، ونەرپاز وتباسى ەدى. ولار سەمەيدە ۇلتتىق تەاتر قۇردى. سەيتىقۇلوۆ پەن قۇلجانوۆتاردىڭ ءۇيى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ باسىن ءجيى قوساتىن. سول جىلدارى ءنازيپا قۇلجانوۆا ابايدىڭ «ماحاببات تۋرالى»، «جەلسىز تۇندە جارىق اي» ولەڭدەرىن ورىس تىلىنە اۋدارعان. سەيىتقۇلوۆ سىندى ءمارت ازاماتتار جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ۇلت زيالىلارىنىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە، جاس تالانتتارعا قولداۋ كورسەتۋگە قاراجاتىن اياماي سالعان. قۇلجانوۆتار 1914 جىلى ابايدى ەسكە الۋ كەشىن وتكىزەدى. ءبىر جىلدان كەيىن قايىرىمدىلىق تۇرىندە ەكىنشى كونتسەرتىن وتكىزىپ، تۇسكەن قاراجاتتى رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنا جىبەرەدى. قۇلجانوۆتاردىڭ ارقاسىندا ونداعان قازاق ۇل-قىزى پەتەربور، ومبى، قازانعا وقۋعا بارۋعا مۇمكىندىك العان.  ءاليحان بوكەيحانوۆ سەمەيگە  باستاپقى «الاش» اتىن قايتارۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرەدى. سول كەزدە مۇحامەدحان پىكىرلەس قۇرداسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ، قالاعا «الاش» اتاۋىن بەرۋدىڭ دۇرىس ەكەندىگىن بيلىككە مويىنداتقان. كەيىننەن «الاش» اتاۋى قايتا وزگەرتىلدى. سەبەبى، الاش دەگەن ءسوز كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيتىعىنا تيەتىن. الاش ءسوزى قازاقتاردى جەكە شىعۋعا ۇندەپ تۇراتىنداي كورىنەتىن. ەل ازاماتتارى پاتشاعا جازعان پەتيتسيادا قۇقىقتارىن تاپتاتقىزبايتىنىن، نامىسىن ولىسپەي بەرىسپەيتىنىن، ۇلتاراقتاي جەرىن باسقاعا بەرمەيتىنىن بايقاتىپ، سەس كورسەتكەن.

پاتشا ماڭىنداعىلار الاش دەگەن سوزدەن ءىش جيىپ قالعان ەدى. وسى قورقىنىش قازاقتاردى رۋحتاندىراتىن، جىگەرلەندىرەتىن ءسوز، اتاۋلاردان ءبىرجولاتا الىستاتۋ كەرەكتىگى جونىندە وي تۋدىردى. سونىمەن، جىلدار وتە الاش اتاۋىن جاڭا سەمەي دەگەن اتقا الماستىردى. قازاقتىڭ جەر اتاۋىن، ۇراندى باتىرلارىنىڭ ەسىمىن ۇمىتتىرۋى دا وسىنداي نيەتتەن تۋىنداعان ەدى.

مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ جايلى ماقالا جازاردا گازەت بەتىنەن «الاش اتىمتايلارى» دەگەن ايدار اشقانىمدى ايتىپ، مەتسەناتتىڭ نەمەرەسى، پروفەسسور دينا مۇحامەدحانمەن حابارلاسىپ، دەرەك-دايەك سۇراعان ەدىم.

– بۇل ۇيگە ۇلى ابايدان باستاپ، ءاليحان بوكەيحانۇلى، مۇحتار اۋەزوۆ، احمەت بايتۇرسىنۇلى، ماعجان جۇماباەۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ، حالەل عابباسوۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ىدىرىس مۇستامباەۆ، ءسابيت دونەنتاەۆ، يسا بايزاقوۆ، امىرە قاشاۋباەۆ، الماعامبەت سەكىلدى زامانداستارى دا كەلىپ، «ەڭلىك-كەبەك»، «قاراكوز»، «بايبىشە- توقال»، «ەل اعاسى» پەسالارىن ساحناعا ازىرلەگەن. ياعني، بۇل باسپانا تەاتر ونەرىنىڭ باستاۋى بولعان قۇتتى «الەم».  اتالمىش باسپانا كىتاپحانا، تەاتر، جيىنجاي جانە شىعارماشىلىق ءۇيى بولعان، – دەيدى دينا مۇحامەدحان.

تومسك قالاسىندا وتكەن ءسىبىر اۆ­تونو­ميستەرىنىڭ سەزىنە قاتىسىپ قايتقان ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن ءالىم­حان ەرمەكوۆتى سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى قۇرمەتپەن قارسى الادى. مۇحامەدحاننىڭ ۇلى قايىم مۇحامەدحانوۆ اكەسىمەن بولعان اڭگىمەنى ەسكە الىپ: «توڭكەرىس بولعان جىلى سەن اياعىڭدى ەندى عانا باسقان ءسابي بولاتىنسىڭ. سوندا سەمەيگە الەكەڭنىڭ كەلگەنى ەرەكشە سالتاناتقا ۇلاسىپ ەدى. بۇكىل قازاق قاۋىمى ۇلكەن قۋانىشپەن ونى حاننان كەم قارسى العان جوق. شىندىعىندا الەكەڭ ۇلت كوسەمى ەدى عوي»، – دەگەن ءسوزىن كەلتىرگەن.

سۇلتان­ماحمۇت تورايعىروۆ تاريحي ءساتتى «سارى­ارقا» گازەتىندە «ءاليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» اتتى ماقالامەن جاريالادى. وندا اۆتور: «كەش­كە جاقىن سەمەيدە، 21 وكتيابردە، بۇرىنعى جاندارال مەكەمەسى، «بوستاندىق» ۇيىنە قاراي توپ-توبىمەن اعىلعان قازاق ەدى. سە­ميناريستەر ءبىر رەت، گيمنازيستەر ءبىر رەت، كۋرسيستەر، مۇعالىمدەر ءبىر رەت، ساۋداگەرلەر، قىردان كەلگەندەر دە بار. «سەگىزدەگى بالا، سەك­سەندەگى شال دا قالماي» دەگەندەي، تويعا بارا جاتقانداي ءبارىنىڭ دە مەرەيلەرى ۇستەم، ەڭسەلەرى كوتەرىڭكى، جۇزدەرى جارىق، كوزدەرىنەن، قوزعالىستارىنان قۋانعاندىقتارى كورىنىپ تۇرۋشى ەدى. ءبىر-بىرىنە جولىققاندا، قۋانىشتان امان-سالەمدى دە ۇمىتىپ سوزدەرى: «پويىز قاشان كەلەدى دەۋ عانا ەدى. بۇل قازاقتار بۇرىنعىداي ەرىكسىز «قانىن سورعان ءبيتىن» توسىپ جيىلعان قازاقتار ەمەس، ەرىكتى قازاقتار، ەلگە ەڭبەگىن سىڭىرگەن ەرىن توسىپ جيىلعان قازاقتار ەدى. ول ەرى كىم ەدى؟ ول ەرى: ەلى ءۇشىن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن، بيت، بۇرگە، قاندالاعا قانىن بەرگەن، كوردەي ساسىق اۋا، تەمىرلى ۇيدە الاش ءۇشىن زارىعىپ بەينەت ەتكەن، بولسا دا قالىڭ تۇمان، جارقىلداعان تۇيمەگە الدانباعان، باسقاداي ءبىر باسى ءۇشىن جالدانباعان، قايتكەندە الاش كوركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ومىرىندە مالدانباعان ءاليحان نۇرمۇحامەدۇلى بوكەي­حانوۆ ەدى»، – دەپ ەرەكشە تولعانىسپەن، سۋرەتتەپ جازادى.

قازاقتىڭ ءمارت ازاماتى، الاشتىڭ مەتسەناتى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆقا 1921، 1928، 1932 جىلدارى بىرنەشە رەت تۇتقىندالىپ، دۇنيە-مۇلكى تارتىپ الىنادى. مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆقا سوڭعى ۇستالعانىندا «مۇسىلمانداردىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانى ءۇشىن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى» دەگەن ۇكىم شىعادى دا، 2 جەلتوقساندا ءتۇن ىشىندە اتىلادى.

سودان ءبىر جىل بۇرىن بالاسى قايىم دا قۋدالاۋعا ىلىگەدى. «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى ينستيتۋتتا وقىماۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارىلادى. جۇمىسقا دا الىنبايدى. ول ۆاگونداردان جۇك ءتۇسىرىپ، ەلدەن قالماي كۇن كەشەدى. اباي حاكىمدى زەرتتەگەنى ءۇشىن سوتتالىپ، مۇحتاردىڭ ىزىمەن جۇرگەنى ءۇشىن جازاعا تارتىلادى. قايىم مۇحامەدحانوۆ كارلاگتىڭ تار قاپاسىندا وتىرسا دا رۋحى سىنباي شىعادى. اسىلدىڭ سىنىعى ەڭسەسىن تۇسىرمەيدى. مۇحامەدحاننىڭ ۇلى قايىم مۇحامەدحانوۆ عالىم، ابايتانۋدى عىلىمي نەگىزدەۋشى ءارى العاشقى تەكستولوگ، ۇستاز، اقىن، جازۋشى، دراماتۋرگ. قازاق كسر گيمنىنىڭ اۆتورى، كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قaزاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ، جaزۋشىلaر oداعى سىيلىعىنىڭ، حaلىقaرaلىق «الaش» ادەبي سىيلىعىنىڭ جانە حالىقaرaلىق ابaي aكaدەمياسىنىڭ (لoندoن) Aلتىن مەدالىنىڭ يەگەرى، پرoفەسسoر، كسرO جانە قaزaقستaن حaلىق aعaرتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، شاكارىمتانۋشى. سeمeي، اياگوز قaلاسى، جaڭa سeمeي، Aبaي aۋدaندaرىنىڭ قۇرمەتتi aزaماتى، 100-دەن aسa عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. تەكتىدەن تەكتى تۋار، تەكتىلىك تۇقىم قۋار دەگەن وسى شىعار، بالكىم.

الاش اتىمتايلارى وسىلايشا قازاققا كەرەك ازاماتتاردى امان ساقتاپ، ەلدىڭ بىرىگۋى، ءبىلىم الۋى، ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى، اسكەرىنىڭ جاساقتالۋى ءۇشىن بارىن سالدى. بەدەل بيىگى مەن داۋلەتتەرىن زيالى قاۋىمنىڭ ماقسات-مۇراتىنا جۇمسادى. الاششىلاردان ەلگە قىزمەت ەتۋدى، جومارتتىقتى سەيىتقۇلوۆتاردان الىپ، بويىمىزعا سىڭىرسەك، ەلدىگىمىزدىڭ ماڭگى

ساقتالارى انىق.

گۇلجان تۇرسىن

جاريالاندى. –تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №14.2016.-4 ب.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 15
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

August 10, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz