NÚPTEBEKTIŃ ASY
Isker kásipker Núptebek Sasanúly 1876 jyly Búratalada tuǵan. Ol erjetip, atjalyn tartyp mingennen bastap, júrtty jańa ómirge bastauǵa qúlshynady. Sonymen Qúlja qalasyndaǵy iri saudagerler Úseiinbai, Seiserajy, Jaqypbai siyaqtylarmen barys-kelis ornatyp, Qúlja qalasynan tauar alyp shyǵyp, Kúnes saharasynda kóshpendi sauda júrgizedi. Birte-birte sauda kólemi artyp, tasityn tauarlarynyń sany da kóbeie túsedi. Sonymen Taldy, Telǵara, Aqózendegi Qarabúlaqtyń boiyna aǵashtan dúkender salady. Sonymen qatar Ábdiqadyr, Sapa, Qúsaiyn, Múqan siyaqty adamdardy kóterme (bólshek satu) sauda úiretedi. Kezinde Núptebektiń 50-den artyq kóterme saudageri bolypty. Tauarlaryn aqshasy barǵa aqshalai, aqshasy joqqa malmen aiyrbas jasap otyrady. Sondai-aq, saharadaǵy eldiń jún-júrqa, teri-tersegin Qúlja qalasyna aparyp saudalap, eldiń ekonomikalyq jaǵdaiyn kóteruge barynsha kúsh salady.
Sauda salasyndaǵy isteri retke túskennen keiin egin sharuashylyǵymen de ainalysa bastaidy. 1916 jyly Qúlja qalasyndaǵy bai saudagerler arqyly Qazaqstannan Aqsais soqasyn aldyryp, taldy jazyǵynan tyń ashyp, bidai, kúrish, tary egedi. Taldy ózenine su diirmen, onyń janyna astyq saqtaityn qamba saldyrady. Qambanyń jertólesine teri ónimderin, birinshi qabatqa egin óninderin jinap, saqtaidy. 1917 jyly Bestóbe jazyǵynan tyń ashyp, Silámjan, Áshimaqyn, Imanqúl siyaqty adamdarmen bidai, tary, qysha egedi. Súiyq mai tartatyn zauyt, tary óńdeitin zauyt, sok tartatyn zauyttardy ornalastyryp, ónimderin Júldyz asyryp, mońǵoldarǵa, kórshi audandarǵa saudalaidy. Isabek, Baibaqyr siyaqty adamdarǵa qazaq úi jasatyp, ony da bazarǵa salady.
Núptebek Kúnes óńirinde túńǵysh ret bordaqylau alańyn saldyrǵan kásipker. Jyl saiyn 200 ógiz, 500 qoidy bordaqylap otyrǵan. Mal azyǵy úshin jońyshqa saldyryp, arpa ektirgen. Kúredegi Súltan uáiis mazaryn jemis aǵashtarynyń kóshetin aldyryp, Kúnes jazyǵynan jemis baqshasyn ósiredi. 40 gektar aumaqty alyp jatqan jemis baqshasynyń ainalasyn úsh qatar qara aǵashpen qorshap, onyń ishine túrli jemis aǵashyn retimen egip, adamdar demalatyn alańqailar jasaidy. Baqshadaǵy jemisterdi birimen birin budandastyryp, jańa sorttar shyǵaryp otyrǵan. Asyl túqymdy mal ósirudi de Kúnes alqabynda Núptebek alǵash qolǵa aldy desek, artyq aitqandyq bolmaidy. Reseiden Quaqan jáne Kók dep atalǵan eki aiǵyr aldyryp, mońǵol jylqysynan birneshe aiǵyr ákelip, qysyraq mataǵan. Sóitip Ile jylqysynyń jańa túrin shyǵarady. Jylqylardy barań jáne qylań dep ekige aiyryp baqtyrǵan. Teri óndeu zauytyn salu oiymen Yryskeldi degen jigitti bir jyl Qúlja qalasyndaǵy Úseiinbaidyń teri zauytyna jiberip, barlyq tehnikanyń qyry men syryn úiretip, 1915 jyly 15 auyzdy aǵash úi salyp, teri óńdeitin 12 qúdyq salyp, ár qúdyqqa 600 danadan teri salyp, júmys bastaidy. Teri zauytynyń janyna su kúshimen júretin qúrylǵy ornatyp, oǵan tal, qaraǵai, rauǵash siyaqty boyaulardy salyp talqandaǵan. Mal súieginiń, qaiyńnyń maiyn tartyp, boyaqqa istetken. Teriniń púshpaǵyn, teriden qyryp alynǵan shelderdi qainatyp, jelim jasaǵan. Teri zauytynyń janynan astyq jáne teri ónimderin saqtaityn qamba jasatyp, temirshilikpen, aǵashpen ainalysatyn sheberhana salǵan. Kiim tigetin tseh qúryp, ol jerde túrli kiim-keshek tigilgen.
Mine, osylai kóshpeli túrmysqa eti úirenip qalǵan auyldastaryn birtindep otyryqtanǵan ómirge beiimdeluge jetelep otyrǵan kásipker azamat 1923 jyly 47 jasynda bezgek auruynan qaitys bolady. Núptebek qaitys bolǵanda inisi Erkinbek, Jaiyrbek úsheuiniń maly 17 myń basqa, onyń ishinde jylqy 7 myń, iri qara men qoi 10 myń bastan asqan.
1924 jyldyń 22 mausymynda Núptebek Sasanúlynyń asy ótti. Onyń asyn 1917 jyly ótken Tóiekeniń asynan asyryp ótkizu úshin inileri Erkinbek, Jaiyrbek, Maqsúttar barynsha kúsh saldy. Tóiekeniń asyna 300 jylqy, 500 qoi soiylsa, Núptebektiń asyna 500 jylqy, 700 qoi soyudy josparlaidy. Alystan keletin qonaqtarǵa 200 úi tigilip, ár úige on adamnan ornalastyrylady. Qonaqasy úshin eki úige bir bie, ár úige soiysqa birden qoi, bir qadaq shai, eki bút ún, jarym bút kúrish bólinedi. Ár úige úshi jigitten kútushi bekitilip, eki úige 20 bie bailanyp, susyn daiyndalady. Astaǵy tynyshtyqty qorǵau úshin as ótetin Besaǵash bastauynyń eki jaǵyna 20 qazaq úi tigilip, oǵan Ile generaly jibergen 20 soldat ornalastyrylsa, búlaqtyń ayaq jaǵyna 20 úi tigilip, Torǵauyt hany jibergen 200 ásker ornalastyrylady.
Asqa jan-jaqtan 2500-ge juyq qonaq kelgen eken. Oǵan búkil Qyzai elimen qatar Júldyz torǵauytynyń hany shaqyrlady. Astyń alǵashqy kúni qúran oqi kelgen qúda, júrat jáne úzeńgiles bailar báigesin ózderi shyǵaryp, birinshi kúni úsh ret shaǵyn at báigesi ozdyrylǵan. Múny «Oqyrat shabysy» dep ataǵan. Birinshi at shabys jer oshaq mailau at shabysy, ekinshi, úshinshi at shabystar bata oqyp kelushilerdiń at shabysy dep ataldy. Torǵauyttyń han-kegeni áskeri aty men ónerpazdary oiyn kórsetedi. Ekinshi kúni jamby atu men baluan kúres boldy. Eń básekelesti baluan kúresi qazaq pen mońǵol baluandary arasynda boldy. SHahar mońǵoldarynyń Búlǵyn, Jigimen degen ambaldary (mansap aty) ákelgen ataqty «Noqtaly» paluanǵa batynyp, eshkim maidanǵa shyqpaidy. Sonda mońǵoldar «»Kúrespei báige bersin» dep dau shyǵarady. Sol kezde onymen qazaq baluany SHeru Ábdilda kúresuge ótinish bildirdi. SHeru Ábdilda eki últ kórermeni aldynda qalmaqtyń Kókbúqasyn jyǵyp ketip bas báigeni alady.
Osydan keiin jamby atu bastalady. Biiktigi 4 metr aǵashqa kerme kerip, kermeniń ortasyna qara shúberekke túiilgen jamby bailanady. Mergender jambyny 200 metr qashyqtyqtan atu kerek. Ár mergenge 3 minut uaqyt jáne eki márte atuǵa rúhsat beriledi. Qazaq mergenderi jambyny atyp túsire almai, torǵauyttyń mergeni júldeni jeńip alady. Onyń ertesi at báigesi Kúnestiń keń jazyǵy Araltóbede bolatyn bolyp, asqa jinalǵan halyq SHaqpydan Kúneske keldi. Báigege qatysqan 140 attyń qaitatyn jeri Araltóbeniń tómengi jaǵyndaǵy Qaraǵailysu, al toqtaityn jeri Narattyń Baiynjúreginiń oń jaǵyndaǵy Báige tóbe. Jalpy úzyndyǵy 35 shaqyrym. At báigesiniń tártibi qatań saqtaldy, áskerler ekige bólinip, bir bóligi at shabystyń, qalǵany eldiń tynyshtyǵyn saqtady. Bas báigege 100 jylqy tigilip, Núptebektiń alayaq aty, 2-attyń báigesine 100 qoi 30 bylǵary tigilip, Aqqozy Túsiptiń tory aty, 3-attyń báigesine 1000 teńge 25 bylǵary berilip, Soltankeldi Qonysbai Túrǵanbaidyń ala aty báigeni útyp alady.
Asta Dárubai aqalaqshy Tileuberdi – Qojaǵúl – Qúttymbet Yrǵynbaidy sabap qoiypty. Búny kórgen Kádirsiz bolystyń balasy Júmádil mampań Dárubai aqalaqshyny sabap, sonyń ayaǵynan Táńirberdi, Tileuberdi ruy arasynda úlken janjal shyǵa jazdap, araǵa kisi túsip, ázer basypty.
Árine, qyzai elinde esten kóterilip, eskirgen, arly-berli úrkin-qorqyn jyldarynda úmytylǵan dabylaly astardyń kóp bolǵany anyq. Biraq bizdiń qolymyzǵa túsken derekter osy ǵana. Iá, 1880 jyldary qyzailar azyp-tozyp, maly jútap, adamy qajyp Ilege ausa, jarty ǵasyr ótkende osyndai iri astar berip, alys-jaqynǵa ózderiniń bailyǵyn kórsetti. «Elu jylda el jańa» degen osy bolsa kerek.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











